7. Сістэма галосных фанем у беларускай мове: акустычна-артыкуляцыйны і функцыянальны аспекты.

Гукі, якія вымаўляюцца пры ўдзеле голасу, называюцца галоснымі. У беларускай мове іх шэсць: [а], [о], [э], [у], [і], [ы].

Гукі мовы як найдрабнейшыя гукавыя элементы, з якіх складаюцца словы, звычайна выступаюць не ізалявана, адасоблена, а знаходзяцца ў акружэнні іншых гукаў. Суседнія гукі ўплываюць на вымаўленне галосных, якое залежыць таксама ад іх націскнога або ненаціскнога становішча. Ненаціскныя галосныя вымаўляюцца карацей, чым галосныя пад націскам. У сувязі з гэтым адрозніваюць дзве асноўныя пазіцыі гукаў: моцную і слабую. Моцная пазіцыя бывае тады, калі характэрныя прыметы гука не залежаць ад месца ў слове, ад суседніх гукаў. Для галосных моцная пазіцыя — пад націскам.

Слабая пазіцыя праяўляецца ў тым, што гук падпадае пад уплыў суседніх гукаў або змяняецца ў залежнасці ад месца ў слове. Для галосных слабая пазіцыя — ненаціскное становішча.

Зменамі галосных гукаў у ненаціскным становішчы з'яўляюцца аканне і яканне. Пераход галосных [о], [э] не пад націскам пасля цвёрдых зычных у [а] называецца аканнем: бор — баравік, войска — вайсковец, сорак — саракавы, рэчка —рачны. Пераход галосных [о], [э] ў першым складзе перад націскам у [а] пасля мяккіх зычных назьгеаецца яканнем: вёсны — вясна, сёлы — сяло, зелень — зялёны, белы — бялявы, дзень — дзянёк.

У словах іншамоўнага паходжання аканне і яканне звычайна не назіраюцца: дэкрэт, рэсурсы, сальфеджыо, трыо; бекон, бензін, веранда, зефір, сервіз.

Чаргаванне — гэта змена гукаў у адной марфеме ў розных формах слова або ў аднакарэнных словах: рэкі — рака, воды— вада, лес — лясны, лён — лянок.

8. Пазіцыйныя і гістарычныя чаргаванні зычных у беларускай мове. Варыянты і варыяцыі зычных фанем.

Змены зычных, якія залежаць ад пазіцыі іх у слове, называюцца пазіцыйнымі або фанетычнымі. Да пазіцыйных змен адносяцца асіміляцыя і дысіміляцыя зычных, дзеканне і цеканне. Асіміляцыя — гэта фанетычны працэс прыпадабнення аднаго гука да другога. Напрыклад, дарожка — даро[ш]ка, стужка —

Асіміляцыю па глухасці трэба адрозніваць ад аглушэння звонкіх зычных у канцы слова: зуб [зуп], Вымаўленне канцавых глухіх і звонкіх зычных не адрозніваецца: гры[п]— грып, адрэ[ш] — адрэш, сне[х] — смех. Глухі гук перад звонкім вымаўляецца звонка — асіміляцыя па звонкасці: просьба—про[з']ба, барацьба — бара[дз']ба, носьбіт — но[з ']біт.

Асіміляцыя па мяккасці праяўляецца ў прыпадабненні зычных [з], [с], [дз], [ц] да наступных мяккіх: знічка— [з']нічка, свята—[с']вята,

У працэсе маўлення свісцячыя [з], [с] перад шыпячымі [ж], [ш], [дж], [ч] прыпадабняюцца да шыпячых: перавозчык — пераво[ш]чык, перапісчык — перапі[ш]чык, пагрузчык — пагру[ш]чык, зжаць — [ж]жаць, расшыць — ра[ш]шыць, расчоска — ра[ш]чоска, езджу—е[ж]джу, а шыпячыя перад свісцячымі вымаўляюцца як свісцячыя: купаешся— купае[с']ся, на лодачцы — на лода[ц]цы. У некаторых выпадках асіміляцыя прывяла да сцяжэння зычных і стала адлюстроўвацца на пісьме: мноства, княства, птаства (з ранейшых множства, княжства, пташства). Дысіміляцыя — гэта замена аднаго з двух аднолькавых або падобных гукаў іншым, менш падобным па вымаўленні. Напрыклад, у выніку сграты рэдукаваных ь, ь у словах кыпо, чьто побач сталі гукі блізкага ўтварэння [кт] і [чт], што прывяло да замены [к], [ч] на [х], [ш]\ хто, што. Распадабненне спалучэнняў гукаў [дт], [тт] адбылося ў словах весці, класці, плесці, месці (з былых ведты, ладты, плетты, метты). Асіміляцыя ў сучаснай беларускай літаратурнай мове — жывы і актыўны працэс. Дысіміляцыя — з'ява вельмі рэдкая, вядомая па сваіх выніках з мінулых эпох.

