§ 11. Вымаўленне галосных Націскныя галосныя маюць выразнае гучанне: д[ы]м,

ц[у]да, р[о]зум, ац[э]нка, р[а]дасць, гавар[ы]ць, дараг[і]. У ненаціскным становішчы галосныя [і], [ы], [у] амаль не

змяняюцца.

Гук [і] пасля цвёрдага зычнага, якім заканчваецца папярэдняе слова, вымаўляецца як [ы]: ён [ы]граў, з [ы]гнатам, дуб [ы] бяроза, брат [ы] сястра. У складаных словах, першая частка якіх заканчваецца на цвёрды зычны, гук [і] таксама вымаўляецца як [ы]: спорт[ы]нвентар, пед[ы]нстытут. У пачатку слова і марфемы, у сярэдзіне слова пасля галоснага перад націскным [і], а таксама пасля апострафа і мяккага знака перад [і] з'яўляецца прыстаўны зычны [й]: [яі]скры, аб[т]нець, перад [йі]лп, /ль[йі]ч. Калі ж

'4 » і

папярэдняе слова заканчваецца на галосны, пры адсутнасці працяглай паўзы гук [і] змяняецца на [й]: дзеці [й]дуць, музыкі [й]граюць, па [я]грышчы, лісце [й] трава, ягады [й] грыбы.

Пасля слова на галосны пачатковы [у], а таксама прыназоўнік у вымаўляюцца як [ў]: прайшлі [ў]се, глянула [ў] вочы, першая [ў] працы. Гэтая асаблівасць вымаўлення перадаецца і ў беларускай арфаграфіі. Гук [у] змяняецца на [ў] таксама ва ўласных назвах і запазычаных словах, але гэта не адлюстроўваецца на пісьме: ва [ў]рэччы, на [ў]краіне, за [ў]ніверсітэтам, гэта [ў]топія.

Галосныя [о], [э], [а] пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных ва ўсіх ненаціскных складах пераходзяць у гук [а]: к[о]лас — к[г]ласы, р[э]чка — р[г]чны. У словах іншамоўнага паходжання ненаціскны [э] вымаўляецца выразна: [э]кран, т[э]атр, [э]мігрант, р[э]корд. У некаторых запазычаных словах на месцы ненаціскнога [э] вымаўляецца [ы]: канц[ы]лярыя, р[ы]сора, інж[ы]нер. Такое вымаўленне супадае з напісаннем.

Гукі [о], [э], [а] пасля мяккіх зычных у першым складзе перад націскам пераходзяць у гук [а]: [н'а]су, [л'а]док, [в'а]лш, [н'а] быў (не быў), [н'а] трэба (не трэба).

У запазычаных словах паміж спалучэннем галосных у беларускім вымаўленні развіўся ўстаўны [й]: ды[т]лог, гені[ш]льны, гігі[т]на, нацы[ш]нальны.

§ 12. Вымаўленне зычных і іх спалучэнняў Зычны [§] у беларускай літаратурнай мове фрыкатыўны, працяжны: уз[§,]орак, [§,]эты, ба[§,]аты. На канцы, а таксама ў сярэдзіне слова перад наступным глухім зычным гэты гук вымаўляецца як [х]: сне[х], паро[х], лё[х]кі; выбухны [г] вымаўляецца толькі ў асобных запазычаных словах: [г]узік, [т]уз, а[т]рэст, [т]анак, [т]валт. Вымаўляецца выбухны [г] таксама ў некаторых словах і на стыку слоў на месцы [к] перад звонкім зычным: э[т]затычны, ане[т]дот, я[т] бы, я[т] бачыш.

Гукі [ж], [ч], [ш], [дж], [р] у беларускім літаратурным вымаўленні заўсёды цвёрдыя: [ж]оўты, [ж]ыццё, [ч]акаць, [ч]ысты, [ш]апка, [ш]осты, ха[д.ж]у.

