құпия жағдайда қайтыс болғаа Ол Африкаға Конго дағдарысы кезінде катангалық сепаратистермен келіссөз жүргізу үшін барған болатын. Нью-Йорктегі Ист-Ривер көшесіндегі Б¥Ұ-ның бас ғимаратының алдында оған ескерткіш орнатылған. Даг Хаммаршельд 1961 ж. Нобель сыйлығына ие болды (өлгеннен кейін).

3. У Тан (Бирма) 1961 ж. қарашадан 1971 ж. қарашасына дейін. Бирмалық дипломат. Д. Хаммаршельд қайтыс болғаннан кейін 1961 ж. қарашасынан бастап уақытша міндетін атқарушы болды. У Тан қызметі халықаралық ортада кеңінен танылды, ол отар елдер мен халықтарға төуелсіздік беруді қызу қолдап, бейбіт қатар өмір сүру қағидасын жүзеге асыруды, даулар мен жанжалдарды келіссөздер жүргізу арқылы шешуді жақтады.

4. Курт Вальдхайм 1972 ж. бастап БҰҰ-ның бас лауазымды қызметінде болып, екі рет сайланды. Австрия мемлекеттік қайраткері дипломатиялық мемлекеттің барлық сатыларынан өткен тәжірибелі дипломат. К.Вальдхайм Бас хатшы ретінде үшінші рет жүмыс істеуге дайын екендігін білдіріп, БҰҰ тарихында қызықгы факті ретінде қалды. Алайда, көптеген жәнетүрлі сайлау рәсім оған жеңіс әкелмеді. Кейінірек К. Вальдхайм Австрияның Президенті болып сайланды.

5. Перес де Куэльяр Хавьер - перуандық мемлекеттік қайраткер, 1981-1991 жж. Бас хатшы болғаа Аймақтық дау-жанжалдарды шешуге, адам қүқықтарын қорғауға үлкен үлес қосты.

6. Бутрос Гали Бутрос (Египет) 1991 ж. желтоқсан айында осы үлкен лауазымға сайланды. Бас хатшы ретінде бір рет сайланғаа

7. Кофи Аннан - 1997 ж. сайланған, БҰҰ-ның қазіргі бас хатшысы. 200Гжылы Нобель сыйлығына ие болды.

Лауазымдық қызметіне кірісер алдында, Бас Ассамблеяда ант берудің маңызы зор, оның мазмүны төмендегідей болып келеді: “МенБіріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы міндетін бар ынта-жігеріммен, саналылығыммен атқаруға, осы міндеттерді орындауға және өзімнің тәжірибемді Біріккен Ұлттар Ұйымының мүдделеріне сай айқындауға, өз міндеттерімді орындау барысында Біріккен Ұлттар Ұйымына қатысы жоқ кандай да бір үкіметтің немесе биліктерден нүсқаулар алуға немесе қабылдауға үмтылмауға салтанатты түрде ант етемін”.

6. Қазақстан Республикасы - Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі

Қазақстан Республикасы 1992 ж. 2 наурызында БҰҰ қүрамына кірді. Қауіпсіздік Кеңесі Қазақстан Республикасын БҰҰ қүрамына қабылдауға үсынған Бас Ассамблеяның қарарын дауыс берусіз-ақ мақүлдады. Қазақстандық делегация БҰҰ-ны қайта құру жөнінде, дау-

жанжалдардан кейінгі кезең проблемалары жөнінде, бітімгершілік күштерінің қорын қүру туралы багдарламалық үсыныстар жасада. БҰҰ Қазақстандағы қызметіне 1993 ж. кірісті. Өз агенттіктерінің офистерін қүрды. Мысалы, атап айтқанда, БҰҰ-ның даму бағдарламасы - БҰҰДБ; Бүкіләлемдік деһсаулық сақтау Ұйымы - БДСҰ; білім, ғылым және мәдениет жөніндегі БҰҰ бағдарламасы - ЮНЕСКО; БҰҰ-ның босқындар мәселесі жөніндегі Жоғарғы Комиссар Басқармасы - БЖКБ; өндірістік даму жөнінде - ЮНИДО; халықаралық еңбек Ұйымы - ХЕҰ; және т.б. Қазақстан БҰҰ-ның БДҰ, МАГАТЭ, ИКАО, ХДҚБ, ХВК, ЮНЕСКО сияқты мамандандырылған мекемелерінің мүшесі болып табылады.

