46. Катэгорыя стану дзеясловаў. Вучэнне аб катэгорыі стану ў лінгвістычнай літаратуры.

Стан — граматычная катэгорыя дзеяслова, якая выражае адносіны дзеяння да суб'екта (утваральніка дзеяння). Дзеянне можа быць накіравана або не накіравана на суб'ект. 3 улікам гэтага выдзяляюць два станы — незалежны і залежны.

Дзеясловы незалежнага стану абазначаюць дзеянне, утворанае суб'ектам і накіраванае на аб'ект: Родная мова, быццам цэмент, звязвае людзей. (Ц.)

Дзеясловы залежнага стану абазначаюць дзеянне, накіраванае на суб'ект. Пры гэтым утваральнік дзеяння (прадмет ці асоба) выконвае ў сказе ролю дапаўнення: Белым снегам укрылася вуліца. (Багд.) Працай шліфуецца талент. (Мяж.)) Дзеясловы залежнага стану ўтвараюцца толькі ад пераходных дзеясловаў пры далучэнні да іх постфікса -ся або -цца і ўтвараюць пасіўную канструкцыю, параўн.: Дзеці прыносяць кнігі — 'Кнігі прыносяцца дзецьмі. Дзеясловы залежнага стану ўтвараюцца ад дзеясловаў незалежнага стану, таму заўсёды суадносныя з імі: грыбы збіраюцца — збіраць, задачы рашаюцца — рашаць. Некаторыя дзеясловы зусім не маюць значэння стану: ляжаць, стаяць, бегчы, сінецца, бялецца, смяяцца, старацца, спадзявацца і інш.

47. Пераходныя і непераходныя дзеясловы, іх граматычныя значэнні.

Пераходныя дзеясловы выражаюць дзеянне, якое прама ці ўскосна пераходзіць на другі прадмет ад суб’екта гэтага дзеяння. У беларускай мове субстантывы, на якія непасрэдна пераходзіць дзеянне, выражанае дзеясловам, ужываюцца звычайна ў вінавальным склоне (параўн.: слухаць голас, бачыць настаўніка і інш.), радзей у родным (у прыватнасці пры дзеясловах жадання, просьбы і некаторых прыставачных дзеясловаў тыпу нарабіць, наглядзецца і да т.п., пры абазначэні субстантывам часткі прадмета тыпу напіцца вады і да т.п., пры наяўнасці ў дзеяслова часціцы не тыпу не слухаеш прамовы і да т.п. і ў некаторых іншых выпадках). Пры непрамым пераходзе дзеяння на прадмет абазначэнне апошняга ўжываецца ў розных ускосных склонах, акрамя вінавальнага (параўн.: гуляць у футбол, ківаць галавой, жыць з сястрой і да т.п.). Дзеясловы, што абазначаюць не накіраванае на прадмет дзеянне, называюцца непераходнымі, да якіх адносяцца, у прыватнасці, дзеясловы руху (параўн.: ісці, бегчы і інш.), дзеясловы са значэннем стану ці ўласцівасці (параўн.: спаць, настаўнічаць і інш.).

Усе пераходныя дзеясловы становяцца непераходнымі пры далучэнні да іх постфікса -ся (-ца, -цца), такія дзеясловы называюцца Зваротнымі: збіраў — збіраўся, збіраецца, класці — класціся, кладуся, кладуцца. Некаторыя непераходныя дзеясловы становяцца пераходнымі пасля далучэння да іх прыстаўкі: працаваць — выпрацаваць праграму, ісці — перайсці поле. Пераходнасць ці непераходнасць дзеясловаў залежыць і ад спалучальнасці дзеяслова з іншымі словамі; параўн.: ён добра піша (непераходны дзеяслоў) — ен добра піша сачыненне (пераходны дзеяслоў); Зося добра спявае (непераходны) — Зося добра спявае песні (пераходны).

48. Дзеепрыметнік і яго гісторыя ў беларускай мове. Утварэнне і ўжыванне дзеепрыметнікаў у сучаснай беларускай мове.

Дзеепрыметнікі звычайна адносяць да дзеяслоўных форм са значэннем прыкметы, якая праяўляецца ў часе (працэсуальная прыкмета). Значэнне прыкметы і часу робяць гэтую форму дзеяслоўна-іменнай, што падмацоўваецца наяўнасцю ў дадзеный форме дзеяслоўных катэгорый часу, трывання, стану і іменных катэгорый роду, ліку, склону. Дзеепрыметнікі не маюць форм асобы і ладу, а ад прыметнікаў тым, што не маюць формаў суб’ектыўнай ацэнкі. Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу могуць мець кароткія формы, якія, аднак, малаўжывальныя ў сучаснай беларускай мове. Дзеепрыметнікі незалежнага стану характарызуюць таго, хто (што) утварае дзеянне (параўн.: знікшы незнаёмец), залежнага стану – таго, хто (што) падлягае дзеянню (параўн.: засеянае поле.). Дзеепрыметнікі незалежнага і залежнага стану з суфіксамі –уч (-юч), -ач (-яч), -ем (-ом), -ім, -ш-, -уш-, якія з’яўляюцца прадуктыўнымі ў рускай мове, гэтаксама як і зваротныя дзеепрыметнікі, малаўжывальныя ў сучаснай беларускай літаратурнай мове. На месцы такіх дзеепрыметнікаў рускай мовы ў беларускай мове могуць ужывацца даданыя сказы, прыметнікі, назоўнікі, дзеясловы, развітыя прыдаткі і інш.. Найбольш ужывальнымі ў беларускай мове з’яўляюцца дзеепрыметнікі прошлага часу залежнага і незалежнага стану з суфіксамі -л-, -н-, -ан-, -ен-, -т-, якія выступаюць у ролі азначэнняў і прэдыкатываў. Пераважна азначальная функцыя дзеепрыметнікаў спрыяла іх пераходу ў прыметнікі, калі на першы план выступае не працэсуальная прыкмета, а якасная, што часцей за ўсё ўзнікае пры метафарычным ужыванні дзеепрыметнікаў незалежнага стану з суфіксам -л- і дзеепрыметнікаў залежнага стану з суфіксамі -н-, -ан-,-ен-, -т-. Пры ўжыванні дзеепрыметнікаў разам з паясняльнымі словамі ўтвараецца дзеепрыметнае словазлучэнне, сінтаксічна непадзельная адзінка, якая выконвае ў сказе функцыю аднаго яго члена – азначэння.