Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстар

4-тәжірибе. Тамызғыш бекітілген арба стол үстінде сызғыш бойымен қозғалады. Арба қозғалған сайын тамызғыштағы бояулы сұйық тамады. Әрбір көрші тамшылардың ара қашықтығының бірдей болатыны демонстрациялық сызғыш арқылы өлшеу арқылы белгілі болады (2-сурет).

5-тәжірибе. Осы тәжірибе көлбеу жазықтықта қайталанады. Тамшылар ара қашықтығы циркульмен өлшенеді (2-сурет).

Бұл тәжірибелерден бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстар ұғымдары қалыптастырылады.

Бірқалыпты қозғалыстың жылдамдығы

6-тәжірибе. Тамызғышы бар арба жазық қағаз бетімен қозғалысқа келтіріледі. Қағаз бетіндегі тамшылар сол уақыттағы арбаның орнын көрсетеді.Бірдей уақыт аралығындағы арбаның жүрген жолдары тең (2-сурет).

2-сурет

7-тәжірибе. Өзі жүретін арбаны стол үстінде белгіленген орыннан келесі бір белгіленген жерге дейінгі жүрген уақытын секундомермен өлшейді.

Бір қалыпты қозғалыстың жылдамдығы анықталады (3-сурет).

3-сурет

Инерция

8-тәжірибе. Жеңіл қозғалатын арба үстіне білеуше қойылады. Арбаны алға қарай қатты итеріп жібереді, білеу артқа қарай құлайды. Білеушені қайта қойып, арбаны артқа қарай қатты итергенде, білеуше алға қарай құлайды (4а-сурет).

4а-сурет

9-тәжірибе. Стол үстіне көлбеу тақтай орнатылған. Тақтайдың шетінен сәл қашықтау етіп, стол үстіне құм үйіледі. Көлбеу тақтай бойымен қозғалған арба құмға тіреледі.

Осы тәжірибе қайталанады, бірақ стол үстіне үйілген құмды тегістеп қою қажет. Арбаның стол үстімен ұзағырақ жол жүреді. Ал, стол үсті құмнан тазартылса, арбаның жолы тағы ұзарады (4б-сурет).

Олай болса, арбаның жолындағы кедергілер неғұрлым аз болса, оның қозғалысы соғұрлым ұзағырақ сақталады.

Қозғалыстағы дене жылдамдығы сол денеге басқа дене әсер еткенде ғана өзгереді.

4б-сурет

Зертханалық жұмыс №5 масса. Заттың тығыздығы Денелердің өзара әсері

1-тәжірибе.

Жеңіл қозғалатын арбаға серпімді пластина бекітіледі. Пластина доға тәрізді майыстырылып жіппен байланады. Столға қарағанда арба тыныштық қалыпта. Пластинаны байлаған жіпті күйдіріп үзген жағдайда арба қозғалыссыз қалады, пластина түзетіледі (5а,б-сурет).

5-сурет

2-тәжірибе.

Осы тәжірибе қайтадан жасалады, бірақ майысқан пластина жанына екінші арба қойылады. Жіпті күйдірген жағдайда екі арбада қозғалысқа келеді, олардың жылдамдығы өзгереді (6-сурет).

Денелер жылдамдығы олар өзара әсерлескен жағдайда ғана өзгереді.

6-сурет

3-тәжірибе.

Жоғарыдағы тәжірибелер қайталанады. Жүксіз арбалар өзара әсерлескенде жылдамдықтары бірдей өзгергенін көру қиын емес.

Өзара әсерлескен денелер жылдамдығы бірдей өзгерсе, онда мұндай денелердің массалары бірдей болғаны.

4-тәжірибе.

Жоғарыдағы тәжірибелер қайталанады. Бір арбаға қосымша жүк қойылады. Жіпті үзген жағдайда арбалар жылдамдығы әртүрлі болады (7-сурет).

Жүк қойылған арба жылдамдығы аз өзгереді.

5-тәжірибе. Жоғарыдағы тәжірибе қайталанады. Бір арбаға қосымша тағы жүк қойылады. Жіпті үзгенде жүгі бар арба жылдамдығы бұрынғыдан да кемиді (7-сурет).

Өзара әсерлескен денелердің қайсысының массасы үлкен болса, сол дененің өзара әсерлескенде жылдамдығы аз өзгереді.

7-сурет

6-тәжірибе.

Демонстрациялық сырыққа жоғарыдағы тәжірибелерге пайдаланылған арбаларды бірдей қашықтыққа ілгенде, сырық тепе-теңдігі бұзылмайды (8-сурет).

8-сурет