Заттың үш күйі

7-тәжірибе.

Химиялық стаканға мұз кесегі салынады. Мұздың белгілі пішіні бар. Мұзы бар стаканды қыздырғанда мұз еріп суға айналады, еріген су деңгейі белгіленеді. Қыздыруды жалғастырғанда су қайнайды. Қайнаған судың деңгейі буға айналып төмендей береді. Табиғаттағы заттар қатты, сұйық және газ күйінде бола алады.

8-тәжірибе.

Әр түрлі пішіндегі қатты заттарды демонстрациялап, олардың пішіндерін сақтайтындығы көрсетіледі. Қатты заттардың пішіні мен көлемі сақталады.

9-тәжірибе.

Цилиндрлік стаканға су деңгейі белгіленеді. Осы суды әртүрлі формадағы мензурка, конустық стакан, дөңгелек пішінді колбаға құйып, қайтадан бастапқы цилиндрлік стаканға құю қажет (7-сурет).

Сұйықтар көлемін сақтайды, бірақ пішінін жылдам өзгертеді.

7-сурет		8-сурет

10-тәжірибе.

Көмірқышқыл газын стаканға құюды көлеңкесі арқылы демонстрациялауға болады (8-сурет). Газдар пішінін де, көлемін де сақтай алмайды.

Қыздырылған денелер көлемінің ұлғаюы

11-тәжірибе.

Шар тәрізді ауасы бар ыдыс резеңке түтік арқылы жылжымалы поршеньді цилиндрмен жалғастырылады. Шар тәрізді ыдысты қыздырғанда цилиндрдегі поршень жоғары көтеріледі. Поршеннің төмен түсуі ыдыстағы ауаның суығанын көрсетеді (1-сурет).

Ауа көлемі қыздырғанда және суытқанда өзгереді.

12-тәжірибе.

Сақинадан еркін өтетін металл шар, қыздырылғанда сақинадан өтпейді. Салқындағаннан кейін қайтадан еркін өтеді (2-сурет).

Қатты денелердің көлемі қыздырғанда немесе суытқанда өзгереді.

13-тәжірибе.

Суы бар колба жіңішке түтік орналасқан тығынмен жабылған. Түтік бойында судың бар екенін байқауға болады. Суы бар колбаны қыздырғанда түтік бойындағы су деңгейі көтеріледі, салқындағанда төмен түседі (3-сурет).

Сұйықтар көлемі қыздырғанда немесе суытқанда өзгереді.

3-сурет

Молекулалардың өзара тартылуы мен тебілуі

14-тәжірибе.

Шыны пластина горизонталь жағдайда серіппеге ілінеді. Суы бар ыдысты пластинамен жанасқанша жақындатады. Одан соң суы бар ыдысты жайлап төмендетеді. Шыны пластина сумен бірге серіппені созады (5-сурет).

4-сурет	5-сурет	6-сурет

15-тәжірибе.

Екі қорғасын цилиндрлердің жаңа кесілген тегіс беттерін бір-біріне қатты тиістіріп қойса, олар жабысады. Кейбір жүктерді көтере де алады (6-сурет).

Молекулалар арасында өзара тартылыс бар.

16-тәжірибе.

Поролон губка үстіне жүк (гирь) қойылады. Жүк алдымен губканы сығады, одан соң тоқтайды, яғни сығылмайды.

Молекулалар бір-біріне өте жақындаса, өзара тебіледі.

Зертханалық жұмыс №4 қозғалыс

1-тәжірибе. Демонстрациялық столға өзі жүретін кішкентай арбаша және ағаш білеуше санақ денесі орнатылады. Арба қозғалысы столға қойылған білеушемен салыстырғандағы орынның өзгеруі арқылы бақыланады (1а-сурет).

2-тәжірибе. Арбаша үстіне білеуше қойып тәжірибе қайталанады. Білеушемен салыстырғанда, арба тыныштықта, ал столмен салыстырғанда білеушемен бірге қозғалады (1а-сурет).

3-тәжірибе. Арбаны платформаға қойып, платформаны стол үстімен қозғалысқа келтіреді. Арба платформамен салыстырғанда тыныштық, ал столмен салыстырғанда қозғалыста болады. (1б-сурет)

Осы тәжірибелер арқылы механикалық қозғалыс, траектория, түзу сызықты, қисық сызықты қозғалыс жүргізілген жол ұғымдары қалыптастырылады.

а) 1-сурет б)