57. Галоўныя і даданыя члены сказа. Пытанне аб членах сказа ў лінгвістычнай літаратуры.

Дзейнік - галоўны член сказа, які абазначае суб’ект дзеяння ў форме назоўнага склону адзіночнага ці множнага ліку. У ролі дзейніка звычайна выступаюць назоўнікі, а таксама абагульнена-прадметныя займеннікі і колькасныя лічэбнікі. У залежнасці ад структуры і спосабаў граматычнага выражэння дзейнікі падзяляюцца на простыя, складаныя і састаўныя. Просты дзейнік складаецца з аднаго структурнага кампанента - слова ці спалучэння слоў (фразеалагічнага словазлучэння), якія ўтвараюць адну граматычную форму. Складаныя дзейнікі выражаюцца двума і больш структурнымі кампанентамі, сярод якіх няма інфінітыўнай звязкі. Такія кампаненты часцей за ўсё складаюцца з наступных спалучэнняў слоў: назоўнікаў з назоўнікамі ў форме роднага склону без прыназоўнікаў; назоўнікаў з назоўнікамі ў форме творнага склону з прыназоўнікам з; назоўнікаў з дапасаванымі да іх прыметнікамі і лічэбнікамі; лічэбнікаў з субстантываванымі прыметнікамі; займеннікаў з назоўнікамі, займеннікамі, лічэбнікамі, субстантываванымі прыметнікамі ў форме роднага склону з прыназоўнікам з; лічэбніка адзін (адна) з назоўнікамі, лічэбнікамі, займеннікамі, субстантываванымі прыметнікамі і дзеепрыметнікамі ў форме роднага склону з прыназоўнікам; часціцы адзін з назоўнікамі ў форме назоўнага склону; няпэўна-колькасных слоў з займеннікам хто і назоўнікам, займеннікам, субстантываваным прыметнікам роднага склону з прыназоўнікам з; азначальных займеннікаў усе, усё з назоўнікам, лічэбнікам, займеннікам, субстантываваным прыметнікам, дзеепрыметнікам. Састаўныя дзейнікі ў сучаснай беларускай мове ўжываюцца радзей, чым простыя або складаныя. Па структуры састаўны дзейнік уяўляе сабой спалучэнне інфінітыва (дзеяслоўнай звязкі) і выказальнага слова ў форме іменнай часціны мовы і інфінітыва. Пры такім дзейніку выказнік выражаны назоўнікам або прэдыкатыўным прыслоўем. Выказнік - галоўны член сказа, які абазначае дзеянне, стан або прымету прадмета. Паводле структуры і спосабаў выражэння выказнікі падзяляюцца на простыя, састаўныя і складаныя. Просты выказнік выражаецца словам ці спалучэннем слоў, што ўтвараюць адну граматычную форму. У залежнасці ад граматычнага выражэння простыя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоўныя і іменныя. Простыя дзеяслоўныя выказнікі выражаюцца дзеясловамі абвеснага, загаднага і ўмоўнага ладу, а таксама інфінітывам. У ролі простага дзеяслоўнага выказніка могуць выступаць фразеалагічныя словазлучэнні, якія сваім значэннем суадносяцца з асобнымі дзеясловамі. Простыя іменныя выказнікі выражаюцца словамі розных часцін мовы, акрамя дзеяслова. Часцей за ўсё такія выказнікі выражаюцца: поўнымі і кароткімі прыметнікамі ў форме назоўнага склону; назоўнікамі назоўнага склону без прыназоўнікаў, а таксама ўскосных склонаў з прыназоўнікамі ці без іх; лічэбнікамі ў форме назоўнага склону і займеннікамі ў форме назоўнага ці ўскосных склонаў з прыназоўнікамі або без. Зрэдку простыя іменныя выказнікі выражаюцца фразеалагічнымі або сінтаксічна непадзельнымі словазлучэннямі, якія суадносяцца з асобнымі словамі. У склад састаўных выказнікаў уваходзяць два структурныя кампаненты - звязка і выказальнае слова. Выказальнае слова выражае асноўнае лексічнае значэнне выказніка, дзеяслоўная звязка - граматычнае; звязка каардынуе граматычную сувязь выказальнага слова з дзейнікам і з*яўляецца паказчыкам катэгорыі часу, ліку, асобы і роду. У якасці звязак у састаўным выказніку звычайна ўжываюцца асабовыя формы дзеясловаў (быць, стаць, з’яўляцца, лічыцца, зрабіцца, жадаць, зрабіць і інш.), а таксама прыметнікі, дзеепрыметнікі і безасабова-прэдыкатыўныя словы (гатоў, рад, павінен, вымушаны, абавязаны, нельга, варта, трэба, немагчыма і інш.). Ролю выказальных слоў могуць выконваць як дзеясловы, так і іменныя часціны мовы. З улікам выражэння ўказальных слоў састаўныя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоўныя і іменныя. Састаўныя дзеяслоўныя выказнікі ўключаюць у свой склад выказальнае слова ў форме інфінітыва і звязку, выражанай часцей асабовымі формамі дзеяслова. Звязкі могуць абазначаць пачатак, працяг ці канец дзеяння (стаць, пачаць, заставацца, працягваць, перастаць, скончыць і інш.), магчымасць або немагчымасць, жаданне або нежаданне, імкненне, схільнасць выканаць тое ці іншае дзеянне (магчы, хацець, імкнуцца, марыць старацца і інш. Зрэдку ў ролі звязкі выступаюць прыметнікі, дзеепрыметнікі і безасабова-прэдыкатыўныя словы.

