§ 36. Лексічнае значэнне слова

Лексічнае значэнне слова — гэта суаднесенасць гукавой абалонкі слова з тым ці іншым прадметам ці з'явай рэчаіснасці пры адзіным агульнанародным разуменні гэтай суаднесенасці.

Лексічнае значэнне выяўляецца таксама і ў тым, да якой часціны мовы слова адносіцца, бо кожная з часцін мовы валодае толькі ёй уласцівымі якасцямі: назоўніку ўласціва прадметнасць, прыметніку — якасць, прымета, дзеяслову — дзеянне, стан і г. д.

У лексічнае значэнне слова можа ўключацца эмацыянальная афарбаванасць. Слова ў такім выпадку не толькі называе, але і выражае пачуцці гаворачага, яго адносіны, дае ацэнку аб'ектам рэчаіснасці. Афарбаванасць бывае або станоўчай (велізарны, ласкавы, любіменькі), або адмоўнай (валацуга, задзіра, кліка, рэнегат, шашні). Тыя ж з слоў, якім не ўласціва ні станоўчая, ні адмоўная ацэначнасць, адносяцца да слоў з нулявой ацэначнасцю (дзень, народ, мора, праца). Эмацыянальнасць можа выражацца пры дапамозе розных словаўтваральных сродкаў, пераважна суфіксаў (запявала, лецечка, сонейка, аб'ядала, абдзірала, боўдзіла, гуляка), можа ўтрымлівацца ў саміх лексічных значэннях слоў (апостал, бюракрат, д'ябал, жлоб).

Лексічнае значэнне залежыць і ад функцыяніравання слова ў пэўных стылях мовы, стылістычнай афарбаванасці, калі яна мае адценне або кніжнасці, або гутарковасці, або архаічнасці і г. д. Так, адценне паўсядзённасці ўжытку маюць словы размоўна-гутарковага стылю: віншавальнік, — той, хто віншуе каго-небудзь; віхура — бура, завея; вокнішча — акно; прашыбаваць — хутка прайсці, праехаць; пустапасам — без пастуха; пуза —- жывот чалавека або жывёліны; рыззё — старое, падранае адзенне; рубака — смелы, адважны чалавек, які памайстэрску валодае халоднай зброяй; раўнівец — раўнівы чалавек; разамлець — стаць расслабленым, вялым і інш.; кніжнасці — многія словы, сферай функцыяніравання якіх з'яўляецца пісьмовая літаратурная мова: дыскваліфікацыя — пазбаўленне кваліфікацыі; ідэнтыфгкаваць — атаясаміць, зрабіць аднолькавым, раўназначным каго-, што-небудзь з кім-, чым-небудзь; іманентны — пастаянна ўласцівы той ці іншай з'яве, абумоўлены яе сутнасцю, унутраны; імаралізм — адмаўленне ўсякай маралі; квалітатыўны — якасны; пратэжыраваць — рабіць пратэкцыю каму-небудзь, апекаваць каго-небудзь.

Лексічнае значэнне слова канкрэтызуецца толькі ў кантэксце. Напрыклад, слова брат, якое з нулявой ацэначнасцю вядома як назва асобы мужчынскага полу ў адносінах да дзяцей адных і тых жа бацькоў, у адпаведных кантэкстах рэалізуе такія свае значэнні, зафіксаваныя ў семантычнай сістэме мовы, як "усякі чалавек, якога яднае з тым, хто гаворыць, агульнасць радзімы, класавых інтарэсаў, становішча, умоў" або "форма сяброўскага звароту да мужчыны": браты па класу; брат па няшчасці; ну, брат, пачнём працаваць.

Калі слова атрымлівае значэнне, якое яму не ўласціва і не зафіксавана ў слоўніках, у такім разе трэба гаварыць не пра значэнне слова, а пра выкарыстанне. Прыкладаў такога ўжывання шмат, і яны вельмі індывідуальныя. Адрозніваюцца значэнні і выкарыстанне тым, што значэнне — устойлівае і агульнае для ўсіх, а выкарыстанне найчасцей індывідуальнае. Напрыклад, у сказе Быццам дамовіліся маладыя паэты бухацца на калені перад сажалкамі і рэчкамі свайго дзяцінства словы сажалкі, рэчкі ўжыты ў значэнні, якое ў адносінах да іх не зафіксавана ў слоўніках: 'выток, што дае пачатак чаму-небудзь; тое, з чаго бярэцца, чэрпаецца што-небудзь'.

Такім чынам, пры выяўленні лексічных значэнняў слоў неабходна ўлічваць самыя розныя фактары — як моўныя, так і пазамоўныя, іх суаднесенасць у мове.

