Сабақ 24

Грамматикалық тақырыбы: Етіс формалары. Етістің сөйлемдегі қызметі.Өздік етіс.

Мақсаты: Оқуға, жазуға, ауыз екі сөйлеуге қалыптастыру. Лексикалық минимум мен грамматикалық тақырыпты меңгеру.

Жұмыс жоспары:

1.Грамматикалық мағынаны енгізу.

2.Жаңа сөздерді меңгеру.

3.Өтілген материалды бекіту.

4.Соған байланысты тапсырма, жаттығулар орындату.

Грамматикалық тақырыбы:

Етіс дегеніміз қимыл –әрекеттің іс –істеуші адамға қатынасын білдіретін етістіктің түрін

айтамыз.

Етістің 4 түрі бар: өздік етіс, өзгелік етіс, ырықсыз етіс, ортақ етіс.

Өздік етіс дегеніміз іс әрекеттің сол іс-әрекетті орындаушының өзіне жұмсалғанын білдіретін етісті айтаймыз. –ын, -ін, -н жұрнақтары арқылы жасалады: жу +ын, ки+ін, тара+н. т.б.

Залоги - в казахском языке глаголы образуются путем прибавления к основе разных частей речи глаголообразующих суффиксов. В казахском языке существует 4 типа залогов. Все формы образования нового глагола от глагола в основном сводятся к залоговым формам.

Өздік етіс - Возвратные залоги

Возвратный залог образуется при помощи суффиксов: -н, -ын, -ін, а возвратно-средний залог русского языка образуется от переходных глаголов действительного залога посредством присоеди-нения суффиксов -ся, -сь. Например: жуын - мойся, таран - расчешись.

Правило присоединения всех залоговых суффиксов подчиняется закону сингармонизма и прогрессивной ассимиляции.

1-тапсырма. Өздік етістің жұрнақтарын қосыңыз.

Шешу, кию, ойлау, жуу, қыру, буу, көру, сақтау, тарау, жағу, бағу, тазалау, ілу, салу.

2- тапсырма. Төмендегі сөздер мен сөз тіркестерін қазақ тіліне аударып өздік етістігіне айналдырыңыз.

1.Мира умывается. 2.Причешись! 3.Пользуйся моей тетрадью.

4.Вытрись полотенцем. 5.Задумайся! 6.Берегись!

3-тапсырма. Оқып, салыстырыңыз.

жу "мой" - жу-ын "мой-ся"

сақта "береги" - сақта-н "береги-сь"

бу "обвяжи" - бу-ын "обвяжи - сь"

ойла "думай" - ойла - н "задумай - ся"

4-тапсырма. Оқып, орыс тіліне аударыңыз, салыстырыңыз.

1. Таңертең тұрып, дене тәрбиесі жаттығуларын орында, жуын, киін, тамақтан. 2.Олар тез шешінеді. 3.Әлия ойланып жүр. 4. Мә, орамалмен сүртін. 5. Автомобильден сақтан! 6. Ағам күнде қырынады. 7. Асханадан тамақтан.

Сабақ 25

Грамматикалық тақырыбы: Ортақ етіс. Жасалу жолдары.

Лексика: «Жабайы аңдар», «Жабайы құстар».

Мақсаты: Оқуға, жазуға, ауыз екі сөйлеуге қалыптастыру. Лексикалық минимум мен грамматикалық тақырыпты меңгеру.

Жұмыс жоспары:

1.Грамматикалық мағынаны енгізу.

2.Жаңа сөздерді меңгеру.

3.Өтілген материалды бекіту.

4.Соған байланысты тапсырма, жаттығулар орындату.