Змена зычнага [д] пры яго памякчэнні на мяккі [дз'] называецца дзеканнем, а зычнага [т] на мяккі [ц'] — цеканнем. Абедзве гэтыя з'явы засведчаны беларускімі пісьмовьші помнікамі XIV—XV ст. Дзеканне і цеканне адбываецца перад галоснымі, а таксама перад мяккім [в']: дзед, дзераза, дзёгаць, дзюба, дзюна, дзюшэс, дзяжа, дзялянка, дзіва, дзічка; дзверы, Дзвіна. Перад мяккім [в'] не мяняюцца [д] прыставачны і [т] суфіксальны: адвечны, адвёртка, падвеска, у бітве. У большасці слоў іншамоўнага паходжання дзеканне і цеканне не назіраюцца: дэбют, дэвіз, дэкада, дэкрэт, тэатр, тэлеграф, тэзіс, антэна; толькі некаторыя словы вымаўляюцца з [дз'] і [ц'], што адлюстроўваецца на пісьме: эцюд, камандзір, цітр, цюльпан. Беларускай мове ўласціва падаўжэнне зычных гукаў [дз'], [з'], [л']( [н'], [с'], [ц'], [ч], [ж], [ш], калі яны стаяць паміж галоснымі: суддзя, рыззё, ралля, сумленне, пераноссе, за Прыпяццю, запечча, падарожжа, падстрэшша.

Падоўжаныя зычныя ўжываюцца ў зборных назоўніках: вецце, збожжа, пустазелле; у абстрактных назоўніках: захапленне, сумленне; у аддзеяслоўных назоўніках: снеданне, жыццё, развітанне; у прыставачных назоўніках: Залессе, падстрэшша, безуладдзе; у творным склоне адзіночнага ліку назоўнікаў жаночага роду і лічэбнікаў пяць, дзевяць, дзесяць — дваццаць, трыццаць: маззю, мышшу, соллю, пяццю, трыццаццю; у некаторых прыслоўях: пешшу, рыссю, уваччу. Падаўжэнне зычных узнікла ў выніку страты рэдукаваных і асіміляцыйнага змянення зычнага ў спалучэнні з наступным [й].

Падаўжэнне трэба адрозніваць ад падваення зычных на стыку марфем (частак слова): пад-добрыцца, пад-дубнік, раз-злавацца, палон-н-ы, сан-н-ы, балкон-н-ы.

Пазіцыйныя чаргаванні зычных адбываюцца пад уплывам суседніх зычных гукаў у сярэдзіне слова або залежаць ад становішча зычных у канцы слова. Да пазіцыйных чаргаванняў адносяцца: а) чаргаванні звонкіх і глухіх у сярэдзіне слова ў выніку асіміляцыі: [б] — [п]: галубы — галу[п]кі, [г] — [х]: [з] — [с]: вазіць — паво[с]ка, [д] — [т]: павадок — на пава[т]ку, [ж] — [ш]: стажок — ста[ш]ка; б) чаргаванні звонкіх і глухіх як вынік аглушэння звонкіх зычных на канцы слова: [б] — [п]: кубікі — ку[п], жалабы — жола[п], хлябок —— муро[х], дарогі — даро[х], [з] — [с]: паравозы — параво[с], [д] — [т]: брады—бро[т], заводы—заво[т], [дз'] — [ц']: у завадзі — зава[ц'], моладзі — мола[ц'], [ж] — [ш]: пейзажы — пейза[ш], экіпажы — экіпа[ш], [дж] — [ч]: дажджы — до[шч]; в) чаргаванні цвёрдых і мяккіх зычных як вынік асіміляцыі па мяккасці, змякчэння зычных перад [э], [і] пры змене формы слова і ўтварэнні новых слоў: [з] — [з']: лета — ле[ц'э]йка, плата — пла[ц']іць, [д] — [дз']: чарада — у чара[дз'э], агарод — на агаро[дз'э], [н] — [н']: гоман — у гома [н'э], Нёман — у Нёма[н'э], [л] — [л']: канал — на кана[л'э], малы — ма[л'э]нькі, [м] — [м']: паром — на паро[м'э], салома — у сало[м 'э], [п] — [п']: спаць — [с']піць, трапна — тра[п']іць, [в] — [в']: сава — са[в'э], справа — спра[в'э], [ф]— [ф']: эпіграф — у эпігра[ф'э

чаргаваннем з'яўляецца чаргаванне заднеязычных [г], [к], [х] з шыпячымі [ж], [ч], [ш]: вага — важыць, рака — рэчка, гарох — гарошак. Гэтае чаргаванне адбываецца ў розных дзеяслоўных формах: магу —