§ 84. Дзеепрыслоўе

Дзеепрыслоўе — гэта нязменная форма дзеяслова, якая абазначае дадатковае дзеянне пры галоўным, выражаным дзеясловам-выказнікам: Зашумела нудна восень шумам лісцяў, шумам сосен, даўшы волю хмарам. (Куп.) Андрэй, пасядзеўшы, пайшоў на сцэну. (Пестр.)

Дзеепрыслоўі сумяшчаюць у сабе рысы дзеясловаў і прыслоўяў. Яны ўтвараюцца ад дзеясловаў, таму захоўваюць агульнасць асновы і лексічнага значэння: расказаць — расказаўшы, ісці — ідучы; маюць незакончанае і закончанае трыванне: спяваць — спяваючы, праспяваць — пра-спяваўшы; могуць быць зваротнымі і незваротнымі: узняўшы — узняўшыся, сцелючы — сцелючыся; маюць толькі незалежны стан: спаткаўшы сястру, узяўшы кнігу; значэнне пераходнасці і непераходнасці: чытаючы ліст, спыніўшырух, павярнуўшыся спіной.

Дзеепрыслоўі кіруюць назоўнікамі ці займеннікамі: збіраючы ягады, прыехаўшы з лесу, гледзячы на іх; да дзеепрыслоўяў могуць прымыкаць прыслоўі: хутка гаворачы, весела спяваючы, адказаўшы па-беларуску.

Дзеепрыслоўі маюць агульныя рысы і з прыслоўем. Яны, як і прыслоўі, нязменныя, паясняюць дзеяслоў-выказнік, у сказе выступаюць у ролі акалічнасцей: Пагубляла, уцякаючы, лета ўборы. (У. Д.)

У структуры сказа дзеепрыслоўе найчасцей ужываецца разам з паясняльнымі словамі і ўтварае разам з імі дзеепрыслоўнае словазлучэнне. Яно выступае як адзін член сказа і на пісьме выдзяляецца коскамі: У ззянні песцяцца бярозы, галлё снусціўшы да зямлі. (К-с) Міма цёмнымі высокімі сценамі бясконца ішлі сосны, варушачы кашлатымі лапамі. (I. М.)

§ 85. Утварэнне і ўжыванне дзеепрыслоўяў Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтвараюцца ад дзеясловаў незакончанага трывання, а дзеепрыслоўі закончанага трывання — ад дзеясловаў закончанага трывання.

Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтвараюцца ад асновы дзеясловаў цяперашняга часу I спражэння пры дапамозе суфікса -учы- (-ючы-), а таксама ад дзеясловаў II спражэння пры дапамозе суфікса -ачы (-ячы): плыв-уць — плыв-учы, спява-юць — спявай-учы, гавор-аць — гавор-ачы, воз-яць — воз-ячы.

Дзеепрыслоўі закончанага трывання ўтвараюцца ці ад асновы інфінітыва, ці ад асновы прошлага часу пры дапамозе суфіксаў -ўшы (пасля галосных), -шы (пасля зычных): перада-ць — перада-ўшы, сказа-ць — сказа-ўшы, прынес-ці — прынёс-шы, склада-ў — склада-ўшы.

У беларускай мове існуюць пэўныя правілы ўжывання дзеепрыслоўяў. У сказе дзеепрыслоўе і дзеяслоў-выказнік абазначаюць дзеянні адной асобы ці прадмета: Церусіла поўнач людзям сны, плывучы высока над зямлею. (Луж.) У гэтым сказе дзеяслоў-выказнік церусіла і дзеепрыслоўе плывучы абазначаюць дзеянне аднаго і таго ж прадмета — поўначы. Нельга ў адным сказе ўжываць дзеепрыслоўе і дзеяслоў-выказнік, што абазначаюць дзеянні розных асоб ці прадметаў. Гэта парушэнне літаратурнай нормы. Такія сказы няправільныя ў сэнсавых і стылявых адносінах: Падыходзячы да вёскі, у нас сапсаваўся гадзіннік. У гэтым сказе дзеяслоў-выказнік сапсаваўся адносіцца да дзейніка гадзіннік, а дзеепрыслоўе падыходзячы да гэтага дзейніка не адносіцца. Правільна пабудаваць гэты сказ трэба так: Калі мы падыходзілі да вёскі, у нас сапсаваўся гадзіннік.

