- •000 'Чінтерпрессервйс" 2002 г.
- •Основана в 2002 г. Автор-составнтель: Барсуков в.В., младшнй научный сотрудннк ГрГу нм. Я. Купалы
- •§ 1. Беларуская літаратурная мова і дыялекты Беларуская нацыянальная мова мае дзве асноўныя
- •§ 2. Фанетыка. Гукі беларускаіі мовы Фанетыка — раздзел мовазнаўства, які вывучае гукавы лад мовы.
- •§ 3. Галосныя гукі, іх класіфікацыя, змены і чаргаванне.
- •§ 5. Змены зычных, асіміляцыя і дысіміляцыя зычных
- •§ 6. Дзеканне і цеканне, падаўжэнне і падваенне зычных, іх чаргаванпе
- •§ 11. Вымаўленне галосных Націскныя галосныя маюць выразнае гучанне: д[ы]м,
- •§ 16. Прынцыпы беларускага правапісу Асноўныя прынцыпы беларускага правапісу — фанетычны і марфалагічны.
- •§ 15. Прадмет і задачы арфаграфіі Арфаграфія — гэта раздзел мовазнаўства, у якім вывучаюцца правілы аднастайнай перадачы вуснай мовы на пісьме.
- •§ 17. Правапіс галосных о, э, а
- •§ 18. Правапіс галосных е, ё, я у беларускай мове літара ё пішацца толькі пад націскам: мёд, галлё, вясёлы, налёт і г. Д.
- •§ 22. Правапіс мяккага знака і апострафа Мяккі знак (ь) ужываецца для абазначэння на пісьме
- •§ 23. Правапіс звонкіх і глухіх, свісцячых і шыпячых зычных
- •§ 25. Правапіс д — дз, т — ц. Правапіс падоўжаных зычных
- •§ 28. Правапіс складаных назоўнікаў Разам пішуцца:
- •§ 29. Правапіс складаных нрыметнікаў Разам пішуцца:
- •§ 30. Правапіс лічэбнікаў
- •§ 31. Правапіс занменнікаў. Правапіс прыслоўяў Няпэўныя і адмоўныя займеннікі з не, ні пішуцца разам: нешта, нехта, нейкі, некаторы, некалькі; нішто, ніхто, нічый, ніколькі.
- •§ 32. Правапіс прыназоўнікаў, злучнікаў, часціц і выклічнікаў
- •§ 36. Лексічнае значэнне слова
- •§ 39. Амонімы Мнагазначнасць як здольнасць слова набываць некалькі значэнняў неабходна адрозніваць ад аманіміі — гукавога падабенства слоў, якія маюць розныя значэнні.
- •§ 41. Антонімы
- •§ 42. Паняцце пра агульнаўжывальную лексіку і лексіку абмежаванага ўжывапня Лексіка сучаснай беларускай мовы паводле ўжывання падзяляецца на агульнаўжывальную і лексіку абмежаванага ўжывання.
- •§ 43. Паняцце пра актыўную і пасіўную лексіку. Устарэлыя словы. Неалагізмы
- •§ 46. Марфалогія як раздзел граматыкі. Асноўныя папяцці марфалогіі
- •§ 47. Часціны мовы
- •§ 48. Назоўнік як часціна мовы Назоўнік — самастойная часціна мовы, якая аб'ядноўвае словы з прадметным значэннем і мае граматычныя катэгорыі роду, ліку, склону.
- •§ 49. Лексіка-граматычныя разрады назоўнікаў
- •§ 50. Лік назоўнікаў
- •§ 51. Род назоўнікаў
- •§ 53. Склонавыя канчаткі назоўнікаў першага, другога і трэцяга скланення
- •§ 55. Склаііенне назоўнікаў у множным ліку Большасць назоўнікаў у множным ліку змяняецца аднолькава: ва ўсіх склонах, за выключэннем роднага, назоўнікі трох скланенняў маюць агульныя канчаткі.
- •§ 57. Утварэнне назоўнікаў Назоўнікі ўтвараюцца ўсімі спосабамі словаўтварэння. Найболыц пашыраныя з іх — суфіксальны спосаб і складанне асноў.
- •§ 59. Разрады нрыметнікаў
- •§ 60. Ступені параўнання якасных прыметнікаў
- •§ 61. Скланенне якасных і адносных прыметнікаў
- •§ 62. Асаблівасці скланення прыналежных прыметнікаў
- •§ 63. Утварэнне і правапіс прыметнікаў Прыметнікі ўтвараюцца рознымі спосабамі, але найчасцей суфіксальным, прыставачна-суфіксальным і асноваскладаннем.
