- •000 'Чінтерпрессервйс" 2002 г.
- •Основана в 2002 г. Автор-составнтель: Барсуков в.В., младшнй научный сотрудннк ГрГу нм. Я. Купалы
- •§ 1. Беларуская літаратурная мова і дыялекты Беларуская нацыянальная мова мае дзве асноўныя
- •§ 2. Фанетыка. Гукі беларускаіі мовы Фанетыка — раздзел мовазнаўства, які вывучае гукавы лад мовы.
- •§ 3. Галосныя гукі, іх класіфікацыя, змены і чаргаванне.
- •§ 5. Змены зычных, асіміляцыя і дысіміляцыя зычных
- •§ 6. Дзеканне і цеканне, падаўжэнне і падваенне зычных, іх чаргаванпе
- •§ 11. Вымаўленне галосных Націскныя галосныя маюць выразнае гучанне: д[ы]м,
- •§ 16. Прынцыпы беларускага правапісу Асноўныя прынцыпы беларускага правапісу — фанетычны і марфалагічны.
- •§ 15. Прадмет і задачы арфаграфіі Арфаграфія — гэта раздзел мовазнаўства, у якім вывучаюцца правілы аднастайнай перадачы вуснай мовы на пісьме.
- •§ 17. Правапіс галосных о, э, а
- •§ 18. Правапіс галосных е, ё, я у беларускай мове літара ё пішацца толькі пад націскам: мёд, галлё, вясёлы, налёт і г. Д.
- •§ 22. Правапіс мяккага знака і апострафа Мяккі знак (ь) ужываецца для абазначэння на пісьме
- •§ 23. Правапіс звонкіх і глухіх, свісцячых і шыпячых зычных
- •§ 25. Правапіс д — дз, т — ц. Правапіс падоўжаных зычных
- •§ 28. Правапіс складаных назоўнікаў Разам пішуцца:
- •§ 29. Правапіс складаных нрыметнікаў Разам пішуцца:
- •§ 30. Правапіс лічэбнікаў
- •§ 31. Правапіс занменнікаў. Правапіс прыслоўяў Няпэўныя і адмоўныя займеннікі з не, ні пішуцца разам: нешта, нехта, нейкі, некаторы, некалькі; нішто, ніхто, нічый, ніколькі.
- •§ 32. Правапіс прыназоўнікаў, злучнікаў, часціц і выклічнікаў
- •§ 36. Лексічнае значэнне слова
- •§ 39. Амонімы Мнагазначнасць як здольнасць слова набываць некалькі значэнняў неабходна адрозніваць ад аманіміі — гукавога падабенства слоў, якія маюць розныя значэнні.
- •§ 41. Антонімы
- •§ 42. Паняцце пра агульнаўжывальную лексіку і лексіку абмежаванага ўжывапня Лексіка сучаснай беларускай мовы паводле ўжывання падзяляецца на агульнаўжывальную і лексіку абмежаванага ўжывання.
- •§ 43. Паняцце пра актыўную і пасіўную лексіку. Устарэлыя словы. Неалагізмы
- •§ 46. Марфалогія як раздзел граматыкі. Асноўныя папяцці марфалогіі
- •§ 47. Часціны мовы
- •§ 48. Назоўнік як часціна мовы Назоўнік — самастойная часціна мовы, якая аб'ядноўвае словы з прадметным значэннем і мае граматычныя катэгорыі роду, ліку, склону.
- •§ 49. Лексіка-граматычныя разрады назоўнікаў
- •§ 50. Лік назоўнікаў
- •§ 51. Род назоўнікаў
- •§ 53. Склонавыя канчаткі назоўнікаў першага, другога і трэцяга скланення
- •§ 55. Склаііенне назоўнікаў у множным ліку Большасць назоўнікаў у множным ліку змяняецца аднолькава: ва ўсіх склонах, за выключэннем роднага, назоўнікі трох скланенняў маюць агульныя канчаткі.
