5 Сурет. Тілдегі дәм сезу рецепторларының орналасуы есту талдағышы

Есту талдағышының рецепторлық бөлімі ішкі кұлақтың ұлу тәрізді иірім сүйегінде орналасқан корти мүшесінен тұрады. Бұл жерден есту жүйкесі басталады, жүйке импульстері төрт төмпешіктің артқы төмпешіктеріне, содан соң көру төмпешігінің медиальды бүгілмелі денелеріне (өткізгіш бөлімі), одан әрі ми қыртысына барады. Есту талдағышының орталық бөлімі ми қыртысының самай бөлігінде орналасқан. Дыбыс толқындарын корти мүшесіне өткізу, ауаның және сүйектің дыбысты өткізу қасиетіне байланысты іске асады. Ауа арқылы өткізу сыртқы және ортаңғы кұлақ қуысымен жүзеге асады. Сыртқы құлақ арқылы келген дыбыс толқындары дабыл жарғағын қозғалтады. Ол дыбыс сүйекшелерінің жүйесі арқылы, сопақша тесіктен ішкі кұлақтың эндо- және перилимфа сұйықтары арқылы корти мүшесіне жетеді. Дыбыс толқындарының сүйек арқылы өтуі бас сүйегі арқылы жүзеге асырылады. Мұндайда дыбыс бас сүйектері арқылы өтеді. Қалыпты жағдайда дыбыстың сүйек арқылы өтуі дыбыстың ауа арқылы өтуінен анағұрлым төмен болады.

2-жұмыс. Дыбыстың ауа және сүйек арқылы өткізілуін зерттеу

Жұмысты орындау. Үні шығып тұрған камертонды самай сүйегінің өсіндісіне қояды. Естіліп тұрған дыбыс біраздан кейін азайып барып жоғалып кетеді. Осы кезде камертонды сыртқы есту тесігіне жақындатса дыбыс қайтадан естіледі. Дыбыс өткізу жүйесі бұзылғанда ауа арқылы дыбыс өткізу сүйек арқылы өткізуден төмен болады. Үні шығып тұрған камертонды бастың ортасына (төбесіне) қойса екі кұлақ дыбысты бірдей қабылдайды. Бір құлақтың тесігін мақтамен жауып үні шығып тұрған камертонды қайтадан бастың ортасына (төбесіне) қояды. Жабылған кұлақ дыбысты күштірек кабылдайды. Мұны кұлақтың сыртқы тесігі арқылы дыбыс толқынының аздап жоғалуымен түсіндіруге болады.

3-жұмыс. Есту өткірлігін сөйлеу арқылы зерттеу

Адамның сөйлеу, сөзді есту қабілеті оның әлеуметтік байланысының көрсеткіші. Есту өткірлігін сөзбен, камертон және аудиометрмен зерттеуге болады. Зерттеудің қай түрін болса да, жұмыстың алдында, шаршамай тұрғанда өткізу керек. Өйткені зерттелуші адамның жүйкелік- психикалық шаршауы есту қабілетіне әсер етеді.

Естуді зерттеу тыныштық жағдайда өткізіледі (шу 30 дБ аспау керек). Дәрігер мен зерттелуші адамның арақашықтығы 6 м болғаны дұрыс. Зерттеу әр кұлаққа жеке жасалады.

Жұмысты орындау. Адамның сыбырлап сөйлеген сөзін және әдеттегі сөйлеу дыбыстарын есту қабілеті зерттеледі.

Зерттелушінің бір кұлағын дәрігер жаққа бұрып, екінші кұлағының тесігін медбике тығыздап мақтамен жабады. Әр құлақтың есту қабілеті бөлек зерттеледі.

Адамның есту қабілеті алдымен сыбырлап сөйлеген сөзді, содан соң жәй сөйлеген сөзді естуі арқылы анықталады. Зерттелуші адамды дәрігерден 6 м қашықтыққа орналастырады. Адамның зерттелетін кұлағы дәрігер жаққа қаратылуы керек. Дәрігердің дем шығарғаннан соң айтқан сөзін зерттелуші адам қайталайды. Зерттелуші адам сөзді дәрігердің ерінінің қимылынан түсініп қалмауы үшін ол дәрігерге қарамауы керек. Сөздерді дәрігер асықпай демін ішке тартқан соң дем шығарғанда мынандай төмен дыбысты сөздерді айтады: көмір, мойын, мұрын, ол, ром, сәл, т.б. Егер зерттелуші адам 6 м-ден естімесе зерттелуші адам мен дәрігер арасын 1м қыскартады. Естілген сөздерді зерттелуші адам қаттырақ қайталайды. Егер зерттелуші адам 5 м-ден де естімесе оны тағы 1м жақындатады да, қайтадан естуін анықтайды. Бұл зерттеу адам барлық сөздерді естігенше дейін қайталанады. Есту өткірлігі метрмен көрсетіледі. Есту өткірлігі - қандай ара қашықтықтан зерттелуші адам сыбырлап айтқан сөзді толық еститінін көрсетеді.