§ 37. Асноўныя тыпы лексічных значэнняў У залежнасці ад характару адлюстравання сувязі з прадметамі, з'явамі рэчаіснасці словы могуць ужывацца не толькі з прамымі значэннямі, а і з пераноснымі (або вытворна -намінатыўнымі). Але сувязь слоў, што ўжываюцца з пераноснымі значэннямі, з прадметамі апасродкаваная. Пераносныя значэнні адлюстроўваюць які-небудзь змест праз аналогію, падабенства прымет, уласцівых розным рэаліям; напрыклад: гарэць 'паддавацца дзеянню агню, знішчацца агнём' і гарэць 'цярпець няўдачу', залаты 'зроблены з золата, які з'яўляецца золатам' і залаты 'надта добры па сваіх якасцях', корань 'падземная частка расліны' і корань 'пачатак, аснова, крыніца чаго-небудзь'.

У залежнасці ад ступені кантэкстуальнай абумоўленасці выдзяляюцца наступныя тыпы значэнняў: свабодныя, фразеалагічна звязаныя і канструктыўна абумоўленыя. Лексічная спалучальнасць слоў са свабодным значэннем даволі шырокая. Так, слова вуліца спалучаецца са словамі шырокая і вузкая, гарадская і сельская, цэнтральная і ўскраінная, забудаваная і незабудаваная, шумная і ціхая і многімі іншымі. Свабодныя значэнні ўласцівы пераважнай большасці слоў беларускай мовьі. Аднак лексічная спалучальнасць слоў са свабодным значэннем не бясконцая, разумець свабоду спалучальнасці трэба адносна. Яна абмяжоўваецца пазамоўнымі фактарамі — прадметна-лагічнымі сувязямі, якія існуюць у рэчаіснасці і адлюстроўваюцца ў словах. Па гэтай прычыне слова вуліца не можа спалучацца, напрыклад, са словамі здаровая і хворая, высокая і нізкая, скорая і павольная, складаная і ігростая і г. д. Адносна свабодныя сувязі з іншымі словамі ў кантэксце ўласцівы словам, ужытым у прамым значэнні.

Для слоў з фразеалагічна звязаным значэннем характэрна абмежаванасць іх сувязі з іншымі словамі. У такіх выпадках пры спалучэнні асноўную ролю адыгрываюць унутраныя заканамернасці лексічнай сістэмы беларускай мовы, у той час як у словах са свабоднымі значэннямі — пазамоўныя (прадметна-лагічныя) фактары. Так, напраклад, прыслоўі гульма, крычма, роўма, стойма спалучаюцца толькі з аднакаранёвымі дзеясловамі ў неазначальнай форме, выражаюць сумесна з апошнімі гранічную ступень праяўлення адпаведных дзеянняў: гульма гуляць 'зусім нічога не рабіць; лодарнічаць', крычма крычаць 'вельмі моцна крычаць ад болю, ад страху і пад.', роўма раўці 'вельмі моцна раўці, плакаць'. У выніку працяглага ўжывання слоў у складзе тых ці іншых фразеалагічных словазлучэнняў многія з іх страцілі свае намінатыўныя значэнні, і высветліць іх можна толькі пры дапамозе спецыяльных этымалагічных пошукаў. Такім шляхам было раскрыта, напрыклад, намінатыўнае значэнне слоў глузд 'розум, развага', ражон 'востры кол, які прызначаўся для палявання', сакол 'сценабітная зброя'. У сучаснай беларускай мове гэтыя словы ўжываюцца толькі ў складзе фразеалагічных спалучэнняў: з глузду з'ехаць 'страціць розум, развагу, адурэць, звар'яцець', перціся (лезці) на ражон 'рабіць што-небудзь рызыкоўнае, загадзя асуджанае на няўдачу', гол як, сакол 'дужа бедны, нічога не мае'.

Для некаторых слоў уласцівы і фразеалагічна звязаныя, і свабодныя значэнні. 3 першымі з іх словы ўжываюцца толькі ў фразеалагічных зваротах, напрыклад: залатыя рукі 'пра ўмелага, дзелавітага чалавека', ламаць галаву 'біцца над рашэннем якой-небудзь задачы, пытання', паказаць сябе 'зарэкамендаваць сябе', свету белага не бачыць 'быць вельмі занятым', якар ратунку 'апошні сродак, апошняя надзея'. Па-за рамкамі фразеалагічных зваротаў гэтыя словы рэалізоўваюць свабодныя значэнні.

Канструктыўна абумоўленае значэнне словы набываюць толькі ў адпаведнай граматычнай канструкцыі. Так, слова дастаткова, якое мае прамое, свабоднае значэнне 'ў патрэбнай меры, досыць', толькі ў такой канструкцыі, калі яно выступае выказнікам і спалучаецца з дзеясловамі сказаць, напомніць і пад., набывае значэнне 'варта толькі': Ганне здавалася, што дастаткова зайсці ў лес, каб без асаблівай цяжкасці знайсці партызан (I. Шамякін). Слова належаць толькі ў канструкцыі «гірыназоўнік з + родны склон назоўніка» набывае значэнне 'пачастунак з якой-небудзь нагоды': 3 цябе сёння належыць,— смеючыся на ўсю палатку, сказау Пракапенка. — Пішы, што ты імяніннік... Пойдзем у клуб, пачытаеш, як там цябе ў заводскай насценгазеце расхвалілі (А. Кулакоўскі). Слова полчышча звычайна. ўжываецца ў адзіночным ліку і азначае 'вельмі вялікае войска (найчасцей варожае)', а ў канструкцыі, калі выступае ў множным ліку і спалучаецца з назоўнікамі ў родным склоне, набывае пераноснае значэнне 'незлічоная, вялікая колькасць, безліч' (полчышчы камароў).