§ 86. Прыслоўе як часціна мовы Прыслоўе — самастойная часціна мовы, якая абазначае прымету дзеяння ці стану, прымету якасці або прадмета. Прымету дзеяння ці стану прыслоўе абазначае тады, калі адносіцца да дзеяслова ці дзеепрыслоўя: зрабілі добра, слухаючы ўважлва; прымету якасці — калі адносіцца да прыметніка, дзеепрыметніка ці прыслоўя: надзвычай прыгожы, правільна зроблены, вельмі ціха; прымету прадмета — калі адносіцца да назоўніка: размова па-беларуску, дарога дадому.

Галоўная прымета прыслоўяў — іх нязменнасць. Яны не скланяюцца і не спрагаюцца, не маюць канчаткаў, не ўтвараюць форм роду і ліку. Толькі якасныя прыслоўі маюць ступені параўнання і форму суб'ектыўнай ацэнкі: высока — вышэй, найвышэй, высакавата. У складзе прыслоўяў выдзяляюцца суфіксы -а, -аму(-яму), -е, -у, -ы і інш.: ціха, па-летняму, уверсе, знізу, угары.

У сказе прыслоўі найчасцей выступаюць у ролі акалічнасці, калі адносяцца да дзеяслова: Восені. чырвоныя званы зазванілі сумна і ўрачыста. (А. Р.) Выйду зноў як у мінулы май, басанож прайдуся па траве. (Каратк.) Іншы раз прыслоўі могуць быць недапасаванымі азначэннямі, калі паясняюць назоўнік: Дарога дамоў заўсёды карацейшая, чым з дому. (Я. С.) Прыслоўе можа быць выказнікам: Калона ўжо блізка. (К-с)

§ 87. Разрады прыслоўяў паводле значэння Паводле значэння прыслоўі падзяляюцца на два семантычныя разрады: азначальныя і акалічнасныя. Да азначальных адносяцца якасныя, колькасныя і прыслоўі спосабу дзеяння.

Якасныя прыслоўі абазначаюць якасць дзеяння і ўтвараюцца ад якасных прыметнікаў, адказваюць на пытанне як?: асцярожна, весела, жорстка, смела, хораша і інш.

Колькасныя прыслоўі абазначаюць колькасць дзеяння, ступень яго інтэнсіўнасці, а таксама меру якасці. Адказваюць на пытанні колькі? як многа? да якой ступені?:

амаль, дужа, занадта, крыху, ледзь, трохі, чуць, шмат іінш.

Прыслоўі спосабу дзеяння паказваюць, як адбывалася дзеянне, і адказваюць на пытанні як? якім чынам? якім спосабам?: бягом, вярхом, дыбам, моўчкі, навыварат, насцеж, па-брацку, па-нашаму, пехатою, раптам, удвух, цішком і інш.

Да акалічнасных адносяцца прыслоўі са значэннем месца, часу, прычыны і мэты.

Прыслоўі месца паказваюць на месца, дзе адбываецца дзеянне, куды ці адкуль яно накіравана, да якой мяжы адбываецца, і адказваюць на пытанні дзе? куды? адкуль?: блізка, высока, далёка, дома, дамоў, дахаты, кудысьці, наперад, сюды, зверху, даверху, данізу.

Прыслоўі часу ўказваюць на час, калі адбываецца дзеянне і адказваюць на пытанні калі? як доўга? з якога часу? да якога часу?: аднойчы, апоўдні, вясной, даўно, заўтра, калісьці, позна, сення, тады, учора, улетку, цяпер, давеку, спрадвеку.

Прыслоўі прычыны абазначаюць, чаму, па якой прычыне адбываецца дзеянне, і адказваюць на пытанні чаму? па якой прычыне?: завошта, згарача, нашто, паняволі, спрасоння, таму, чаму.