Жоғары дыбысты адам 20 м қашықтықтан ести алады. Құлағының есту қабілеті көп төмендеген адамда есту өткірлігі әдеттегідей сөйлеумен анықталады (сөздер тізімін қараңыз).

Адамның есту өткірлігін анықтау үшін қолданылатын сөздердің тізімі (сөз дыбыстары біріне-бірі ұқсас болса олардың естілуі қиындайды, әсіресе құлақтың есту қабілеті төмендесе):

жар

қар

қор

зор

кел

келін

жетім

алыс

таныс

мақта

қымбат

қызу

өндіріс

өсімдік

өтініш

есеп

кесе

шығын

тығын

өткен

жұмыс

күміс

тілек

білек

көл

кел

кесек

төсек

еңбек

бала

тақта кезек қимыл жаңбыр күн түн дара қара табыс кіріс

кеткен іздену тозу қозу жазу қазу ұлт кілт балық салық қалық ұтым күтім

қалау нарық қалық есеп шарт қарт сан таң дәрі сылау сипау жарық қарық

4-жұмыс. Аудиометрия әдісімен есту өткірлігін анықтау

Аудиометр- магнитофоннан, аудиометриялық қосымша, ауа және сүйек арқылы өткізгіштік телефондары, бақылау телефоны, сондай-ақ стандартты сөздер жазылған тексті бар магнитофон таспасынан тұратын аспап. Қосымша (приставка) магнитофоннан қосымшаға (приставкаға), ауа және сүйек арқылы өткізгіштік телефондарына берілетін дыбыс қарқынының деңгейін өзгертуге және өлшеуге, оң және сол құлақ телефондарын ауыстырып қосуға, бақылау телефонындағы дыбыстың қаттылығын реттеуге мүмкіндік береді.

Жұмысты орындау. Нұсқаулыққа сәйкес аспапты жұмысқа дайындайды. Магнитофонға текст жазылған таспаны қояды. Зерттелуші адам аспаптан біраз қашықтықта отырып, ауа арқылы өтетін телефонның құлақ тыңдағыштарын киеді. Аудиометриялық қосымшада (приставкада) дыбыстың ең аз қарқындылығын белгілейді де, зерттелуші адамнан естіген сөздерін қайталап айтуын сұрайды. Таспа қозғалысы басталғаннан кейін зерттелуші адам екі-үш сөзді қатарынан дұрыс қайталағанша дыбысты біртіндеп күшейтеді. Бұл кезде аудиометриялық қосымшадағы (приставкадағы) дыбыс қарқындылығы индикаторының көрсеткіші (децибелмен алғандағы) есту қабілетінен айырылу дәрежесін көрсетеді. Бақылау телефонын қайталанатын сөздердің дұрыстығын тексеру үшін пайдаланады.

Осылайша бинауралдық естуді және әрбір құлақтың жеке есту қабілетін ауа арқылы өткізгіштік бойынша, содан кейін құлақ тыңдағышын ауыстырып, сүйек арқылы өткізгіштікті тексереді.

Жұмыстың нәтижелерін қорытындылау бойынша ұсыныстар: аудиометрдің көмегімен есту өткірлігін анықтау мәліметтерін жазу.

Нәрестелердің дыбысты сезгіштігін дыбысқа жауап ретінде пайда болатын қабақтық қозғалыстарын тіркеу арқылы анықтайды. Сонымен қатар ұйыктап жатқан нәрестелерде электроэнцефалографиялық реакция немесе электроэнцефалограммада вертекс – потенциалының пайда болуына әкелетін дыбыстың интенсивтілігін (қарқындылығын) анықтайды. Дыбысқа селк ету, тыныстың, жүрек соғысының өзгеруі, көзді жұму, ауызды ашу сияқты және т.б. реакциялар байқалады.

Ұрықтың дыбысты сезгіштігіде анықталған. Дыбыс тітіргендіргіштеріне жауап ретінде ұрықтың жүрек соғысының өзгеруі тыңдалған.