Канструктыўная абумоўленасць уласціва многім словам, як тады, калі яны выступаюць у прамым значэнні і маюць адносна свабодныя сувязі з іншымі словамі, так і тады, калі выкарыстоўваюцца ў пераносным значэнні і сувязі іх абмежаваныя. Яна дапамагае размежаваць адценні прамых або пераносных значэнняў слова, а таксама амонімы.

§ 38. Адназначнасць і мнагазначнасць слова Першапачаткова словы ўзнікаюць як адназначныя. Мнагазначнасць развіваецца пазней у выніку дзеяння закона эканоміі моўных сродкаў, якіх недастаткова для таго, каб кожная з'ява рэчаіснасці атрымала асобнае слова-назву. I тады па аналогіі, асацыяцыі адбываецца перанос назвы аднаго прадмета на другі. Аднак мнагазначнасць развіваецца не заўсёды, у першую чаргу гэта адносіцца да слоў-тэрмінаў, сярод якіх большасць адназначных.

Тэрміны — семантычна нейтральныя словы, якія з'яўляюцца назвамі спецыяльных паняццяў са сферы вытворчасці, навукі, тэхнікі, культуры і г. д. У залежнасці ад семантыкі яны ўваходзяць у склад тэрміналагічных груп, якія называюцца ў лексікалогіі тэрміналагічнымі сістэмамі. У ідэале самая дасканалая тэрміналагічная сістэма тая, у якой усе яе адзінкі маюць толькі адно, тэрміналагічнае значэнне і іншых семантычных функцый не выконваюць, а кожнае тэрміналагічнае паняцце абазначаецца толькі адным тэрмінам. Аднак у мове адбываецца працэс набыцця некаторымі тэрмінамі нетэрміналагічных значэнняў, які называецца дэтэрмі налагі зацыяй.

Дэтэрміналагізацыя адбываецца ў выніку метафарычнага (пераноснага) ужывання слоў-тэрмінаў у спалучэнні з агульнаўжывальнай лексікай. Так, слова апагей, асноўнае прамое значэнне якога тэрміналагічнае 'пункт арбіты Месяца ці штучнага спадарожніка Зямлі, найболыд аддалены ад цэнтра Зямлі', стала ўжывацца з пераносным значэннем 'вышэйшая ступень, найвышэйшы росквіт чаго-небудзь', слова псіхолаг 'спецыяліст па псіхалогіі' — са значэннем 'той, хто разбіраецца ў характарах, пачуццях, паводзінах і г. д. людзей', слова рыцар 'у Заходняй Еўропе ў сярэднія векі — конны воін, цяжка ўзброены; феадал, які належаў да ваенна-землеўладальніцкага саслоўя' — з нетэрміналагічным значэннем 'самаадданы, велікадушны, высакародны чалавек, абаронца каго-небудзь'. Пры гэтым большасць такіх слоў ужываецца як з першаснымі, так і з другаснымі значэннямі.

Мноства слоў маюць не адно, а два і болын значэнні. Здольнасць слова ўжывацца з некалькімі значэннямі называецца мнагазначнасцю.

Так, слова воля вядома са значэннямі:

1) 'свядомае і мэтанакіраванае рэгуляванне чалавекам сваёй дзейнасці' (сіла волі, цвёрдая воля)',

2. 'жаданне, патрабаванне' (дыктаваць сваю волю);

3. 'улада, права' (тут ужо наша воля);

4. 'свабода, незалежнасць' (змагацца за волю);

5. 'прастор, прыволле, раздолле' (рэкі разбурылі прыстасаванні і вырваліся на волю);

6. 'магчымасць дзейнічаць самастойна' (Дайце мне волю зрабіць гэта самому);

7) 'вызваленне ад прыгоннай залежнасці' (купіць волю);

8) 'становішча, пры якім жыццё чалавека, жывёл, птушак не абмежавана ўмовамі зняволення' (выйсці на волю; выпусціць птушку на волю).

Слова пець ужываецца са значэннямі:

1. 'утвараць голасам музычныя гукі, выконваць вакальны твор, спяваць' (пець калыханку);

2. 'меладычна гучаць (пра музычныя інструменты)' (скрыпка пяе);

3. 'абзывацца галасамі (пра пеўчых птушак)' (пяюць дразды);

4. 'быць прасякнутым радасным, узнёслым пачуццём' (пяе сэрца);

5. 'складаць вершы пра што-небудзь, апяваць што-небудзь' (пяю пра Бацькаўшчыну).

Некаторыя даўнія па часе ўжывання словы маюць вельмі многа значэнняў, напрыклад, слова падаць — 15, біць — 18, ісці — 28.

Мнагазначнасць у словах развіваецца ў выніку набыцця словам пераноснага значэння.