Қарағанды мемлекеттік медицина университеті Визуалды диагностика кафедрасы Тәжрибелік сабақтарға арналған әдістемелік нұсқаулар

Тақырыбы: «Тіс және жақ сүйегінің қатерлі және қатерсіз ауруларының визуалді диагностикасы»

Пән Визуалды диагностика

Мамандық 5В 130200 «Стоматология»

Курс екінші

Құрастырған Г.А.Жолдыбаева

Қарағанды 2011

Тақырыбы: Тіс және жақ сүйегінің қатерлі және қатерсіз ауруларының визуалді диагностикасы.

Мақсаты:

Студент білуі керек:

• Сєулелік диагностиканыњ жања тєсілдерін білу: КТ, МРТ, УДЗ;

• Рентгенограммадаѓы суретте бейнеленген барлыќ анатомиялыќ т‰зілістерді білу;

• Жаќ-бет аймаѓыныњ, самай-тµменг жаќ буыныныњ ќалыпты с‰йектік ќ±рылымыныњ рентгеноанатомиясын білу;

• Жаќ-бет аймаѓы ісіктерініњ рентгеносемиотикасын білу.

Студент істей білуі керек:

• Рентгенограммадаѓы суретте бейнеленген барлыќ анатомиялыќ т‰зілістерді аныќтай білу;

• Рентгенограммадаѓы кµлењкелер мен аѓаруларды ажырата білу, кµлењкелердіњ ќарќындылыѓын аныќтау;

• Зерттеуге кµрсеткішті аныќтай білу;

• Бет-жаќ аймаѓы ауруларыныњ жалпы рентгенологиялыќ симптомдарын таратып айта білу.

Оқытудың міндеттері: Жақ-бет аймағы ісіктерінің визуальды диагностикасы туралы мағұлымат беру, алған білімдері мен дағдыларын нығайта түсу.

Тақырыптың негізгі сұрақтары

1. Жақ-бет аймағының қатерлі ісіктерінің визуальді диагностикасы

2. Жақ сүйектерінің екіншілік ісікті зақымданулары

3. Қатерсіз одонтогенді ісіктердің визуальді диагностикасы

4. Қатерсіз одонтогенді емес ісіктер

Жаќ-бет аймаѓы ќатерлі ісіктерініњ рентгенодиагностикасы.

Хондросаркома. Бет с‰йегінде кездесетін біріншілік ќатерлі ісіктер ішінде ењ жиі кездесетіні. Ересектерде ќатерсіз шеміршекті ісіктерге ќараѓанда 2 есе жиі кездеседі. Ол мультицентрлі µсуімен ерекшеленеді, µте тез, ‰лкен аумаќты алып жатады, с‰йектіњ сыртќы ќыртысты ќабатын жарып шыѓады да с‰йек сыртылыќ кµлемді ісікті тінді конгломератпен сипатталады.

Остеогенді саркома. Б±л ісіктіњ кездесуі 4% ќ±райды. Кµбінесе ересектерде кездеседі; оныњ ішінде жаќ остеогенді саркомасы 10 – 25 жас аралыѓындаѓыларда жиі кездеседі. Жоѓарѓы жаќта остеогенді саркома єдетте м±рын ќуысына жєне оныњ ќойнауларына жаќын µседі, ал тµменгі жаќтыњ єрт‰рлі бµлімдерінде кездеседі.

Ісіктіњ клиникалыќ белгісі ісік басталѓаннан кейінгі 3 – 4 айдан кейін білінеді. Рентгенологиялыќ спикулдар тµменгі жаќтыњ ќыртысты ќабатына жаќын орналасќан ісіктерде ѓана кездеседі. Остеогенді саркомада патологиялыќ с‰йектіњ т‰зілуі осы ісіктіњ остеогенді потенциясы болуы м‰мкін жєне склерозды аймаќтыњ пайда болуына алып келеді. Бет ќањќасы с‰йегініњ заќымдалуы кезіндегі сызыќты периостоз осы с‰йектіњ с‰йек ќабыныњ активтілігініњ тµмендігінен жєне науќастыњ кєрі жасына байланысты айќын кµрінеді. Мањдайшаныњ болуы µте баяу µсетін жєне эксцентрлі орналасќан жања т‰зілістерде ѓана кездеседі. Тез µсетін ісіктерде с‰йек ќабы м‰лдем жойылып кетеді. Ісік µкпеге метастаз береді.

