Қ ылтүтіктік құбылыстар

5-тәжірибе

Өте жңішке ұзындау қылтүтік алынып, ашық ыдыстағы суға батырылады. Судың бетіне қарағанда түтіктің бойымен көтерілген судың деңгейі анық көріну үшін ыдысқа құйылған суды қанық бояумен бояған тәжірибенің көрнекілігін арттырады.

6-тәжірибе

Қажетті құрал жабдықтар: диаметрлері әр түрлі қылтүтіктер мен бояу.

Жіңішке түтікшелерде сұйықтың еркін беті қисық болады.Мұндай қисық бет минск деп аталады. Егер сұйық қылтүтік қабырғасына жұғатын болса, онда минскінің пішіні ойыс, ал егер жұқпайтын болса, дөңес болады.

Қорытынды. Қылтүтіктер бойымен сұйықтың көтерілуі немесе түсуі кезінде байқалатын беттік құбылыстар қылтүтік құбылыстар деп аталады.

ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫС №11

Жұмыс және қуат. Энергия. Механикалық жұмыс.

1-тәжірибе. Жүк қойылған арба қозғалысқа келтіріледі. Арбаға әсер етуші күш динамометрмен өлшенеді (1-сурет).

1-сурет

2-тәжірибе. Гирьді белгілі биіктікке көтереді. Гирьге әсер етуші күш динамометрмен өлшенеді (2-сурет).

Дене өзіне түсірілген күштің әсерінен қозғалса ған,а механикалық жұмыс жасалады.

2-сурет

3-тәжірибе. Жүк тиелген арба күш әсерінен 0,5м қашықтыққа, одан соң сол күш әсерінен 1м қашықтыққа орын ауыстырады.

Жасалған жұмыс жүрілетін жолға тура пропорционал болады.

4-тәжірибе. Жүк тиелген арба күш әсерінен 1м ара қашыққа орын ауыстырады. Жұмыс жасаған күштің мәні анықталады. Арбаға тиелген жүкті арттырады. Динамометр арбаны қозғауға жұмсалған күштің мәнінің артқанын көрсетеді.

Механикалық жұмыс күшке тура пропорционал.

Энергия

5-тәжірибе. Сығылған серіппе үстіне қойылған жүкті жоғары көтере алады, яғни жұмыс істеледі (5-сурет).

5-сурет

6-тәжірибе. Көлбеу жазықтықтан домаланған А болат шар ағаш В ағаш цилиндрге соғылып, оны біраз жерге жылжыта алады (3-сурет).

Егер бір дене немесе өзара әсерлесетін бірнеше дене (денелер жүйесі) жұмыс істей алатын болса, онда олардың энергиясы бар деп айтылады.

3-сурет

Потенциалдық және кинетикалық энергиялар

7-тәжірибе. Серіппеге ілінген жүк серіппені созады. Серіппенің орамаларының бір-бірімен салыстырғандағы орны өзгереді. Серіппе сығылған кезде жүкті жоғары көтере отырып жұмыс жасайды (4-сурет).

4-сурет		5-сурет

8-тәжірибе. Белгілі биіктікке көтерілген ыдыстан аққан су жолында орналасқан дөңгелектің қалқаншаларына тиіп, дөңгелекті айналдырады (5-сурет).

9-тәжірибе. Көлбеу жазықтықтан домалаған шар ағаш цилиндрді біраз жерге жылжытқанын білеміз. Көлбеу жазықтықты өзгерте отырып, шардың жылдамдығын арттыруға болады, демек домалаған шар цилиндрді бұрынғыдан да алыс жерге жылжытады, яғни үлкен жұмыс жасайды (3-сурет).

Қозғалыстағы дененің массасы мен жылдамдығы артқан сайын, оның кинетикалық энергиясы да артады.

Бұл механикалық энергияның бір түрінің екінші түріне айналуы.

М аксвелл маятнигі

10-тәжірибе. Максвелл маятнигін тұтас жіпке байлап екі тесігі бар металл білеушеге іледі. Маятниктің осі мен маятник ілінген білеушенің горизонтальдығын қатаң сақтау қажет.

Маятниктің бір қалыпты айналдыра отырып, білеушеге дейін көтереді.

Маятникті жібереді. Төмен түскенде ол айналып жіпті тарқатады. Төмен түскен сайын маятниктің потенциалдық энергиясы кемиді, кинетикалық энергиясы артады. Ең төменгі қалыпта кинетикалық энергия өзінің ең үлкен мәніне жетеді, бірақ тоқтап қалмайды. Инерция нәтижесінде жіп қайтадан оське оралып, маятникті жоғары көтереді. Маятниктің кинетикалық энергиясы қайтадан потенциалдық энергияға айналады. Жоғары көтеріліп барып, маятник қайтадан төмен түседі, сөйтіп толық тоқтағанша айнала береді (6-сурет).