Асаблівасцю беларускай мовы з'яўляецца наяўнасць афрыкат (складаных гукаў) [дз], [дз'], [дж]. Вымаўляюцца яны як злітныя непадзельныя гукі: [дз'фосны, [д,з]ынкаць. Спалучэнні гукаў [д] і [з], [д] і [ж] на стыку марфем (прыстаўкі і кораня) вымаўляюцца раздзельна: пад-загаловак, пад-земны, пад-жаць, пад-жоўкнуць.

Губныя зычныя [б], [п], [м], [ф] на канцы слова і перад [й] вымаўляюцца цвёрда: вер[ф], стэ[п], ся[мйа], [бйу], [пйу]. На месцы губнога [в] на канцы слова вымаўляецца [ў]: гало[ў], каро[ў], дро[ў].

Гукі [з'], [с'], [н'], [л'], [дз'], [ц'], [ж], [ш], [ч] паміж галоснымі вымаўляюцца як адзін падоўжаны гук: [палоз'з'э] (палоззе), [калос'с'э] (калоссе), [нас'эн'н'э] (насенне), [в'ас'эл'л'э] (вяселле), [збожжа] (збожжа), [зац'ішша] (зацішша), [ноччу] (ноччу) і г. д.

Звонкія зычныя на канцы, а таксама ў сярэдзіне слова перад глухімі аглушаюцца: гры[п], бера[х\ ка[с]ка, кні[ш]ка. Два звонкія на канцы слова таксама аглушаюцца: перае[сг], до[шч].

Глухія зычныя перад звонкімі азванчаюцца: бара[дз']ба, но[з']біт.

Шыпячыя прыпадабняюцца да свісцячых і вымаўляюцца як свісцячыя: [на досцы] (на дошцы), [на рэцы] (на рэчцы), [купайэс'а] (купаешся), [мыйэс'а] (мыешся). Свісцячыя прыпадабняюцца да шыпячых і вымаўляюцца як шыпячыя: [жжаты] (зжаты), [шшытак] (сшытак), [падношчык] (падносчык), [прын'ошшы] (прынёсшы), [рашчул'іц'] (расчуліць).

Свісцячыя [з], [с] перад мяккімі зычнымі вымаўляюцца мякка: [с']недаць, по[с']пех, кары[с']ць, [з'] дзецьмі. Перад мяккімі [§'], [г'], [к'], [х'] яны цвёрдыя: [з]гінуць, ма[з]гі, [с]кінуць, [с]кіба, ра[с]хінуць.

Гукі [д], [т] перад мяккім губным [в'] вымаўляюцца як мяккія афрыкаты [дз'], [ц']: [дз']ве, по[дз']віг, [ц']вёрды, ча[ц']вёрты, але: а[д] вёскі, у таварыс[т]ве.

Спалучэнні [дч], [тч] вымаўляюцца як падоўжаны [ч]: спа[чч]ына (спадчына), а[чч]уваць (адчуваць), гаро[чч]ык (гародчык), цё[чч]ын (цётчын), лё[чч]ык (лётчык).

Спалучэнні [дц], [тц] вымаўляюцца як падоўжаны [ц]: на вокла[ня]ы (на вокладцы), а[т\]ягнуць (адцягнуць).

Спалучэнні [дс], [кс] вымаўляюцца як [ц]: сусе[ц]кі (суседскі), лю[ц]кі (людскі), узбе[ц]кі (узбекскі).

Спалучэнні [жск], [шск] вымаўляюцца як [ск]: вароне[ск]і (варонежскі), белаве[ск]і (белавежскі), латы[ск]і (латышскі).

Спалучэнне [чн] у беларускай мове вымаўляецца нязменна: мало[чн]ы, яе[чн]ы, ру[чн]ік.

§ 13. Суадносіны паміж літарамі і гукамі Літары і гукі беларускай мовы знаходзяцца ў цесных, непарыўных суадносінах, якія выпрацаваліся на працягу многіх стагоддзяў развіцця беларускага пісьма і канчаткова замацаваліся яго сучаснымі нормамі. Паміж літарамі і гукамі існуе строгая, устаноўленая графікаю адпаведнасць. Аднак атаясамліваць літару і гук нельга, бо гэта знакі дзвюх розных сістэм. Гук — найменшы акустыка-фізіялагічны кампанент мовы, ён вымаўляецца і ўспрымаецца на слых, а літара — графічны знак, якім на пісьме абазначаецца пэўны гук мовы.