Прыслоўі мэты паказваюць, для чаго, з якой мэтай адбываецца дзеянне, адказваюць на пытанні для чаго? зякой мэтай?: знарок, назло, напаказ, наперакор, сумыслу.

§ 88. Ступені параўнання прыслоўяў Якасныя прыслоўі, утвораныя ад якасных прыметнікаў, маюць дзве формы ступеней параўнання — вышэйшую і найвышэйшую, якія паказваюць на розную ступень праяўлення дзеяння, стану ці якасці. Ступені параўнання прыслоўяў бываюць простыя (сінтэтычныя) і складаныя (аналітычныя).

Простая форма вышэйшай ступені параўнання ўтвараецца ад прыслоўяў пры дапамозе суфікса -ей (-эй, -ай): востра — вастрэй, весела — весялей. Некаторыя прыслоўі ўтвараюць форму вышэйшай ступені параўнання ад суплетыўнай асновы пры дапамозе суфікса -ш: мала —менш, многа — больш, добра — лепш, дрэнна — горш. Складаная форма вышэйшай ступені параўнання ўтвараецца з дапамогай слоў больш (болей), менш (меней), якія далучаюцца да якасных прыслоўяў: больш спакойна, менш напружана.

Простая форма найвышэйшай ступені параўнання прыслоўяў утвараецца далучэннем прыстаўкі най- да формы вышэйшай ступені: лягчэй — найлягчэй, больш — найбольш, прасцей — найпрасцей. Складаная форма найвышэйшай ступені параўнання ўтвараецца пры дапамозе слоў найбольш, найменш, якія далучаюцца да прыслоўяў, а таксама спалучэннем форм вышэйшай ступені параўнання са словамі за ўсё, за ўсіх: найбольш выразна, найменш дакладна, менш за ўсё, хутчэй за ўсіх.

§ 89. Спосабы ўтварэння прыслоўяў Прыслоўі ўтварыліся і ўтвараюцца ад усіх самастойных часцін мовы: назоўнікаў: апоўдні, бясконца, паасобку, уперад, назад; прыметнікаў: дакладна, здаўна, смела, па-сяброўску, управа; лічэбнікаў: заадно, па-другому, утраіх; займеннікаў: зусім, па-мойму, затым; дзеясловаў: нехаця, паўзком, уперамешку; прыслоўяў: абы-як, задоўга, назаўсёды, дзе-нідзе.

Некаторыя формы зменных часцін мовы пераходзяць у прыслоўі, гэты працэс называецца адвербіялізацыяй. Стаўшы прыслоўямі, гэтыя словы набываюць функцыі акалічнасці, змяняюць лексічнае значэнне і выпадаюць з сістэмы скланення, г. зн. страчваюць уласцівыя ім граматычныя катэгорыі роду, ліку, склону. Змяняецца і структура слова: склонавыя канчаткі ператвараюцца ў суфіксы, прыназоўнікі становяцца прыстаўкамі; часам змяняецца і месца націску: падбегчы да хаты ляснічага — бегчы дахаты; з боку дарогі — сядзець збоку; без канца цягнецца дзень — бясконца ідзе дождж.

Прыслоўі ўтвараюцца суфіксальным спосабам ад прыметнікаў, назоўнікаў, дзеясловаў: весела, завочна, зімой, вечарам, паўзком, прыставачным — ад прыслоўяў, назоўнікаў, займеннікаў: назаўтра, наскрозь, наперад, уверх, нашто, потым, прыставачна-суфіксальным — ад прыметнікаў, назоўнікаў, займеннікаў, лічэбнікаў: па-летняму па-беларуску, адразу, угары, па-нашаму, удвух, утраіх, постфіксальным — ад прыслоўяў: кудысьці, дзе-небудзь.

Нязначная колькасць прыслоўяў утвараецца шляхам складання — зліццём займенніка з назоўнікам, спалучэннем аднолькавых або блізкіх паводле значэння слоў: штодня, далёка-далёка, перш-наперш.