Сабақ 2

Грамматикалық тақырыбы: Үндестік заңы. Дыбыс үндестігі.Буын үндестігі. Ілгерінді ықпал. Кейінді ықпал. Тоғыспалы ықпал.

Лексика: «Қоштасу» ( Диалог)

Мақсаты: Оқуға, жазуға, ауыз екі сөйлеуге қалыптастыру. Лексикалық минимум мен грамматикалық тақырыпты меңгеру.

Жұмыс жоспары:

1.Грамматикалық мағынаны енгізу.

2.Жаңа сөздерді меңгеру.

3.Өтілген материалды бекіту.

4.Соған байланысты тапсырма, жаттығулар орындату.

1-тапсырма. Оқыңыз.

Қоштасудың түрлері

Пока!	Сау бол!
Спокойной ночи!	Қайырлы түн!
До скорой встречи!	Келесі кездескенше!
До завтра!	Ертеңге дейін!
До встречи!	Кездескенше/Жолыққанша!
Я должен идти	Мен кету керекпін/Маған кету керек
Жаль, что Вы уходите.	Өкінішке орай (өкінішті), сіз кетіп жатырсыз
Вы ведь не торопитесь?	Сіз асықпайсыз ғой, иә?
Надеюсь, мы еще встретимся.	Тағы да кездесеміз деп үміттенемін (сенемін)
Рад был Вас видеть.	Сізді көргеніме қуаныштымын
Возвращайтесь поскорее.	Ертерек оралыңыз
Передавайте привет	Сәлем айтыңыз
Передавайте привет Вашей сестре.	Әпкеңізге сәлем айтыңыз

Грамматикалық материал

Үндестік заңы дегеніміз – ішіндегі дыбыстардың бір – бірімен үндесіп, біркелкі болып қолданылуы.

Үндестік заңының 2 түрі бар: дыбыс үндестігі және буын үндестігі.

Буын үндестігі – сөз ішіндегі дауысты дыбыстардың бірыңғай жуан не жіңішке болып үндесуі. Мысалы: көршілермен, қой-шы-лар-ы-мыз-дың, қой – ды, ән-ші- лер- ге т.б.

Түбір мен қосымша арасындағы буын үндестігінің мынадай заңдылығы бар.

Қазақтың байырғы түбір сөздерінің соңғы буыны жуан болса, оған жалғанатын қосымша да жуан, ал түбірдің соңғы буыны жіңішке болса , оған жалғанатын қосымша да жіңішке болады. Мысалы: ауыл – да – ғы – лар – ға, үй – де – гі – лер – ге т.б.

Дыбыс үндестігі немесе (ассимиляция) дегеніміз – қатар келген екі дыбыстың бір – біріне ықпал етіп үндесуі.Қазақ тілінде ықпал заңының үш түрі бар: ілгерінді ықпал, кейінді ықпал, тоғыспалы ықпал.

Кейінді ықпал дегеніміз – бір сөз көлемінде не екі сөз арасында кейінгі дыбыстың өзінен бұрыңғы дыбысқа әсер етіп, ықпал жасауын айтамыз. Мысалы: табақ – табағы, көзсіз- күссіз, жазсын – жассын, азса – асса, көкала – көгала т.б.

Закон сингармонизма.

В казахском языке различают два вида сингармонизма.

а) дауысты дыбыстар үндестігі (гармония гласных звуков);

б) дауыссыз дыбыстар үндестігі (гармония согласных звуков).

Буын үндестігі

Суть закона сингармонизма в следующем: в зависимости от слогообразующего гласного в корне слово может принять только твердые или только мягкие аффиксы әже-лер, бала-лық, оқу-шы-лар-ға.

Если последний слог слова твердый, то к нему присоединяется твердый аффикс. Если последний слог слова мягкий, то к нему присоединяется мягкий аффикс.

Дыбыс үндестігі

Прогрессивная и регрессивная ассимиляция

Гармония согласных бывает двух видов: прогрессивная и регрессивная ассимиляция. По прогрессивной ассимиляции: Последний звук основы влияет на первый звук окончание. Если последний звук глухой или звонкий б, в, г, д, то начальный звук аффикса глухой.

Например: кітап тар. Иванов тар.

Если последний звук основы звонкий, сонорный или гласный, то начальный согласный звук аффикса звонкий или сонорный.

Например: ақын дар, үй-дің, қыз-ға.

Кейінді ықпал

Регрессивная ассимиляция

Если к корням или основам с конечными глухими согласными қ, к, п прибавляются окончания с начальным гласным ы или і, то конечные глухие қ, к, п озвучиваются в звуки ғ, г, б.

Например: қасық+ы = қасығы, доп+ ым = добым.

Образование притяжательной формы от существительных тап (класс), аяқ (нога), жүрек (сердце) такое: жұмысшы табы (рабочий класс), столдың аяғы (ножка стола), жұмыстың аяғы (конец работы), адамның жүрегі (сердце человека) и др.

2-тапсырма. Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшаларға сөйлем құра:

Үлгі: Мен дәріханаға барадым.

дәрі-хана, Арман-бек, әзіл-қой, адам-мен, сезім -тал,әке-тай,білім-дар.

3-тапсырма.Мына сөйлемдерді аударып, сөйлем құраңдар:

Чистить, готовиться, разговаривать, лечить, искать, делать, начинать, здороваться.

4-тапсырма. Төмендегі сөздерге -ы, -і жалғауларын жалғап көшіріп жазыңыз.

Қағаз, сурет, ағаш, қыз, компьютер, газет, жорнал, дастарқан, бор, кілем, қарындаш, қалам, май, нан, телефон, айран, ат, кереует, студент, ас, бас, пияз, ғасыр, дауыс, егін, ем, ескерткіш, жас, жиналыс, жиен, жол, киім, қас, табыс, тау, мақал, мезгіл, отан, орман, пәтер.