Фибросаркома. Ісіктіњ с‰йектегі соњѓы орналасуына байланысты жєне µсу сипатына байланысты, ісікті орталыќ жєне шеткі деп бµледі. Біріншісі с‰йек майыныњ дєнекертінді элементінен дамыса, екіншісі с‰йек ќабы элементінен дамиды. Фибросаркомалар салыстырмалы т‰рде тез µседі де, айналасындаѓы ж±мсаќ тіндерді инфильтрациялап, ауру сезімін шаќырады.

Ісік тыѓыз болатындыќтан, негізгі с‰йектен ажыратылмайды. Оныњ таралуы клиникалыќ сиптомдарды кµрсетеді. Тін кµлемініњ ±лѓаюынан тістердіњ, м±рынныњ, кµз алмасыныњ ыѓысуы болады. Фибросаркоманыњ алѓашќы кезењдерінде с‰йектіњ ќалыпты трабекулярлы суретініњ жойылуы ж‰реді, сосын деструкция аймаќтары мен ісікті тінніњ с‰йектен тыс орналасќан кµлењкесі пайда бола бастайды. Ісік жоѓарѓы жаќ с‰йегінде орналасќан кезде жоѓарѓы жаќ ќойнауыныњ ќараюы, оныњ тµменгі ќабырѓасы б‰тіндігініњ б±зылуы, орбитаѓа таралуы, олардыњ шеттерініњ иректелуі жєне резорбциялы ошаќты аймаќтардыњ пайда болуы ж‰реді. Ісік кµлењкесі біркелкі емес. Фибросаркома µкпеге жиі метастаз береді.

Юинг ісігі. Ірі клеткалы саркома, эндотелиальды миелома – б±л т‰зілістер с‰йек майынан немесе с‰йек ішілік элементтердіњ ретикулярлы элементтерінен шыѓады.

¤зіндік клиникалыќ аѓымымен ерекшеленеді: жиі жылдам басталады, єсіресе т‰њгі уаќыттарда, дене ќызуыныњ жоѓарлауы болады. Ісіктіњ клиникалыќ кµріністері тез ісіп шыѓа келетін, жања т‰зілістіњ ‰стіндегі терініњ ќызаруымен ж‰ретін ќабыну ‰рдісін еске т‰сіреді.

Юинга ісігініњ рентгенологиялыќ белгілері єрт‰рлі. Оныњ т‰зілуі с‰йектіњ єрт‰рлі бµліктерінде бірнеше ошаќтардыњ пайда болуымен басталады. Деструкция ошаќтарыныњ белгілі бір шекарасы болмайды жєне кµлемі єрт‰рлі болады. Жаќ б±зылып бір жерде ќыртысты пластинка жыртылѓаннан кейін, ісікті масса с‰йек ќабына тез барады да, жаќтыњ біраз бµлігіне тарайды. Ісіктіњ µсуі жылдамдау жєне баяулау ќаѓидаларымен сипатталады. Баяулаѓан кезде с‰йекті тінде склерозды ошаќтар пайда болып, рентгенологиялыќ кµрінісі остеомиелитті еске т‰сіреді. Юинга ісігі метастазын с‰йекке жєне лимфа т‰йіндеріне береді.

Гемангиоэндотелиома. Кµбінесе балаларда кездеседі. ВОЗ-дыњ гистологиялыќ классификациясы бойынша гемангиоэндотелиома 2 т‰рге бµлінеді: ќатерлі жєне ќатерсіз. Ісік жаќта орналасќан кезде с‰йектіњ ісінуі болады. Тістер босап, гипертрофирленген ќызыл иек µсінділерінен ќан кетеді. Рентгенологиялыќ зерттеген кезде біркелкі емес деструкция ошаќтары табылады. Кµптеген ±саќ дµњгелек жєне сопаќша ќуыстар кµрінеді. Ісіктіњ шекарасы айќын емес. Ќыртысты пластинкасыныњ б±зылуы м‰мкін.

