6. Ақшалай активтерді басқару

Ақшалай ағымды басқару қаржылық менеджердің жұмысының ең маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Оның құрамына мыналар кіреді: ақша құралдары айналымының уақытын (қаржылық цикл), ақшалай ағымды таңдау, оны болжау, ақша құралдарының оптималды деңгейін анықтау, ақша құралдарының бюджетін құрастыру және т.б.

Қаржылық цикл немесе ақшаның айналыс циклы ақша құралдарының айналыстан алынған уақытты көрсетеді.

Операциялық цикл қаржылық ресурстардың запастары мен дебиторлық қарыздарда қатырылған барлық уақыт көлемін көрсетеді.

Ақша құралдарының қозғалысының қорытындысы болып қарапайым баланстық теңдеудің ақшалай ағымына құрылымы табылады:

ДС^Н + ДСⁿ + ДС^К + ДС^О; (106)

ДС^Н - кезең басындағы ақша құралдарының қалдығы;

ДСⁿ - кезең ішіндегі ақша құралдарының барлық ағымы;

ДС^К - кезең ішіндегі ақша құралдарының барлық ағыны;

ДС^О - кезең аяғындағы ақша құралдарының қалдығы.

Аналитикалық жоспарда негізгі 2 көрсеткіш қызығушылық көрсетеді: соманың ағымы мен ағынының арасындағы айырмашылық.

Көптеген көрсеткіштерді дәлме - дәл анықтау қиын болғандықтан, кей жағдайларда ақша ағының болжау ағымның негізгі құрастырушыларын ескере отырып: реализация көлемі, түсімнің қолма-қол бөлігі, кредиторлық қарызды болжау және т.б бюджеттік ақша қаражатын жоспарлаған кезеңде құрастырады. Белгілі бір кезеңге болжау жасау кезеңдер бойынша жасалады: кварталдар бойынша жыл, айлар бойынша жыл, айлар бойынша квартал және т.б.

Қандай жағдай болмасын болжау медодикасының процедуралары мына кезектілікпен орындалады:

Кезеңдер бойынша ақша түсімін болжау;

Кезеңдер бойынша ақша қаражаттарының шығысын болжау;

Кезеңдер бойынша таза ақша ағымын есептеу (артық болуы/жетіспеушілігі)

Кезеңдер бойынша қысқа мерзімдік қаржыландыруда жиынтық тұтынушылықты анықтау.

Бірінші кезеңнің мағынасы бұл-мүмкін ақша түсімінің көлемін анықтау болып табылады. Егер кәсіпорын тауарды түсіру бойынша табысты анықтау методиканы қолданатын болса, белгілі бір қиындықтар мына есептеуде туындауы мүмкін. Ақша қаражатының түсімінің негізгі көздері болып тауарлар реализациясы болып табылады, ол тауарларды сату бойынша қолма-қол ақшаға және несиеге сату бойынша бөлінеді.Тәжірибиеде көптеген кәсіпорындар шоттарды төлеу үшін сатып алушыларға қажетті орташа уақыт кезеңін анықтайды. Осыған қарай отырып, таратылған өнім үшін табыстың қай бөлігінің осы кезеңде төленетінін, қайсысы келесі кезеңде төленетінін есептеуге болады.Келесіде баланстық әдістің цептік әдіс көмегімен ақша қаражаттарының түсімін есептейді және дебиторлық қарыздың өзгеруін. Базалық баланстық теңестірілуі мынадай түрге ие:

ДЗ_н+ВР═ДЗ_к+ДП (107)

Мұндағы: ДЗ_н-кезең басына тауарлар мен көрсетілген қызметтер үшін дебиторлық қарыз

ДЗ_к-кезең соңына тауарлар мен көрсетілген қызметтер үшін дебиторлық қарыз

ВР-кезең бойынша реализациядан түсім

ДП-Берілген кезеңде ақша қаражаттарының түсімі.

Дәлірек есептеу төлеу мерзімі бойынша дебиторлық қарыздың классификациясын болжайды. Мұндай классификация статистикалық мәліметтерді жинау және алдынғы кезеңнің дебиторлық қарызының өтелуі бойынша фактілік мәліметтер анализінің көмегімен орындалуы мүмкін.Анализды айлар бойынша жасауға кеңес береді. Сол арқылы, сәйкесінше 30 күнге, 60 күнге, 90 күнге дейін және т.б. орташа дебиторлық қарыздың бөлігінің төленуін анықтауға болады. Ақша қаражаттарының түсімінің басқа көздері болған жағдайда болжау бағасы тікелей шот әдісімен орындалады; алынған баға берілген кезеңдегі реализациядан түскен ақша түсіміне қосылады.