Прызначэнне кожнай літары — перадаваць на пісьме адзін і заўсёды той самы гук. Але такімі ў беларускай графіцы з'яўляюцца далёка не ўсе літары. Так, напрыклад, літара ь (мяккі знак) не абазначае гука. Яна ўжываецца для перадачы мяккасці зычных: госць, пісьмо, мільён. Зычны [г] (выбухны) не мае асобнай літары і абазначаецца той самай літарай, што і [§] (фрыкатыўны): ганак, гірса і горад, галоўны, гігант. Спалучэннем дзвюх літар—дыграфамі абазначаюцца зычныя [дз'], [дж]: дзень, дзіця, нараджэнне, ураджай, хаджу.

Для перадачы на пісьме 6 галосных гукаў выкарыстоўваецца 10 літар: а, о, у, ы, э, і, е, ё, ю, я. 3 іх е, ё, і, ю, я ў пачатку, а таксама ў сярэдзіне і ў канцы слова пасля галосных, ў і апострафа абазначаюць зычны [й] і адпаведны галосны: ехаць [йэхац'], ёлка [йолка], з імі [з'йім'і], юнак [йунак], яблык [йаблык], праект [прайэкт], краіна [крайіна], саюз [сайус], аб'ява [абйава], здароўе [здароўйэ], сваіх [свайіх]. Літара г' звычайна абазначае галосны [і] пасля зычных і ў пачатку слова: лінія, ісці, інакш. Зычны [й] абазначаецца і другім спосабам — літарай й (і нескладовым) у канцы і ў сярэдзіне слова пасля галосных: май, хвойнік.

Літары е, ё, і, ю, я выконваюць яшчэ адну важную функцыю ў беларускім пісьме. 3 іх дапамогай перадаецца мяккасць парных па цвёрдасці-мяккасці зычных гукаў і абазначаецца адпаведны галосны гук: сцэны — сцены, нос — нёс, сады — сядзі, двух — дзвюх, дна — дня.

Літар, якія выкарыстоўваюцца для абазначэння парных паводле цвёрдасці і мяккасці зычных гукаў, у беларускім алфавіце 14:б,в,г, дз, з, к, л, м, н, п, с, ф, х, ц. Пры напісанні пасля іх літар а, о, у, ы, э яны абазначаюць цвёрдыя зычныя гукі. Заўсёды абазначаюць толькі цвёрдыя літары д, дж, ж, р, т, ў, ч, ш. Падоўжаныя зычныя перадаюцца падвойным напісаннем літар: збожжа, галлё, вецце; а падоўжаны [дз'] — спалучэннем літар ддз: стагоддзе.

§ 14. Беларускі алфавіт Алфавіт — гэта сукупнасць літар, размешчаных у агульнапрынятай паслядоўнасці. Тэрмін "алфавіт" паходзіць з назваў першых літар у грэчаскім алфавіце — альфа і бэта (новагрэч. віта).

С учасны беларускі алфавіт складаецца з 34 літар, кожная з якіх выступае ў чатырох варыянтах — вялікая і малая, друкаваная і рукапісная:

Літары ў алфавіце размяшчаюцца без уліку ўласцівасцей абазначаных імі гукаў. Парадак размяшчэння літар носіць умоўны характар і не стварае якой-небудзь строгай сістэмы. Так, першая літара абазначае галосны гук, наступныя — групу зычных, пасля зноў паміж зычнымі знаходзяцца літары для абазначэння галосных, і ў канцы — зноў група літар, што абазначаюць галосныя. Толькі ў размяшчэнні літар зычных гукаў выяўляецца пэўная заканамернасць: спачатку ідзе група літар звонкіх зычных: б, г, д, дж, дз, ж, з, а далей, у канцы, стаяць літары глухіх: к, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш.

У беларускую графічную сістэму, акрамя літар, уваходзіць яшчэ шэраг іншых знакаў і сродкаў: апостраф, злучок, знак націску, параграф, знакі прыпынку і інш.