- •§ 64. Лічэбнік як часціна мовы
- •§ 65. Колькасныя лічэбнікі
- •§ 66. Скланенне колькасных лічэбнікаў Пры скланенні колькасныя лічэбнікі маюць свае асаблівасці.
- •§ 68. Займеннік як.Часціна мовы Займеннік — самастойная часціна мовы, якая ўказвае на прадметы, асобы, прыметы, але не называе іх.
- •§ 70. Дзеяслоў як часціна мовы
- •§ 72. Асновы дзеяслова
- •§ 73. Пераходныя і непераходныя дзеясловы
- •§ 74. Зваротныя дзеясловы. Станы дзеясловаў
- •§ 76. Лады дзеяслова
- •§ 82. Дзеепрыметнік
- •§ 84. Дзеепрыслоўе
- •§ 85. Утварэнне і ўжыванне дзеепрыслоўяў Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтвараюцца ад дзеясловаў незакончанага трывання, а дзеепрыслоўі закончанага трывання — ад дзеясловаў закончанага трывання.
- •§ 90. Правапіс прыслоўяў Пішуццаразам:
- •§ 93. Ужыванне прыназоўнікаў са склонамі
- •§ 94. Правапіс прыназоўнікаў
- •§ 96. Часціцы як часціна мовы Часціца — гэта службовая часціна мовы, якая надае дадатковыя сэнсавыя, мадальныя і эмацыянальныя адценні словам, словазлучэнням і сказам.
- •§ 97. Разрады часціц у залежнасці ад значэння і ролі ў сказе часціцы падзяляюцца на чатыры разрады: 1) сэнсавыя;
- •§ 99. Граматычныя функцыі і значэнне мадалыіых слоў
- •§ 100. Суадноснасць мадальных слоў з іншымі часцінамі мовы
- •§ 102. Разрады выклічпікаў
- •Подпнсано в печать с днапознтнвов заказчнка 30.09.2002. Формат 84х108'/32. Бумага газетная. Гарннтура Тітез Меда Яотап. Печать офсетная. Печ. Л. 4,5. Уч.-нзд. Л. 5,2.
- •Прн участлн уп «Кннжный Дом». 220023, Мннск, пр-т ф. Скорнны, 98. Лнцензня лв № 124 от 29.01.2001.
- •Отпечатано в Республнканском унятарном предпрнятнн «Нздательство «Белорусскнй Дом печатн». 220013, Мннск, пр-т ф. Скорнны, 79.
§ 29. Правапіс складаных нрыметнікаў Разам пішуцца:
а) складаныя прыметнікі, утвораныя ад складаных назоўнікаў, якія пішуццаразам: аленегадоўчы (аленегадоўля), браняносны (браняносец), вадалазны (вадалаз), навабеліцкі (Навабеліца);
б) складаныя прыметнікі, утвораныя спалучэннем слоў, з якіх адно падпарадкавана другому: сельскагаспадарчы (сельская гаспадарка), высокатэмпературны (высокая тэмігература), агульнаславянскі (агульны для славян), старадарожскі (Старыя Дарогі), чарнаморскі (Чорнае мора), навасельскі (Новае Сяло), заходнееўрапейскі (Заходняя Еўропа);
в) складаныя прыметнікі, якія ўтвораны спалучэннем прыслоўя і прыметніка або дзеепрыметніка і абазначаюць адзінае паняцце (у тым ліку і тэрміналагічнае): добразычлівы, легкадумны, малапрыкметны, мімалётны, густа-населены, скарастрэльны, глыбокапаважаны, высо-каадукаваны, ніжэйпадпісаны, доўгачаканы, узае-маабумоўлены.
Неабходна адрозніваць складаныя прыметнікі ад словазлучэнняў, што складаюцца з прыслоўяў і прыметнікаў або дзеепрыметнікаў і не могуць утвараць семантычнага і лексічнага адзінства: прынцыпова новы, дыяметральна процілеглы, добра прыгладжаны, высока пастаўлены (але: высокапастаўленая асоба), адваротна прапарцыянальны, прыгожа аформлены, нізка ігрыбіты, урачыста прачытаны, рэдка пасаджаны.
