§ 41. Антонімы

Антонімы — гэта словы з супрацьлеглымі значэннямі. Яны ўяўляюць сабою прасцейшыя слоўныя аб'яднанні, кожнае з якіх складаецца толькі з дзвюх адзінак: праўда — хлусня, сябра — вораг, любіць — ненавідзець, падняць — апусціць, малады — стары. Супрацьпастаўленыя ў значэннях, такія адзінкі ўтвараюць антанімічную пару. З'ява парнага супрацьпастаўлення значэнняў слоў называецца лексічнай антаніміяй. Праблема антаніміі — шматаспектная: яна даследуецца не толькі ў лінгвістыцы, але і ў філасофіі і логіцы. Яе асноваю ў лінгвістыцы з'яўляецца супрацьлегласць значэнняў слоў, якія выражаюць супрацьлеглыя паняцці. Але толькі тады словы лічацца антонімамі, г. зн. супрацьлеглымі па значэнні, калі яны называюць паняцці, звязаныя паміж сабою. Так, лёгкі і цяжкі з'яўляюцца антонімамі, таму што выражаюць супрацьлеглыя, але звязаныя між сабою паняцці малога, нязначнага цяжару і вялікага, значнага цяжару. Словы блізкі і далёкі з'яўляюцца таксама антонімамі, таму што выражаюць супрацьлеглыя, але звязаныя паміж сабою паняцці нязначнай адлегласці і значнай адлегласці. Аналагічна лічацца антонімамі гарачы і халодны (з высокай тэмпературай і з нізкай тэмпературай), маладосць і старасць (стан, уласцівы маладому чалавечаму арганізму, і стан, уласцівы старому чалавечаму арганізму) і пад,

У антанімічныя адносіны ўступаюць не ўсе словы, а тыя, семантыцы якіх уласціва агульнае значэнне якасці-, колькасці, часу, прасторы і г. д. Гэта могуць быць як знамянальныя (вернасць — здрада), так і службовыя словы (за — супраць:

Вы за ці супраць?). Не маюць антонімаў, напрыклад, словы з канкрэтным значэннем: рука, галава, шафа і пад.

Большасць слоў у мове мнагазначныя, таму антанімічнасць можа выяўляцца або па ўсім семантычным аб'ёме слова, або па асобных кампанентах. Адпаведна антонімы могуць быць або поўнымі, або няпоўнымі. Поўныя антонімы цалкам семантычна ўзаемаадмаўляюцца або ўзаемавыключаюцца. Такімі з'яўляюцца, напрыклад, антонімы поўнач — поўдзень. Першае слова мае значэнні:

1. "адзін з чатырох напрамкаў свету, супрацьлеглы поўдню" (на поўначы святлела),

2. "мясцовасць, краіна з халодным кліматам" (марыць аб поўначы).

Значэнні другога слова адпаведна супрацьлеглыя:

1. "адзін з чатырох напрамкаў свету, супрацьлеглы поўначы" (на поўдні святлела),

2. "мясцовасць, краіна з цёплым, гарачым кліматам" (марыць аб поўдні).

Для поўных антонімаў уласціва спалучальнасць з аднолькавымі лексічнымі адзінкамі: актыў (наш, брыгадны, атрадны, вучнёўскі, вытворчы і г. д.) — пасіў (наш, брыгадны, атрадны, вучнёўскі, вытворчы і г. д.); пасіў (баланса) — актыў (баланса); (запісаць у) актыў — (запісаць у) пасіў.

Для няпоўных антонімаў лексічная спалучальнасць членаў антанімічных пар з іншымі лексічнымі адзінкамі часткова з'яўляецца аднолькавай, а часткова адрознай. Так, мнагазначныя словы радасны, смутны ўступаюць у антанімічныя адносіны, калі абазначаюць адпаведна "які адчувае, выяўляе радасць" і "які адчувае, выяўляе сум, маркоту": радасныя (вочы, усмешка, песня) — смутныя (еочы, усмешка, песня). Значэнні слова смутны "поўны беспарадку, мяцежны" (смутныя часы) і "невыразны, няпэўны" (смутная трывога)- не маюць антанімічных адпаведнікаў у семантыцы слова радасны, таму апошняе слова ў дадзеным выпадку не можа спалучацца са словамі часы, трыеога.

64

3 Зак. 2199

65

У мове антонімы выкарыстоўваюцца з рознымі мэтамі. Найчасцей іх ужываюць як дакладныя сродкі пры адлюстраванні супрацьлегласцей, якія фактычна з'яўляюцца палярнымі бакамі адных і тых жа рэалій.