19. Туристік шаруашылық (туризм инфрақұрылымы) туралы ұғым.

Туристердің келуінен шаруашылыққа түсетін пайданы адамдар ерте заманнан байқаған. Солай болса да, тек ХІХ жүзжылдықтан ғана бастап туризм көптеген аймақтың экономикасына елеулі əсерін тигізе бастады. Туристерге көрсетілетін қызметтен түсетін табыстың өсуіне байланысты, кейбір елдер мен аймақтарда ХХ ғасырдан бастап туристерге көрсетілетін қызмет саласын "туристік индустрия" деп атай бастады. Туристердің қажеттерін қанағаттандыру үшін туризм аудандарын шаруашылық жағынан игеру қажет. Туристік шаруашылық дегеніміз əр түрлі бөлімдердің белгілі бір кешені, олардың құрылуы жəне дамуы туристердің келуі жəне тұруымен байланысты. Туристік шаруашылық бірін-бірі толықтырып тұратын салалардан қалыптасқан, туристердің сұранысын біріккен бір кешенде ғана өтей алады. Туристік шаруашылықты тура жəне жанама түрге бөледі. Олар бір-бірімен тығыз байланыста болады. Бірінші топқа туристерге ғана қызмет көрсететін мекемелер мен объектілер жатады: турбазалар, қонақ үйлер, кемпингтер, приюттар, арнайы жолдар мен көлік орталықтары жəне т. б. Олар, атап айтқанда – туристік объектілер. Екінші топқа туристерге арналмаған мекемелер мен объектілер жатады, бірақ та оларды туристер

анда-санда да пайдаланады. Оған жататындар: жалпы мемлекеттік жолдар, көлік пен коммуникация, мейрамхана желілері, дүкендер, тұрмыстық жəне мəдениет мекемелері. Бұндай кешендердің барлығы атқаратын ісіне қарай төрт базаға жіктелген: түнеу (орналастыру), тамақтандыру, коммуникациялық жəне қосалқы.

Қандай бір саяхат болмасын ол туристерді орналастырудан басталады. Көп нəрсе осыған байланысты. Туристерге ұсынылатын қызметтердің ішіндегі бастысы – түнейтін орынды дайындау. Оған кіретіндер: қонақ үйлері, пансионаттар, жергілікті тұрғындардың үйлері, турбазалар, мотельдер, кемпингтер, палаткалар жəне т. б.

Туристердің азық-түлік пен сусындарға сұранысын қанағаттандырудың да үлкен маңызы бар. Жалпы тамақтандыру туристік қонақ үйлері жанындағы мейрамханаларда, кафеде немесе басқа да қоғамдық тамақтану мекемелерінде ұйымдастырылады. Туристік орталықтарда қоғамдық тамақтандыруды ұйымдастырғанда жабық, ашық жəне аралас түрлерін айырған жөн. Туристердің жүріп-тұруында көліктің атқаратын рөлі өте күрделі.

Туристік көлік жалпы көлік сияқты жерде, суда жəне ауада жүретін болып жіктеледі.

Көлік, түнеу жəне тамақтанудан басқа да туристік қызметтердің ішінен, қосалқы қызметті бөліп қарау керек.

20. Туризмнің концептуалды моделі.

Кеңес кезіндегі география ғылымында территориялық рекреация жүйенің моделі жасалынған. ХХ-шы ғасырдың 70-ші жылдарының ортасында ғалымдар тобы В.С. Преображенскийдің (1975) басқаруымен, кейін Н.С.Мироненко мен И.Т. Твердохлебовтардың (1981) жұмыстарында одан əрі дамытылды. Батыс елдерінде 1983 жылы Г. Гуибилатомен жасалынған, кейін

1988 жылы Г. Ваккерманмен толықтырылған туризмнің концептуалдық моделі пайда болды. Жоғарыда айтылған ғалымдардың теориясы бойынша туризм жүйесі екі шағын жүйеден тұрады (сурет): "туристік іс-əрекет субъектісі" (туристер) жəне "туристік іс-əрекет объектісі" (туристік ресурстар, туристік мекемелер мен ұйымдар). Бұл жүйе шеңберінде туристер сұранушы немесе сатып алушы рөлінде, ал туристік қызмет көрсетушілер – сатушылар рөлінде болады. Осылай болғанда, туристік іс-əрекет субъектісіне, яғни туриске – жүйеде қарсы

тұратын туристік іс-əрекет объектісі, яғни "туристік шаруашылық" болмақ. Туристік шаруашылық туристер тұтынатын тауар мен қызметтерді өндіреді. Туристік шаруашылық екі бөлікке бөлінеді: туристік ресурстар мен туристік инфрақұрылым. Туристік инфрақұрылымға туристік мекемелер, ұйымдар жəне кəсіпорындар кіреді.

Туристік шаруашылық туристерге қызмет көрсететін басқа да халық шаруашылық салаларымен қосылып, "туризм индустриясын" құрайды.Экономикалық, əлеуметтік, технологиялық, саяси жəне экологиялық макроорталарымен бірге туристік жүйе күрделі құрылым болып табылады. Сыртқы дүние туризм жүйесіне қатты əсерін тигізеді, оның əсері екі түрлі болуы мүмкін: бір жағдайда туристік іс-əрекеттің дамуына мүмкіндіктер туғызса, басқа бір жағдайда керісінше тіптен жойылып кетуіне қауіп туғызады. Жойылып кетпей нəтижелі жұмыс істеу үшін туризм жүйесі

қоршаған сыртқы өзгерістерге бейімделіп тұру қажет.