Жаќ с‰йектерініњ екіншілік ісікті заќымданулары. 2 топќа бµлінеді – екіншілік-инфильтрирленген жєне метастазды.

Инфильтрирлеуші т‰зілістердіњ арасында ауыз ќуысы мен м±рынныњ шырышты ќабатыныњ ісіктері бірінші орынды иеленеді. Ісік жоѓарда айтылѓан аймаќтардыњ шырышты ќабаттарынан ѓана емес, сонымен ќатар тері эпителилерінен де шыѓады. Гистологиялыќ ќ±рылысына байланысты жалпаќ клеткалы рак жєне аденокарцинома деп ажыратады.

Екіншілік инфильтрирлеуші т‰зілістердегі деструктивті ошаќтар шеттеп орналасумен сипатталады, жиі альвеолярлы шетке жаќын орналасады. Олардыњ пішіні д±рыс емес, шеттері айќын емес. С‰йек тіні т‰гелімен ыдырап кетпейді. Жоѓарѓы жаќ шырышты ќабатынан шыѓатын т‰зілістіњ рентгенологиялыќ белгісі µте мањызды, µйткені б±л ісік ±заќ уаќыт бойы еш белгі бермейді. Жоѓарѓы жаќ ќонауы рагініњ алѓашќы белгісі ќойнау т‰біндегі жєне басќа ќабырѓаларындаѓы шырышты ќабатыныњ ќалыњдауы, ол созылмалы гайморит кезіндегі шырышты ќабат µзгерісінен аумайды. Ќосымша т‰сірілген зерттеулер (панорамды рентгенограммалар, ортопантомограммалар) осы т‰зілістіњ жалѓыз ѓана белгісі ќойнаудыњ с‰йекті ќабырѓасыныњ µзгерісін аныќтауѓа м‰мкіндік береді.

Жаќтыњ с‰йекті тіндерініњ µзгерісі ‰лкен жєне кіші сілекей бездерініњ ќатерлі заќымдары кезінде де байќалады. Олар єдетте с‰йек ќабыныњ астында орналасады.

Бет ќањќасы с‰йектерінде метастаздар сирек кездеседі, жєне де олар басќадай маќсатпен рентгенологиялыќ зерттеу кезінде кенеттен табылады. Б±л с‰йектерге метастазды µкпе, с‰т безі жєне ќалќанша безі рактары береді. Жаќ с‰йектеріндегі метастаздар литикалыќ сипатта, єрт‰рлі кµлемдегі домалаќ жєне сопаќша деструкция ошаќтарын т‰зеді, орталыѓында орналасады, кейде бір-бірімен ќосылып кетеді. Остеосклерозды аймаќтыњ шеттері тегіс емес, біріќ айќын болады. Єрт‰рлі бµлімдеріндегі ќыртысты ќабаттары б‰тіндігін саќтайды, біраќ ‰лкен метастазды ошаќ кезінде ж±ќаруы м‰мкін. Ќалќанша безі кейде тµменгі жаќќа метастазды µзгеріс береді, рентгенологиялыќ кµрінісінде с‰йек суреті ±яшыќты ќ±рылымды болады.

Остеобласты метастаздар бет с‰йегінде сирек кездеседі, єдетте аталыќ безі ісігі кезінде ќ±рылымсыз тыѓыз с‰йекті тінді ошаќ кездеседі.

Ќатерсіз одонтогенді ісіктер.

Одонтома – тіс тінінен т±ратын, ќатерсіз ісік. Єдетте науќастар рентгенологиялыќ зерттеуге т±раќты тістердіњ жарып шыѓуыныњ баяулауына байланысты шаѓымдарымен келіп зерттеледі. Кейде ісік рентгенологиялыќ зерттеуде байќаусызда табылып жатады. Одонтомалар 20 жас аралыѓындаѓы адамдарда жиі кездеседі.

Одонтомалар 62% жаѓдайда жоѓарѓы жаќтыњ алдыњѓы бµлімінде кездеседі. К‰рделі одонтомалар тµменгі жаќта жиі кездеседі. ( 70% жаѓдайда бірінші жєне екінші азу тістер аймаѓында).