Екінші кезеңде ақша қаражаттарының шығуы есептеледі. Оның негізгі құрамындағы элементі болып кредиторлық қарызды өтеу болып табылады. Кәсіпорын өздерінің шоттарын уақытында өтейді деп есептейді, бірақ кейбір жағдайларда төлемді кешіктіруге болады. Төлемді кешіктіру процесін кредиторлық қарызды «ұзарту»деп атайды; бұл жағдайда ұзартылған кредиторлық қарыз қосымша қысқа мерзімдік қаржыландыру көзі ретінде қабылданады. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде тауарларды төлеудің әртүрлі системасы бар, көп жағдайда төлем мөлшері төленген кезеңіне байланысты диффирициалданады. Осы жүйені қолданған кезде ұзартылған кредиторлық қарыз қаржыландырудың қымбат көзі болып табылады, себебі қамсыздандырушылардың көрсететін жеңілдіктерінің бір бөлігін жоғалтады. Ақша қаражаттарын қолданудың басқа бағытына қызметкерлердің еңбекақысы жатады, әкімшілік және басқа тұрақты және өзгермелі шығындар және де капиталдық салымдар, салықтарды төлеу, пайыздар, дивидендтер.

Үшінші кезең екі алдынғы кезеңнің логикалық жалғасына жатады, мүнда болжамды ақша түсімдері мен ақша ағымының күтілетін таза төлемдерін үлестірумен байланысты.

Төртінші кезеңде қысқа мерзімдік қаржыландырудағы жиынтық қажеттілік есептеледі. Бұл кезеңнің мағынасы ақша ағымын қамтамасыз етуге қажет қысқа мерзімдік банктік суданың әр кезең бойынша мөлшерін анықтау болып табылады. Есептеуде мақсаттық сақтандыру қоры ретінде, сонымен қатар пайдалы инвистициялар үшін есептелетін шоттағы ақша қаражатының күтілетін минималын есепке алуды ұсынады.

Миниалды қажетті ақшалық активтердің мөлшерін есептеуді екі әдіспен есептеуге болады.

Бірінші әдіс

Минималды қажетті ақшалық активтердің ∑ есептелуі жоспарланған ақшалық ағымына негізделеді, ағымдық шаруашылық операциялар алдағы кезеңгі мына операциялар ақшалық активтердің көлемі бойынша.

ДА _min=ПР _{да ∕} о_{да (108)}

ДА _min-алдағы кезеңгі ағымдағы шаруашылық қызметтер бойынша минималды қажетті ақшалық активтерге қажеттілік.

ПР _да -алдағы кезеңгі ағымдағы шаруашылық қызметтер бойынша болжанатын төлемдік айналым көлемі

о_да - есептік кезең уақыты бойынша ақшалық активтердің айналымы.

Екінші әдіс

ДА _min=ДА_к+ ПР _да - о_{да ∕} о_{да (109)}

ДА_к-есептік кезең соңына ақша қаражаттарының қалдығы

ПР _да -алдағы кезеңгі ағымдағы шаруашылық қызметтер бойынша жоспарланатын төлемдік айналым көлемі

ФРДА- есептік кезеңде ағымдық шаруашылық операциялар бойынша төлемдік айналым көлемі

о_да- есептік кезеңдегі ақшалық активтердің айналымы.

Егер төлемдердің түсімінің жспары және ақша қаражаттарының шығыны айлық аралықта ұйымдастырылуына байланысты анықтылық болса, қаржылық менеджменттің шетелдік тәжірибесінде минималды, оптималды, максималды, ақшалық активтердің орташа қалдығын анықтаудың одан да киын әдістері анықталады және қолданылады. Ақша қаражаттарының оптималды қалдығын анықтау( мұнда кассадағы және банктік шоттағы жиынтық қалдық) қаржылық менеджердің негізгі қызметінің бірі болып табылады. Көбінесе батыс тәжірибесінде Баумоль моделі мен Миллер-Орр моделі кеңінен қолданылады.Бірінші моделді 1952 жылы В.Баумоль негізін қалаған, ал екіншісін М. Миллер мен Д. Орр 1966 жылы құрастырған болатын. Бағалы қағаздар нарығының дамымағанына және жоғарғы инфляцияға байланысты бұл модельдер біздің отандық тәжірибеге енуі қиынға соғып отыр.

