Мұнай өндіру мен өндеудегі еңбек гигиенасы

Мұнай өндірісі анағұрлым жас сала. Ол ауыр индустрияның негізгі саласы, әртүрлі химиялық қосылыстардың синтезі және әртүрлі отындардың негізгі шикізат базасы.

Мұнайдың қоры бойынша Қазақстан ТМД елдер арасында алдыңғы орындардың бірін алады. 60-шы жылдардың ортасында Маңғышылақ түбегінің Жетібай және Өзен кен орындарының ашылуына байланысты мұнай өндірісі жоғары қарқынмен дамып, Республика мұнай табушы елдердің біріне жатады.

Мұнай өндірісінің салалары санитарлық-гигиеналық ерекшеліктерімен ажыратылады: барлау, бұрғылау, өндіру, сақтау және мұнайды тасымалдау, қайта өңдеу, мұнай химиясы, мұнай заттарын тарату және т. б.

Мұнай заттары мен мұнай құрамын гигиеналық маңызы

Мұнай өнеркәсібінде жұмысшылар организміне мұнайдың әсері мұнай және мұнай өнімдерін өңдегенде бу және газ түрінде беріледі, ал адамның сонымен бірге тері жабындыларын да зақымдайды, сондықтан да мұнай өндірісінде гигиеналық шаралардың сақталуы үлкен маңызға ие.

Қарапайым мұнай құрамында көміртегі (83-87%) мен сутегі басым (11-14%). Басқа химиялық элементтер: оттегі, азот, күкірт қосындысы (5-6%) құрайды; өте аз мөлшерде басқада элементтер кездеседі: ванадий, фосфор, калий, алтын, уран және т.б. Осы элементтердің кейбіреуі жиналып жұмысшыларға (мұнай отынымен жұмыс істеген пештерді тазартқандағы әсері) кері әсер етуі мүмкін.

Көпшілік мұнайдың салыстырмалы салмағы 0,77-ден 0,96 дейін . Мұнайдың және өнімдерінің салмағы төмендеген сайын ұшқыштығы жоғарылайды, ол улылықты бағалаудың бір факторы болып табылады.

Химиялық құрамы бойынша мұнай бірыңғай зат емес, ол әртүрлі қосылыстардың күрделі және тұрақсыз косылысы, көбіне көмірсутектер. Ол көмірсутектер физикалық күйі бойынша газ, сұйық жөне қатты заттар болып табылады. Газ және қатты көмірсулар сұйық құрамында болады, себебі газ тәрізді көмірсулар жеңіл бөлінеді.

Мұнай құрамына мына көмірсулар класы кіреді:

• қаныққан (парафинді) көмірсулар, жалпы формуласы СпН мұнайдың көмірсуларының негізін құрайды;

• нафтенді, жалпы формуласы СпН;

• ароматты көмірсулар формуласы СпН, құрамында аз мөлшерде кездеседі.

Қанықпаған көмірсулар мұнай құрамында сирек және өте аз мөлшерде кездеседі. Мұнай қоспаларының ішінде күкіртті қосылыстардың (күкіртті сутек, меркаптан, сульфидтер, дисульфидтер, тиофан, тиофен) гигиеналық маңызы бар. Соңғы жылдары күкіртті мұнайдың құрамында күкірті бар органикалық қосылыстар анықталған. Мұнайдағы күкіртті қосылыстар қоспасының гигиеналық ерекшелігі, күкіртті мұнайды өндіру және өңдеу барысында ауаға бөлінетін жоғары улы күкіртті газдардың шығуымен анықталады.

Мұнай құрамында кейбір бос күкіртті сутек анықталған. Күкіртті мұнайды термиялық өңдеу нәтижесінде сульфидтердің, дисульфидтердің, меркаптандардың термиялық ыдырауы және қарапайым күкіртпен көмірсулар реакциясы кезінде де күкіртті сутек және меркаптан түзіледі. Алайда, күкіртті сутектің практикада гигиеналық маңызы бар. Күкірт сутектің ауаға түсуі күкіртті қосылыстардың құрамына, технологиялық үдеріске және құралдардың жағдайына байланысты. Шикізаттағы күкіртті қосылыстардан күкірт сутектің түзілуі, егер температураға тұрақсыз қосылыстардың салыстырмалы салмағы көтерілсе жоғарылайды. Мұнай өнімдерін ысыту дәрежесіне байланысты күкірт сутектің түзілуі де өзгереді.