Одонтомалар R – граммада жоѓары ќарќынды кµлењке ретінде кµрінеді, олар кµптеген д±рыс емес пішінді тіс тєрізді фрагменттерден немесе єрт‰рлі дєрежеде т‰зілген тістерден т±рады, олардыњ кейбіреуі д±рыс т‰зілген.

К‰рделі одонтомалар кальцификация ошаќтары бар жоѓарѓы ќарќынды кµлењке болып кµрінеді.

Одонтомалардыњ шеттері айќын, кейде толќынды, шеткері ќарай капсуланыњ бар екенін білдіретін аѓарѓан жолаќ сызыќ кµрінеді.

Одонтомалар экспансивті µсумен, айналасындаѓы тіндерді ыѓыстырумен, жаќтыњ ќыртысты пластинкасыныњ ж±ќаруымен, бет асимметриясымен жєне ауыз ќуысын жараќаттап кетуге бейімділігімен сипатталады. Екіншілік ќабыну ‰рдісініњ ќосылуы, рентгенологиялыќ кµріністі µзгертеді: айналасындаѓы с‰йекті тіндердіњ шеттері айќын емес, жыланкµзді жолдар пайда болуы м‰мкін.

Амелобластома (адамантинома) ќатерсіз жергілікті-инвазивті ісік, дєнекер тінде орналасатын, пролиферирлеуші одонтогенді эпителиден т±рады.

80% жаѓдайда тµменгі жаќта кездеседі. Жиі ( 70% жаѓдайда) тµменгі жаќтаѓы азу тіс аймаѓында, 10% - жаѓдайда кескіш тістер мањында кездеседі.

Амелобласттыњ R – кµрінісі ауытќып отырады. Кµбінесе поликистозды (кµпкамералы) т‰рі тєн, бір ѓана кистозды т‰рі сирек кездеседі. Поликистозды амелобластома с‰йек тінініњ кµптеген дµњгелек жєне сопаќша ошаќтарымен кµрінеді. Олар с‰йекті перделермен бµлінген, “сабын кµпіршігін” еске т‰сіреді.

Амелобластома кезінде с‰йектіњ ісінуінен, ыѓысуынан, жаќтыњ єрт‰рлі бµлімдерініњ ќыртысты пластинкасыныњ ж±ќаруынан жєне жыртылуыныњ нєтижесінде тµменгі жаќтыњ деформациясына алып келеді. Ісік µскен аймаќта орналасќан тіс: ыѓысќан, олардыњ т‰бірі сорылѓан. С‰йек ќабыныњ реакциясы болмайды.

Заќымданѓан ошаќта бір ѓана тіс немесе жарып шыќпаѓан бірнеше тіс болуы м‰мкін.

Миксома – жергілікті – инвазивті ќатерсіз ісік. Ќ±рамында муцинѓа бай дµњгелек жєне д±рыс емес пішінді клеткадан т±рады. Тµменгі жаќ с‰йегініњ б±рышында, µсіндісінде жєне азу тістерде орналасады.

Тµменгі жаќты заќымдаѓан ісік дµњгелек, сопаќша деструкция ошаѓы т‰рінде болады, орталыќ немесе эксценнтрична орналасады. Жаќ с‰йегі ісінеді, ќыртысты ќабаты ішкі жаѓынан бастап ж±ќарады. Деструкция ошаќтарыныњ шеті айќын.

Ќатерсіз одонтогенді емес ісіктер.

Остеома – жетілген ќатерсіз ісік, дифференцияланѓан с‰йек тінінен т±рады. Ќ±рылыс ерекшелігіне байланысты компактілі, борпылдаќ жєне аралас остеомалар деп ажыратады.

Кµбінесе 20 - 40 жас аралыѓында кездеседі.

Рентгенологиялыќ: шеткері орналасќан остеомы дµњгелек т‰зіліс тєрізді кµрінеді. Шеттері айќын, тегіс. Мањдай жєне жоѓарѓы жаќ ќойнауларында тыѓыз мєрмар тєрізді с‰йекті масса т‰рінде аныќталады. М±рын ќосалќы ќуыстарындаѓы остеомаларда ќан айналымыныњ б±зылысынан синусит дамиды, ал кµрші аймаќтарѓа µсуінен офтальмологиялыќ жєне ринологиялыќ симптомдар пайда болады.