Баумоль моделі

Кәсіпорын ақша қаржаттарының максималды және мақсаттық бағыттағы деңгейінде жұмыс істей бастайды, содан кейін белгілі бір уақыт аралығында оларды шығындалады. Тауарлар мен қызметтер реализациясынан түскен қаражаттарды кәсіпорын қысқа мерзімді бағалы қағаздарға салады, ақша қаражаттарының қоры таусылған кезде, яғни нөлге тең болған кезде және қауіпсіздіктің белгілі бір деңгейіне жеткен кезде кәсіпорын бағалы қағаздарының бір бөлігін сатады да, сол арқылы бастапқы өсімге дейін ақша қаражаттарының қорын толтырады.

Алдағы кезеңдегі ақшалық активтердің қалдығы мына көлемдерде анықталады:

а ) ақшалық активтердің минималды қалдығы нөлдік деп қабылданады.

б ) оптималды ( максималды) қалдығы мына формуламен есептеледі:

Да_max═²√2* р_к*о_да/2*сп_{кфн (110)}

Да_max- жоспарланған кезеңдегі ақшалық активтердің оптималды қалдығы.

р_к-бір операция бойынша қызмет көрсетудің қысқа мерзімдік қаржылық салымдарының орташа шығындарының сомасы.

о_да- алдағы кезеңдегі ақшалық активтердің жалпы шығыны.

сп_кфн- қарастырылатын кезеңдегі қысқа мерзімдік қаржылық салымдардың пайыздық ставкасы.

в) ақшалық активтердің орташа қалдығы олардың оптималды қалдығының жартысы ретінде жоспарланады.

Миллер – Орр моделі

Баумоль моделі ақша шығындары орнықты және болжанатын кәсіпорында үшін қол жетімді және қарапайым модель болып табылады. Нақты жағдайда бұл өте сирек кездеседі, мұнда есеп айрылысу шотындағы қалған қалдық кездесоқ өзгереді және өзгерулер блуы мүмкін.Миллер мен Оррдың құрастырған моделі қарапайым және күнделікті шындық арасында келісімді көрсетеді. Егер кәсіпорының күнделікті түсімін және шығының болжауға болмайтын болса, мына сұрақтарға жауап беруге көмектеседі. Миллер мен Орр өздерінің моделін құрған кезде Бернули процесін қолданған, ол- стохастикалық процесс, мұнда ақшаның түсімі мен шығының кезеңнен кезеңге өтетінің көрсететін кездесоқ жағдай болып табылады. Есеп айрылысу шотындағы қалдығын басқарудағы қаржылық менеджер іс-әрекетінің логикасы төмендегідей шоттағы қаражаттардың қалдығы жоғары деңгейде жеткенге дейін өзгертіп отырады. Мұндай жағдай болған кезде кәсіпорын орташа деңгейге жеткізу үшін, яғни ақша қаражатының қорын қайтару үшін өтімді бағалы қағаздарды сатып ала бастайды, егер ақша қаражаттарының қоры төменгі деңгейге жетсе, онда бұл жағдайда кәсіпорын алдынғы кезеңде жинаған бағалы қағаздарын сатады да, сол арқылы ақша қаражаттарының қорын орташа деңгейге дейін толықтырады.

Миллер мен Орр моделі бойынша алдыңғы кезеңдегі ақшалық активтердің қалдығы мына көлемде анықталады:

а) Есептік кезеңдегі минималды олардың кезең көлемі ақшалық активтердің минималды қалдығы ретінде қабылданады ( мағынасы нөлден үлкен болуы керек)

б) ақшалай активтердің оптималды қалдығы мына формуламен есептеледі:

Да_опт═³√3* р_к*от_да/4*сп_{кфв (111)}

От- есептік кезеңдегі ақшалай активтердің орташадан ауытқуының оптималды мөлшері.

в) Ақшалай активтердің максималды қалдығы оптималды ақшалай активтердің үш есе көлемі ретінде қабылданады.

Бұл қалдықтың мөлшерден асып кетуі қысқа мерзімдік қаржылық салымдарға өзгертуін талап етеді.

г) ақшалай активтердің орташа қалдығы осы жағдайда мына формуламен есептеледі:

ДА_ср= Да_{min +}Да_max/2 (112)

ДА_ср- жоспарланған кезеңдегі ақшалай активтердің орташа қалдығы

Да_min, Да_max- алдында есептелген, ақшалай активтердің максималды және минималды қалдығы.

Бақылау сұрақтары:

1. Айналмалы құралдардың экономикалық мәні және жіктелуі

2. Айналмалы құралдарды көлемдеу және қаржыландыру облысындағы стратегия

3. Қысқа мерзімді қаржыландырудың артықшылығы мен кемшіліктері. Қысқа мерзімді несиелендірудің қайнар көздері.

4. Қысқа мерзімді банктік несиелер. Банкті таңдау.

12 Тақырып. Ұйымды қайта ұйымдастыру: қосылу, сатып алу, тығырыққа отыру және жою