40. Туризм географиясында қолданылатын негізгі түсініктер мен атау сөздер: рекреация мен туризм, рекреациялық сала мен туризмьиндустриясы, рекреациялық география мен туризм географиясы.

"Рекреация – бұл халықтың тұрақты жерінен тыс жердегі арнайы

мамандандырылған аумақтарда тəуліктік, апталық жəне жылдық өмір циклдеріндегі, адамның бос уақытын пайдалану кезінде іске асатын сауықтыру, танымдық, спорттық жəне мəдени-көңіл көтеру үшін қатынастар мен құбылыстар жиынтығы" (Н.С. Мироненко, И.Т. Твердохлебов, 1981).

Туризм – (француз сөзі tuorіsme – серуендеу, саяхат жасау) – бос

уақытты тұрақты жерінен тыс жерде өткізудің бір түрі. Рекреацияға немесе демалысқа қарағанда, туризм – өте тар түсінік. Қазіргі ғылыми əдебиеттер бойынша "туризм" – бұл адамдардың тұрғылықты жерінен тыс жерге саяхаттау жəне тұрақтау барысында пайда болатын қатынастар мен құбылыстар жиынтығы. Əрине, егер де бұл тұрақтау ұзақ уақыттық қоныстану немесе ақша табу мақсатымен уақытша қоныстануға айналып кетпесе. Сонымен, туризм – бұл тұрақты жерінен тыс жерде 24 сағат немесе

одан артық уақыт ішінде болатын рекреацияның барлық түрі.

Əр бір салада бірнеше кəсіпорындар, мекемелер, ұйымдар бірігіп, белгілі бір функция атқарады, яғни салада шаруашылық бірліктер топтасады. Рекреациялық салаға келетін болсақ, рекреациялық саланың құрылымын анықтау өте қиын. Не себептен? 1-ші қиындығы: туризмнің мультипликаторлық эффектісі, яғни көп қосымша салалар рекреанттарға қызмет көрсетуге кіріседі; 2-ші қиындығы: рекреанттар саны нақты емес, яғни статистикалық есептің жоқтығы. Осы себептен рекреациялық саланың шекарасы нақты болмайды. Сондықтан рекреациялық саланы жоспарлауда да

қиындықтар туады. Материалды жəне материалды емес игілікті пайдалану белгісі бойынша рекреантқа қызмет көрсететін барлық мекемелерді рекреациялық салаға жатқызуға болады. Кейбір зерттеушілер бұл жиындықты «туризм индустриясы» деп атайды. Бірақ, «рекреациялық сала» мен «туризм индустриясы» ұғымдарын ажырата білген жөн. Рекреациялық салада негізгі техологиялық үрдістер іске асады, ал туризм индустриясында сонымен қатар, рекреантқа қызмет көрсетуді ұйымдастырғанда шаруашылық байланыстар да пайда болады. Қазіргі кезде рекреациялық саланы халық шаруашылықтың жоспарына қосу тиіс.

Рекреациялық география ТРЖ-ні бүтін бір жүйе түрінде зерттеп, оның қалыптасуын, динамикалық дамуын, əртүрлілігін, ТРЖ-нің басқа да географиялық жүйелерімен өзара əсерлерін жəне өзара байланысының заңдылықтарын анықтайды.

Демек, рекреациялық география – бұл халықтың рекреациялық іс-

əрекетін ұйымдастыруын оқып түсіндіретін интегралдық-синтетикалық ғылым. Мұндай жағдайда территориялық қоғамдық жүйенің рекреациялық шағын жүйесі (ТҚЖ немесе ойкумена) зерттеу объектісі болып қарастырылады, ал оқу пəні ретінде территориялық рекреациялық жүйе алынады. "Рекреациялық іс-əрекетті территориялық ұйымдастыру" термині қоғамдық географиядағы "қоғамның территориялық ұйымдастырылуы"

ұғымына сəйкес келеді.

Алғашқы туризм зерттеулері қолданбалы сипатына ие болып, əр түрлі географиялық пəндердің шеңберіне кірген еді, əсіресе халық жəне көлік географиясына. Тек қана екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туристік қозғалыстың қарқынды дамуы осындай зерттеу жүмыстарын едəуір жылдамдатып, олардың теориялық жəне əдістемелік негіздерін құрай бастады. Бұл үрдіс география ғылымының жаңа пəні – туризм географиясының өз алдына бөлініп шығуына əсерін тигізді.Көптеген шағын салаларды тұтынушылар бір-бірін толықтыратын жүйе ретінде қарастырады. Сондықтан жалпы туризм саласына талдау жасап, оның дамуын жоспарлап тұру қажет. Осындай жұмыстармен туризм географиясы айналысады. Туризм географиясы жаратылыс, техникалық, экономикалық жəне əлеуметтік мəселелерді қамтитын, кешенді зерттеулерге сүйенетін конструктивті ғылым. Демек, туризм географиясының зерттеу мақсаты – туристік қозғалыстың табиғи, экономикалық, əлеуметтік жəне басқа да аспектілерін ескере отырып, оны басқарудың теориялық негіздерін құрастыру.