Остеокластома ( остеобластокластома, гиганты клеткалы ісік ) кµбінесе тµменгі жаќ с‰йегінде кездеседі.

Рентгенологиялыќ кµріністерініњ ерекшелігіне байланысты, остеокластоманыњ ±яшыќты жєне литикалыќ т‰рлерін ажыратады. ¦яшыќты т‰рінде деструкция ошаќтарыныњ єсерінен ±яшыќты – трабекулярлы ќ±рылымды – кµп жєне кµлемдері мен пішіндері єрт‰рлі, бір-бірінен ж±ќа с‰йекті пердемен бµлінетін ќуыстар аныќталады.

Литикалыќ т‰рінде жалѓыз деструкция ошаѓы т‰рінде кездеседі, кейде біркелкі емес ќарќындылыѓы жаѓынан даќ сияќты болады.

Остекластомалардыњ шеттері заќымдалмаѓан с‰йектен айќын кµрінеді, біраќ радикулярлы кистаѓа ќараѓанда аныќ емес. Ісік шеттерінде реактивті остеосклероз болмайды.

Жања т‰зіліс тістердіњ ыѓысуына, т‰бірлерініњ сорылуына жєне жаќ с‰йектерініњ деформациясына алып келеді. Егер ісік жоѓарѓы жаќта болса, ол жоѓарѓы жаќ ќойнауына, кµз ойысына, беттіњ деформациясына єкеле отырып м±рын ќуысына да µсуі м‰мкін.

Гемангиома (тамырлы ісік) жаќ мањы ж±мсаќ тіндерінде немесе с‰йек ішінде пайда болуы м‰мкін. Ісік жаќтыњ кез-келген бµлігінде кездеседі, тµменгі жаќта жиі кездеседі.

Жаќ гемангиомасыныњ R – кµрінісі полиморфты. Ісік киста тєрізді шеттері айќын немесе айќын емес ќуыс т‰рінде болуы м‰мкін.

Гемангиома ќыртысты пластинкалардыњ жырптылуыныњ жєне ж±ќаруыныњ, ыѓысуыныњ єсерінен жаќ с‰йегініњ ісінуіне алып келеді, периостальды сыдырылу болмайды. Ісік орналасќан аймаќта тіс т‰бірлерініњ сорылуы жєне тістердіњ босауы болады.

Ісік орналасќан жердегі тісті ж±лѓан кезде, адам µміріне ќауіп тудыратын, профузды ќан кету болады.

Фиброзды дисплазия негізінде – туа пайда болатын с‰йек т‰зілу аќауы жатады. Аќау ќ±рсаќ ішілік дамудыњ эмбриональды жєне постнатальды кезењінде мезенхимальды тінніњ – дєнекер жєне шеміршекті тінге, оныњ – с‰йекті тінге ќалыпты ауысуыныњ терењ б±зылысы кезінде дамуы м‰мкін. Б±л аќау жаќ жєне бет с‰йектерініњ активті µсу кезі – 7 - 12 жас аралыѓында жиі табылып жатады.

‡рдістіњ ерте даму кезењінде с‰йек тінінде шеттері айќын кейде айќын емес деструкция ошаќтары аныќталады. Тµменгі жаќтаѓы ыдырау аймаќтары ќалыњдыѓында орналасады, дµњгелек немесе эллипсо тєрізді болады. Тµменгі жаќќа ќараѓанда жоѓарѓы жаќ жиі заќымдалады; ‰рдіске кµз ±яшыѓы ќосылады. Еш ауырсынусыз беттіњ асимметриясы болады, тістердіњ жарып шыѓуы б±зылады, олардыњ ыѓысуы ж‰реді.

Остеоидты тінніњ жетілуінен склероз ошаќтары пайда бола бастайды, ењ бірінші шеттен ыдыраѓан ошаќтарѓа ќарай. Одан єрі кальцификация к‰шейіп, R – граммада жоѓарѓы жєне орташа ќарќындылыќтаѓы тыѓыздану аймаќтары аныќталады, шеттері айќын емес.

Оқытудың және үйретудің әдістері: талдау, жағдайлық есептер.

