Электр өрісі

7-тәжірибе. Зарядталған жеңіл гильзаны жіпке іліп электрлеген таяқшаны жақындатқанда, гильза таяқшаға қарай жақындайды. Таяқшаны гильзаның екінші жағынан жақындатқанда гильза таяқшаға қарай бұрылады (5-сурет).

5-сурет

Жоғардағы тәжірибе қайта жасалады. Гильзаға таяқшаны жақындатып және алыстатады. Гильзаның ауытқу бұрышы өзгереді.

Зарядталған денелерге жақын жерде өріс күштірек болады да, олардан алыстаған сайын өріс әлсірейді.

Электр зарядының бөлінгіштігі. Электрон

8-тәжірибе. Екі электроскоп алынып біріне электр заряды беріледі. Екі электроскоп өткізгішпен жалғастырылады. Бірінші электроскоптағы тілше зарядтың кемуін, екіншісінде зарядтың пайда болғаны байқалады (2,3-сурет).

Бастапқы заряд тең екіге бөлінеді. Жоғарыдағы тәжірибедегі екінші электроскоп зарядсыздандырылсын (мысалы, қол тигізу арқылы).

Одан соң бірінші электроскоппен өткізгіш арқылы қайта жалғанады. Бастапқы зарядтың тағы екіге бөлінгені байқалады. Электр зарядының бөліну шегі бар.

Электр құбылысын түсіндіру

9-тәжірибе. Екі электроскоп өткізгішпен жалғанады. Бір электроскоптың шарына зарядталған таяқша жақындатылады. Екі электроскоптың тілшелері заряд пайда болғанын көрсетеді. Таяқшаны алыстатқанда электроскоптағы заряд жойылады (6-сурет).

6-сурет

10-тәжірибе. Жоғарыдағы тәжірибе қайталанады, бірақ таяқшаны жақындатып тұрып, екі электроскопты жалғап тұрған өткізгішті алып тастағанда да электроскоптағы зарядтар сақталады.

11-тәжірибе. 10-тәжірибедегі электроскоптардың заряд таңбасы анықта-лады. Ол үшін зарядталған таяқшаны кезекпен электроскоптарға жақындату қажет. Бірінші электроскопқа таяқшаны жақындатқанда тілшенің ауытқуы артады, екіншісіне жақындатқанда кемиді.

Электроскоптар қарама-қарсы таңбалы зарядтарға ие болады.

12-тәжірибе. 11-тәжірибеден қарама-қарсы таңбаға ие болған электроскоп-тарды өткізгішпен жалғайды. Тілшелер зарядтардың жойылғанын көрсетеді

Зертханалық жұмыс №8 Ток күші, кернеу, кедергі Электр тогы

1-тәжірибе. Жіпке ілінген зарядталған шарды екі металл пластина ортасына орналастырады. Шар қозғалыссыз қалады.

Шарды зарядсыздандырып электростатикалық машинадан пластиналарға әртекті заряд беріледі. Пластиналар арасында электр өрісі пайда болады. Шар тағы да қозғалыссыз қалады (1-сурет).

1-сурет

2-тәжірибе. Жоғарыдағы тәжірибедегі шар мен пластиналарды бір сәтте зарядталса, шар пластиналар арасында зарядтар тасымалдай отырып тербеледі. Пластиналар жалғанған электроскоптар зарядсызданады.

Зарядталған бөлшектердің реттелген қозғалысы электр тогы деп аталады.

Электр тогын алу үшін электр өрісі және электр зарядын тасымалдаушылар болуы шарт.

Ток көздері

3-тәжірибе. Екі электроскоп электростатикалық машина арқылы зарядталады.

Электр зарядының бөлінуі механикалық жұмыс істеу нәтижесінде болады (1 сурет).

Зарядталған электроскоптарды люминисцентті лампа арқылы жалғастырады. Лампа арқылы зарядтардың қозғалысы лампаның жануын туғызады (2-сурет).

1 сурет	2-сурет

Электр машинасында механикалық энергия электр энергиясына айналады.

4-тәжірибе. Термопараны гальванометрмен жалғастырып, одан соң қыздырса, гальванометр тілшесінің ауытқуы байқалады. Мұндай ток көзі термоэлемент деп аталады (3-сурет).

Ішкі энергияның электр энергиясына айналуы нәтижесінде электр тогы пайда болады.

3-сурет		4-сурет
-сурет			-сурет

5-тәжірибе. Фотоэлементті гальванометрмен жалғап оған жарық түсіреді. Гальванометр тілшесі ауытқиды (4-сурет).

Электр тогы жарықтың электр энергиясына айналуы нәтижесінде пайда болады.

6-тәжірибе. Күкірт қышқылы құйылған стаканға мырыш және мыстан жасалған электродтар батырылады. Электродтарды электр шамына жалғағанда лампа жанады (5-сурет).

Электр тогы химиялық энергияның электр энергиясына айналуы нәтижесінде пайда болады.

Гальвани элементі мен аккумуляторлар құрылысы, жұмысы осыған негізделген.

5-сурет