Праз злучок пішуцца:
а) складаныя прыметнікі, утвораныя ад назоўнікаў, якія пішуцца праз злучок: алма-ацінскі (Алма-Ата), камянец-падольскі (Камянец-Падольскі), давыд-гарадоцкі (Давыд-Гарадок), буда-кашалёўскі (Буда-Кашалёва), сацыял-дэмакратычны (сацыял-дэмакратыя), івана-франкоўскі (Івана-Франкоўск);
б) складаныя прыметнікі, утвораныя з двух слоў, якія раўнапраўна суадносяцца з азначаемым словам; такія словы ў словазлучэнні могуць быць аб'яднаны злучнікамі г', але: гісторыка-філалагічны (факультэт), драматычна-музычны (гурток), культурна-грамадская (падзея), беларуска-польскі (слоўнік), мяса-малочная (прамысловасць), расійска-індыйскі (дагавор);
в) складаныя прыметнікі, якія абазначаюць якасць з дадатковым адценнем, адценні колеру: горка-салёны, цёмна-сіні, цёмна-карычневы, чырвона-ружовы, ярка-чырвоны, блакітна-шэры;
г) складаныя прыметнікі з першай часткай усходне-, заходне-, паўднёва-, паўночна-, якія ўваходзяць у склад уласных геаграфічных назваў: Заходне-Сібірская нізіна, Усходне-Казахстанская вобласць, Паўднёва-Асецінская аўтаномная рэспубліка, Паўночна-Курыльскія астравы;
д) складаныя прыметнікі, утвораныя ад спалучэнняў прыметніка і назоўніка, якія абазначаюць напрамкі свету: паўночна-ўсходні, ігаўночна-заходні, паўднёва-заходні, паўднёва-ўсходні;
е) прыметнікі, утвораныя з двух назоўнікаў: Волга-Данскі (Волга, Дон), а таксама з імені і прозвішча чалавека: леў-талстоўскі (Леў Талстой), рамэн-раланаўскі (Рамэн Ралан).
§ 30. Правапіс лічэбнікаў
Колькасныя лічэбнікі ад адзінаццаці да дваццаці і лічэбнік трыццаць пішуцца з дзвюма літарамі ц у сярэдзіне слова: чатырнаццаць, шаснаццаць, трыццаць.
Колькасныя лічэбнікі пяць, шэсць, дзевяць — дваццаць і трыццаць пішуцца з ь на канцы, а лічэбнікі пяцьдзесят, шэсцьдзесят, пяцьсот, шэсцьсот, девяцьсот — з ь пасля першага кораня (у сярэдзіне слова). Мяккі знак пішацца ва ўсіх ускосных склонах лічэбніка восем (акрамя вінавальнага): васьмі, васьмю, у васьмі.
Колькасныя лічэбнікі два (дзве), абодва (абедзве), тры, чатыры ў творным склоне пішуцца з канчаткам -ма: двума, дзвюма, абодвума, абедзвюма, трыма, чатырма. У творным склоне лічэбнікаў ігяць, дзевяць — дваццаць, трыццаць канцавы зычны ц падвойваецца: пяццю, дваццаццю, адзінаццаццю, трыццаццю.
Разам пішуцца складаныя парадкавыя лічэбнікі, часткі якіх напісаны словамі: шасцідзесяты, чатырохсоты, а таксама складаныя парадкавыя лічэбнікі на -тысячны, -мільённы, -м ільярдны: дзесяцітысячны, тр охм іл ьённы, сямімільярдны.
Праз злучок пішуцца складаныя парадкавыя лічэбнікі на -тысячны, -мільённы, -мільярдны, калі першая частка іх напісана арабскімі лічбамі: 10-тысячны, 2-мільённы, 7-мільярдны.
Парадкавыя лічэбнікі, якія напісаны арабскай лічбай, з нарашчэннямі склонавых канчаткаў (нарашчэнне можа быць адналітарным, калі ў канчатку апошняй галоснай або зычнай папярэднічае галосная, і двухлітарным, калі апошняй галоснай папярэднічае зычная) пішуцца праз злучок: 3-ці, 3-га, 3-му, 8-я.
Два ці некалькі лічэбнікаў, якія не маюць значэння мяжы ("ад... да"), г. зн. паміж лічэбнікамі можна ўставіць злучнік або, і калі яны напісаны словамі: паехаць на два-тры дні ("на два або на тры дні"), дзяўчынка шасці-васьмі гадоў ("шасці або васьмі").
Але калі такія лічэбнікі напісаны лічбамі, паміж імі ставіцца працяжнік: паехаць на 2—3 дні, дзяўчынка 6—8 гадоў.
Два ці некалькі лічэбнікаў, якія маюць значэнне мяжы ("ад... да"), незалежна ад таго, літарамі ці лічбамі яны напісаны, пішуцца праз працяжнік: яму трэба было два — тры дні, або: 2—3 дні; сабраліся дзеці сямі — дзесяці гадоў, або: 7—10 гадоў.