Әдебиеттер

негізгі:

15. Линденбратен Л.Д., Королюк И.П. Медицинская рентгенология и радиология: Москва. 2000 г.

16. Шехтер И.А. Рентгенологический атлас зубов и челюстей в норме и патологии. Москва. 1968г.

қосымша:

1. Общее руководство по радиологии I-II части. Серия по медицинской визуализации 1995г. С.263-298.

2. Милько В.И. Рентгенология. «Вища школа», 1983г. С.178-198.

3. Розенштраух Л.С., Рыбакова Н.И., Виннер М.Г. Рентгенодиагностика заболеваний органов дыхания. Москва « Медицина» 1978 г. С. 9-52.

4. В.Н. Артюшков. Атлас рентгенодиагностических схем сердца в норме и патологии. Москва «Медицина» 1968 г.

5. С.А. Рейнберг, Рентгенодиагностика заболеваний костей и суставов. 2 тома, Москва. «Медицина» 1964 г.

Бақылау

5. Жаќ-бет аймаѓы ісіктерініњ негізгі сєулелік зерттеу єдістерін атањыз.

6. Жаќ-бет аймаѓы ісіктерініњ арнайы сєулелік зерттеу єдістерін атањыз. Рентгенограммада аѓарып кµрінетін с‰йек ќ±рылымы б±зылыстарын атањыз.

7. Рентгенограммада ќарайып кµрінетін с‰йек ќ±рылымы б±зылыстарын

Атањыз.

Типтік тестлер:

?

Дұрыс жауаптарды біріктіріңіз. Рентгенограммада ашық жер беретін, сүйек заты санының кемуінің салдарынан болатын рентгенологиялық симптомдар:

- остеосклероз

- остеопороз

- гипертрофия

- атрофия

- деструкция

?

Дұрыс жауаптарды біріктіріңіз. Рентгенограммада ашық жер беретін, сүйек заты санының кемуінің салдарынан болатын рентгенологиялық симптомдар:

- остеопетроз

- остеопороз

- остеомаляция

- остеосклероз

- деструкция

?

Дұрыс жауаптарды біріктіріңіз. Рентгенограммада қою көлеңке беретін, сүйек заты санының көбеюінің салдарынан болатын рентгенологиялық симптомдар:

- остеопетроз

- остеопороз

- остеомаляция

- остеосклероз

- деструкция

?

Дұрыс жауаптарды біріктіріңіз. Рентгенограммада қою көлеңке беретін, сүйек заты санының көбеюінің салдарынан болатын рентгенологиялық симптомдар:

- остеопетроз

- остеопороз

- сүйек қабатының өзгеруі

- остеосклероз

- гетерогендік сүйектену

?

Дұрыс жауапты табыңыз. Белгілі бір көлемде, сүйек заты санының кемуінің салдарынан болатын рентгенологиялық симптомдар:

- гипертрофия

- периостит

- периостоз

- остеопороз

- остеосклероз

?

Дұрыс жауапты табыңыз. Белгілі бір көлемде, сүйек заты санының көбеуінің салдарынан болатын рентгенологиялық симптомдар:

- остеосклероз

- остеомаляция

- атрофия

- остеопороз

- деструкция

?

Дұрыс жауапты табыңыз. Сүйек торшаларының саны да, сапасы да азайып, көлемінің кішіреюінің салдарынан болатын рентгенологиялық симптомдар:

- остеосклероз

- остеомаляция

- атрофия

- остеопороз

- деструкция

?

Дұрыс жауапты табыңыз. Сүйек деминерализациясының рентгенологиялық белгісі:

- остеосклероз

- остеомаляция

- атрофия

- остеопороз

- деструкция

?

Науқаста төменгі жақтың радикулярлы кистасына күдік туды. Таңдаулы зерттеу әдісі:

- сонография

- сиалография

- КТ

- МРТ

- рентгенография

?

Науқастың бас миының ісігі күдіктелді. Бұл ісікті анықтай алатын тәсілдерді біріктіріп, құрастырыңыз:

- екі проекциядағы рентгенография

- МРТ

- КТ

- сонография

- каротидті ангиография

Ф КГМУ 4/3-04/01

ИП № 6 УМС при КазГМА от 14 июня 2007 г.