- •§ 57. Утварэнне назоўнікаў Назоўнікі ўтвараюцца ўсімі спосабамі словаўтварэння. Найболыц пашыраныя з іх — суфіксальны спосаб і складанне асноў.
- •§ 59. Разрады нрыметнікаў
- •§ 60. Ступені параўнання якасных прыметнікаў
- •§ 61. Скланенне якасных і адносных прыметнікаў
- •§ 62. Асаблівасці скланення прыналежных прыметнікаў
- •§ 63. Утварэнне і правапіс прыметнікаў Прыметнікі ўтвараюцца рознымі спосабамі, але найчасцей суфіксальным, прыставачна-суфіксальным і асноваскладаннем.
- •§ 64. Лічэбнік як часціна мовы
- •§ 65. Колькасныя лічэбнікі
- •§ 66. Скланенне колькасных лічэбнікаў Пры скланенні колькасныя лічэбнікі маюць свае асаблівасці.
- •§ 68. Займеннік як.Часціна мовы Займеннік — самастойная часціна мовы, якая ўказвае на прадметы, асобы, прыметы, але не называе іх.
- •§ 70. Дзеяслоў як часціна мовы
- •§ 72. Асновы дзеяслова
- •§ 73. Пераходныя і непераходныя дзеясловы
- •§ 74. Зваротныя дзеясловы. Станы дзеясловаў
- •§ 76. Лады дзеяслова
- •§ 82. Дзеепрыметнік
- •§ 84. Дзеепрыслоўе
- •§ 85. Утварэнне і ўжыванне дзеепрыслоўяў Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтвараюцца ад дзеясловаў незакончанага трывання, а дзеепрыслоўі закончанага трывання — ад дзеясловаў закончанага трывання.
- •§ 90. Правапіс прыслоўяў Пішуццаразам:
- •§ 93. Ужыванне прыназоўнікаў са склонамі
- •§ 94. Правапіс прыназоўнікаў
- •§ 96. Часціцы як часціна мовы Часціца — гэта службовая часціна мовы, якая надае дадатковыя сэнсавыя, мадальныя і эмацыянальныя адценні словам, словазлучэнням і сказам.
- •§ 97. Разрады часціц у залежнасці ад значэння і ролі ў сказе часціцы падзяляюцца на чатыры разрады: 1) сэнсавыя;
- •§ 99. Граматычныя функцыі і значэнне мадалыіых слоў
- •§ 100. Суадноснасць мадальных слоў з іншымі часцінамі мовы
- •§ 102. Разрады выклічпікаў
- •Подпнсано в печать с днапознтнвов заказчнка 30.09.2002. Формат 84х108'/32. Бумага газетная. Гарннтура Тітез Меда Яотап. Печать офсетная. Печ. Л. 4,5. Уч.-нзд. Л. 5,2.
- •Прн участлн уп «Кннжный Дом». 220023, Мннск, пр-т ф. Скорнны, 98. Лнцензня лв № 124 от 29.01.2001.
- •Отпечатано в Республнканском унятарном предпрнятнн «Нздательство «Белорусскнй Дом печатн». 220013, Мннск, пр-т ф. Скорнны, 79.
§ 82. Дзеепрыметнік
Дзеепрыметнік — гэта неспрагальная форма дзеяслова, што абазначае прымету прадмета ці асобы паводле дзеяння: Лісты пажоўклыя пад ногі асенні дожджык церабіў. (Дуж.) Сціспутая соснамі з двух бакоў дарога безліч разоў паварочвалася, выпроствалася. (I. М.)
