§5. Шала өткізгіштердегі электр тогы

6-тәжірибе. Тұрақты ток көзінен, гальванометрден, шалаөткізгіш материалдан (терморезистор) және кілттен тұратын құрылғы жиналады (7-сурет). Кілтті тұйықтап, гальванометр тілшесінің нольдік қалпынан аз ғана ауытқығанын байқауға болады. демек, шалаөткізгіш кедергісі өте үлкен. Шырпыны тұтатып, шалаөткізгішке жақындатады. Гальванометр тілшесі нольдік қалпынан шкала соңына қарай шұғыл ауытқиды.

Шалаөткізгіштің кедергісі, демек оның меншікті кедергісі де температура артқанда кемиді.

7-сурет

Зертханалық жұмыс №10 Электрмагниттік құбылыстар. Магнит өрісі Тұрақты магниттер

1-тәжірибе. Магнит тілшесіне тұрақты магнитті (таға тәрізді немесе жолақ) жақындатқанда, тілше бастапқы көрсету бағытын өзгертеді. Магнитті алыстатқанда бастапқы қалпына келеді.

2-тәжірибе. Эрстед тәжірибесі.

Ток көзінің тізбегіне қосылған өткізгішті магнит тілшенің үстіне параллель орналастырады. Тізбек тұйықталғанда тілшенің көрсету бағыты өзгереді.Тізбекті айырғанда тілше, бұрынғы орнына қайта оралады (1-сурет).

1-сурет

Тогы бар өткізгіш айналасында магнит өрісі болады.

3-тәжірибе. Таға тәрізді магниттің полюстері арасына өткізгіш орналастырылған (2-сурет). Өткізгіш арқылы ток жібергенде ол суретте көрсетілгендей қозғалысқа келеді.

2-сурет 3-сурет

4-тәжірибе (Ампер). Бірдей бағыттағы ток өтетін екі параллель өткізгіштер бірін-бірі тартады, ал қарсы бағыттағы ток өтетін өткізгіштер бірінен-бірі тебіледі (3-сурет).

Магниттік өзара әрекеттесу күштерінің пайда болу себебі, әрқашан тоғы бар өткізгіштердің немесе магниттің маңында болатын магнит өрісі болып табылады.

Түзу токтың магнит өрісі

5-тәжірибе. Вертикаль орналасқан өткізгіштің айналасындағы горизонталь жазықтыққа бірнеше магнит тілшелерін қояды. Өткізгішті ток көзіне қосқаннан соң, тілшелер белгілі ретпен орналасады (4-сурет).

4-сурет		5-сурет

Оқушылар назарын магнит стрелкаларының орналасуы мен полюстерінің орналасуына аудару қажет.

Магнит өрісінде кішкене магнит тілшелердің осьтері бойлай орналасатын сызықтар магнит өрісінің магниттік сызықтары деп аталады.

6-тәжірибе. 5-тәжірибе ток бағыты өзгертіліп қайта жасалады. Ток бағыты өзгергенде, магнит тілшелерінің бағыты да өзгереді.

Магниттік сызықтардың бағыты өткізгіштегі ток бағытына тәуелді.

7-тәжірибе. 5-тәжірибе магнит тілшелерінің орнына темір үгінділерін пайдаланып қайта жасалады. Тізбек тұйықталғанда, темір үгінділері өткізгішті айнала шеңбер тәрізді орналасады (5-сурет).

Токтың магнит өрісінің магниттік сызықтары өткізгішті қоршап тұратын тұйық сызықтар болады.

Тогы бар катушканың магнит өрісі

8-тәжірибе. Ұзын өткізгішті сақина тәрізді иіп ток көзіне қосады. Сақина ішіне магнит тілшесін орналастырғанда тілше сәл ғана ауытқиды.

Осы өткізгішті сақина тәрізді бірнеме орамға айналдарып ток көзіне қосқанда, магнит тілшесі біраз ауытқығаны байқалады (130-сурет).

6-сурет 7-сурет

9-тәжірибе. Жоғарыдағы тәжірибедегі ұзын өткізгіш орнына орам саны үлкен катушка (соленоид) алынып, магнит тілшесіне әсері бақыланады. Магнит тілшесі катушкадан алыс орналасса да, әсер елеулі болады.

Катушканы ток көзіне қосқан сәттегі магнит тілшесінің орналасуына назар аудару қажет. Катушкадағы ток бағыты өзгерсе, тілшенің ауытқу бағыты да өзгереді (7-сурет).

Е гер тілшені катушканың екінші жағына қойса, тілше бағыты қарама-қарсы бағытталады.

10-тәжірибе. Катушканы ұзын және жіңішке иілгіш сымдарға асып қойса, катушка компастың магнит тілшесі секілді (бір ұшы – солтүстікке, екінші ұшы- оңтүстікке) бағытталып орналасады.

Тогы бар катушка оңтүстік және солтүстік полюсі бар магнит бола алады. Полюстерді өзгерту үшін ток бағытын өзгерту жеткілікті.