Жабайы аңдар орысша- қазақша атауы

Аңдар - звери

Жабайы аңдар - дикие звери

Хайуан – животное

Жыртқыш – хищник

Мекендейді, тіршілік етеді - живут, обитают

Хайуанаттар бағы- зоопарк

Орман –лес

Піл - слон

Арыстан - лев

Жолбарыс - тигр

Аю - медведь

Қасқыр - волк

Түлкі - лиса

Қоян - заяц

Кірпі - еж

Тиін - белка

Керік - жираф

Маймыл – обезьяна

Жылан – змея

Қоректенеді - питаются

Күшті - сильный

Қорқақ - трусливый

Қу, айлакер - хитрая

Маймақ – косолапый

Аң патшасы - царь зверей

Құстар — омыртқалы жануарлар тип тармағының бір класы. Құс – дене тұрқы әртүрi, мамықты, қанатты, ұшып жүрiп тiршiлiк ететiн, етi, жүнi пайдалы жәндiк. Сулы жерлердi, орман-тоғайды, далалықты, тау бөктерлерiн мекендейтiн жабайы және қолда ұстайтын асыранды түрлерi бар.

Бүркіт — сұңқартәрізділер отрядына, қаршыға тұқымдасына жататын үлкен құс. Көбінесе тоғайлы және таулы жерде тіршілік етеді.

Грамматикалық материал:

Ортақ етіс дегеніміз іс-қимылды орындаушының біреу ғана емес, бірнешеу екенін білдіретін етіс түрін айтамыз. Жұрнақтары: -ыс, -іс, -с. Мысалы: алыс, беріс, ұшырас т.б.

Ортақ етіс - Взаимный залог

Взаимный залог - переводится как “совместно, одновременно с кем-то делать что-то” или “одновременно с кем-либо находиться в определенном состоянии”. Он образуется при помощи суффиксов -с, -ыс, -іс. В русском языке подобный залог отсутствует, а взаимно-совместное значение выражается глаголами возвратно-среднего залога. Например: Мен досыммен құшақтастым. - Я обнялся с другом. Олар хат жазысты. - Они переписывались.

1-тапсырма. Ортақ етіс жұрнақтарын қосыңыз. Орыс тіліне аударыңыз.

Жуу, тию, шешу, кию, ойлау, қыру, буу, көру, сақтау, тарау, жағу, бағу, тазалау, ілу, салу, соғу, құшақтау, сату, қою, жабу, әңгімелесу, шақыру, жинау, сыпыру, соттау, істеу, шығару, жару, аудару, тексеру, жақындау, сөйлеу, тарау, есептеу, көру, іздеу.

2-тапсырма. Мәтінді оқып, ортақ етісте тұрған етістіктерді дәптеріңізге жазып алыңыз.

Өткен аптада саяжайға бардық. Әкемізге көмектестік, көп жұмыс істедік. Жер қазыстық, ағаштардың былтырғы жапырақтарын жинастық, оларды сыртқа шығарыстық, алма ағаштарының құрғақ бұтақтарын кесістік, оларды үйге апарыстық. Шайға су ікелістік. Мен тамақ пісірістім. Содан кейін біріміз отырып тамақ іштік, әңгімелестік. Алыстан туысқанымыз келді. Біз хал -жағдайымызды сұрастық, сонан соң шай іштік. Біраз сөйлестік те сонан соң жұмысқа кірістік.

3-тапсырма. Көп нүктенің орнына «ы» немесе «і» әрпін қойып жазыңыз:

Көлеңкеге тығ...лып, Көс ...леді күш...гім. Күн көзіне бұйығ...п, Маужырайды мыс...ғым.

4-тапсырма. Жақшаларды ашыңыздар.

Ыдыс-аяқ серванттың (внутри) тұр. Ағаш екі үйдің (между) тұр. Сөренің (на) кітап тұр. Ағаштың (у) шелек тұр. Диванның (возле) екі кресло тұр. Кереуіттің (под) мысық жатыр. Мектептің (перед) көп бала жүр.

5-тапсырма. Сөздерді пайдалана отырып, сұхбат құрыңыз.

Сөздік минимум: Көше, аялдама, жаяу, көлікпен, осы жерден, көшелердің қиылысы, бұрыш, алыс емес, Кутузов даңғылы, Сәтбаев пен Торайғыров көшелерінің қиылысы, Фрунзе көшесіне дейін, түзу, шығу, кіру, отыру, сыйлау, жол беру, өткізіп жіберу, күте тұру, бәрекелді, қап, әттеген-ай т.б.

Сөйлесім үлгілері: Кешіріңіз, Өлкетану мұражайына қалай баруыма болады?