Дзеепрыметнік як дзеяслоўная форма сумяшчае ў сабе рысы дзеяслова і прыметніка. Дзеепрыметнікі ўтвараюцца ад дзеясловаў, таму маюць з імі агульную аснову і лексічнае значэнне: выразаць узор — выразаны ўзор, пашыць сукенку — пашытая сукенка, закончанае і незакончанае трыванне: змалочаны ячмень, квітнеючы сад, цяперашні і прошлы час: хвалюючыя навіны, апалае лісце, незалежны і залежны стан: парыжэлая трава, прывезенае трактарыстам сена, . дзеепрыметнікі кіруюць назоўнікамі: усьтаныя снегам лясы, прынесеныя бацькам падарункі, могуць спалучацца з прыслоўямі: складзены хутка, праспяваная хораша.
Як і прыметнікі, дзеепрыметнікі маюць формы роду, ліку, склону і дапасуюцца да назоўнікаў. Яны могуць ужывацца ў поўнай і кароткай форме, прычым кароткую форму могуць мець толькі дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу: пажоўклы ліст, пажоўклая кветка, пажоўклыя травы; лугі пакошаны, шляхі асветлены, лес устрывожан. Дзеепрыметнікам залежнага стану, што маюць кароткую форму, уласцівы род, лік, але па склонах яны не змяняюцца. Тыя ж дзеепрыметнікі, што маюць поўную форму, змяняюцца па склонах, як і прыметнікі: Н. абгароджаны двор, Р. абгароджанага двара, Д. абгароджанаму двару і г. д.
Дзеепрыметнікі выступаюць у сказе ў ролі азначэння ці выказніка: На схіле даспелага лета адгрукаў апошні ўжо гром. (Пр.) Вароты не зачыпены: праходзь і кум і сват. (Куп.) Не ўсе лугі пакошаны на ўзлесках цёплых, каля рэк. (Бяд.)
Дзеепрыметнік з паясняльнымі словамі ў сказе ўтварае дзеепрыметнае словазлучэнне, яно выступае як адзін член сказа — азначэнне: Высокая трава, густа акропленая расою, іскрылася сотнямі вясёлак у праменнях сонца. (Бяд.) У небе зоркі, ад марозу пахаладзеўшыя, дрыжаць. (Багд.)
§ 83. Утварэнне дзеепрыметнікаў Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу ўтвараюцца ад асновы інфінітыва пры далучэнні да яе суфіксаў -ш-, -ўш-, -л-, а таксама канчаткаў прыметнікаў: прынесці — прьінёсшы, прыляцець — прыляцеўшы, узмужнець — узмужнелы.
Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу ўтвараюцца ад асновы пераходных дзеясловаў закончанага трывання шляхам далучэння суфіксаў: -н-, -ен-, -ан-, -т- і канчаткаў прыметнікаў: напісаны, абагрэты, раскіданы, засеяны, асветлены, накрышаны, пашыты.
У беларускай мове як поўныя, так і кароткія дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу пішуцца з адной літарай н: складзены, паднесены, спілаваная, купленая.
У сучаснай беларускай мове найбольш пашыраныя і ўжывальныя дзеепрыметнікі прошлага часу незалежнага і залежнага стану з суфіксамі -л~, -н-, -ан-, -ен-, -т-: Зачарованае поле абягаюць хмараў цені. (Хвед.) Зямля нязжатымі снапамі падпёрла бледны небакрай. (А. П.)
Дзеепрыметнікі прошлага часу незалежнага стану з суфіксам -ш-, -ўш- абмежаваны ва ўжыванні: Выйшаў месяц пярсцёнкі каваць на застыўшыя рукі бяроз. (Луж.) Прагна дубы прыглядаюцца на зарунеўшыя гоні. (Бр.) Дзеепрыметнікі, што маюць суфікс -л-, ужываюцца шырока: пажаўцелая трава, перанрэлае лісце, счарнелы снег, пачырванелыя рукі, пераспелыя ягады. Нехарактэрныя для беларускай мовы зваротныя дзеепрыметнікі, а таксама дзеепрыметнікі цяперашняга часу залежнага стану з суфіксамі -ем-, -ім-.