Выказальнае слова састаўнога дзеяслоўнага выказніка можа быць выражана фразеалагічнымі або сінтаксічна непадзельнымі словазлучэннямі, якія сваім значэннем суадносяцца з інфінітывамі. Састаўны іменны выказнік складаецца з выказальнага слова, выражанага іменнымі часцінамі мовы, і дзеяслоўнай звязкі. Выказальнае слова ў такіх выказніках часцей выражаецца: назоўнікамі назоўнага або ўскосных склонаў без прыназоўнікаў ці і; прыметнікамі ў форме назоўнага ці творнага склонаў; займеннікамі і лічэбнікамі ў форме назоўнага або творнага склонаў; дзеепрыметнікамі, прыслоўямі і безасабова-прэдыкатыўнымі словамі; фразеалагізмамі або сінтаксічна непадзельнымі словазлучэннямі, якія значэннем суадносяцца са словамі іменных часцін мовы. У складзе састаўнога іменнага выказніка могуць ужывацца розныя часціцы, якія ўдакладняюць змест выказальнага. У складаны выказнік уваходзяць тры і больш структурныя кампаненты з дзеяслоўнай звязкай. У ролі такіх кампанентаў могуць выступаць інфінітывы, а таксама розныя формы іменных часцін мовы. У залежнасці ад граматычнага выражэння складаныя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоўныя і змешаныя (дзеяслоўна-іменныя). Складаныя дзеяслоўныя выказнікі ўключаюць асабовыя формы дзеясловаў, якія выступаюць звязкай, і некалькі інфінітываў. Складаныя змешаныя выказнікі выражаюцца спалучэннем трох ці больш дзеяслоўных і іменных форм, размешчаных у розным парадку.

Найбольш тыповымі асаблівасцямі каардынацыі дзеяслоўнага выказніка з дзейнікам з’яўляюцца наступныя: дзеяслоўны выказнік каардынуецца з дзейнікам, што выражаны назоўнікамі, у ліку (у прошлым часе - і ў родзе) і мае форму 3-й асобы; з дзейнікам, выражаным займеннікамі, дзеяслоўны выказнік каардынуецца ў ліку і асобе, а ў прошлым часе - і ў родзе; пры дзейніку, выражаным колькасным лічэбнікам, дзеяслоўны выказнік звычайна ставіцца ў форме 3-й асобы адзіночнага ліку: Дваццаць чатыры дзеліцца на шэсць. Калі дзейнік выражаны зборным лічэбнікам, выказнік можа мець форму адзіночнага і множнага ліку (у прошлым часе адзіночнага ліку ужываецца форма ніякага роду). Калі пры дзейніку ў форме колькаснага або зборнага лічэбніка ёсць дапасаванае азначэнне (яно, як правіла, мае форму множнага ліку), выказнік заўсёды ставіцца ў форме множнага ліку; калі дзейнік выражаны спалучэннем колькасных лічэбнікаў з назоўнікамі, дзеяслоўны выказнік можа ўжывацца ў форме адзіночнага і множнага ліку; пры дзейніку, што выражаны спалучэннем назоўнікаў з няпэўна-колькаснымі словамі, выказнік ужываецца ў адзіночным і ў множным ліку; з дзейнікам, выражаным спалучэннем назоўнікаў або адпаведных ім займеннікаў у назоўным і творным склоне, дзеяслоўны выказнік каардынуе ў форме множнага ліку. Форма адзіночнага ліку дзеяслоўнага выказніка сведчыць аб тым, што назоўнік або займеннік творнага склону з’яўляецца ў сказе дапаўненнем; пры дзейніку, што выражаны спалучэннем адмоўных і няпэўных займеннікаў з назоўнікамі або іншымі субстантываванымі часцінамі мовы ў форме ўскосных склонаў, выказнік мае форму адзіночнага ліку. Найбольш тыповымі асаблівасцямі каардынацыі іменнага выказніка з дзейнікам з’яўляюцца наступныя: іменны выказнік, калі выказальнае слова выражана назоўнікам у форме назоўнага склону, каардынуецца з дзейнікам у ліку і склоне (каардынацыі ў родзе можа і не быць; калі выказальнае слова - прыметнік, дзеепрыметнік, парадкавы лічэбнік і займеннік з абагульнена-якасным значэннем, то іменны выказнік каардынуецца з дзейнікам у родзе, ліку. Усе члены сказа, за выключэннем дзейніка і выказніка, з`яўляюцца даданымі. Яны паясняюць галоўныя або іншыя даданыя члены сказа. Дапаўненне - даданы член сказа, які абазначае прадмет і адказвае на пытанні ўскосных склонаў. Дапаўненне можа выражацца назоўнікам і займеннікам, колькасным лічэбнікам ва ўскосных склонах, любой часцінай мовы, ужытай у ролі назоўніка, словазлучэннем слоў. Прамое дапаўненне абазначае аб`ект, на які пераходзіць дзеянне, адносіцца да пераходнага дзеяслова і стаіць у форме вінавальнага склону без прыназоўніка, радзей роднага склону без прыназоўніка. Дапаўненні, выражаныя ўсімі іншымі ўскоснымі склонамі з`яўляюцца ўскоснымі.

Азначэнне - даданы член сказа, які абазначае прымету, якасць, уласцівасць прадмета ці асобы. Недапасаваныя азначэнні звязваюцца з паяснёным словам кіраваннем або прымыканнем. Прыдатак - разнавіднасць азначэння, якое выражаецца назоўнікам і дапасуецца да паяснёнага слова ў склоне, часам, у родзе і ліку.

Акалічнасць - даданы член сказа, які характарызуе розныя абставіны дзеяння. Яны могуць указваць на час, месца, прычыну, мэту, умову, спосабдзеяння, меру і ступень, уступку. Паводле значэння падзяляюцца на адпаведныя разрады.