Қазақстан Республикасының әмбебап халықаралық үйымға мүше болуы, тәуелсіз мемлекеттің сыртқы саясатындағы тарихи оқиғаның бірі. КСРО қүрамына кіретін одақтас республика болған Қазақстан халықаралық қүқық субьектілігін жанама түрде ғана жүзеге асыратын. Соған орай, мемлекет Халықаралық бірлестік алдында түрған проблемаларды шешуге өз ыңғайымен келе алмады. Қазақстан Республикасының Президенті өзінің “Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы” атты кітабында: “Дүние жүзі қоғамдастығына ену саясатын нарықтық жүйенің үш басты орталығы - АҚ1ІІ, Жапония және Батыс Еуропамен серіктестік мүмкіндігін тиісті бағалай отырып қүру қажет және нақ осылардың дүниежүзілік шаруашылық байланыстарын күшейтудің қозғаушы күші болғанын есте сақтаған жөн. Олармен өзара іс-қимыл сондай-ақ халыкаралық қаржы және басқа институттарына жол ашады, ал олардың релі дүние жүзінде айтарлықтай өсті. Халықаралық үйымдар - Біріккен Ұлттар Ұйымы, Халықаралық валюта қоры, Бүкіл дүние- жүзілік банкі, тарифтер мен сауда жоніндегі Бас Келісім, Халық- аралық даму және қайта қүру банк және басқаларымен көпжақты ынтымақтастық пен тиімді қатысуды біз өз қоғамымыздың ашықты- ғына деген бағыттың, экономикалық және үлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағытының қисынды жалғасы ретінде қараймыз” деп атап өткен болатын.

Қазақстанның БҰҰ қүрамына кіруінің үлкен саяси маңызы бар, себебі ол біздің мемлекетіміздің дербестігі мен тәуелсіздігін барлық халықаралық бірлестіктің тануын білдіреді. Қазақстан Республикасы халықаралық бірлестікке интеграцияланып, басқа мемлекеттердің арасында өзінің лайықты орнын таба білді. Қазақстан Республикасына мемлекеттің саяси түрақтылығы, елдің геосаяси артықшылығы, өзіне жүктелген халықаралық міндеттемелерді орындауы осы заманғы халықаралық қүқықтың негізін қалаған қағидалар мен нормаларды қүрметтеуі халықаралық бірлестік тарапынан оң көзқарасты қамтамасыз

етуі талас тудьір_мас Қазақстан Республикасы Президентінің Азияда ұжымдық кау£_пс£₃д^_{к Ж}үйесін қүру жөніндегі және аймақтық ынтымақтастыіо _{Ьі ныга}йту жөніндегі шаралар туралы бастамасы Біріккен лттар Ұйымы Тарапынан қолдауға ие болды. БҰҮ Бас Ассамблеясының ■сессиясында алғаш рет қозғалған Азиядағы әрекеттестік және сенім шаралары туралы Кеңесті шақырту идеясы әмбебап халықарлықұйымның мақсаттары мең қағидаларына толықтай үйлеседі.

Қарусыздану _Және ядролық қаруды таратпау режимін нығайту саласындағы Қазақстанның белсенді позициясы әлемдік бірлестік назарынан л ыс Калмауда. СНВ-1 шартына және ядролық қаруды таратпау туралы Шартқ_а (ЯҚТШ) Қазақстанның қосылуы БҰҰ Бас Ассамблеясыньщ 49-_Сессиясында, 1995 ж. ЯҚТШ әрекетін ұзарту жөніндеп БҰҮ конференциясында мемлекеггер мен үкімет басшылары тарапынан қыз_{у Қ0ЛД}ауға ие болды.

улемдік бірдастісті толғандырып отырған маңызды мәселелердің

әріне қатысть* Қазақстан Республикасының ұстанған нақты козқарасы

оар. Еуропадаі>_{ы қа}уіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі үйымға,

Иарламентара^_ық о_дақ Ұйымына, Экономикалық ынтымақтастық

иымына мүц_1е ^_{ола 0ТЫ}р_ЫПі Қазақстан осы ұйымдардың Біріккен

лттар V й ^ым^_Імен ьінтымақтастығын нығайтуға бағытталған Бас

Ассамблея Қзрарының жобасына құрылымдық ұсыныстар жасады.

Ьітімгерші^_к күштерін дамыту және нығайту қажетгілігі туралы

^а ^үше^мемлекеттердің көзқарасын бөлісе отырып, Қазақстан,

Қырғызстан Нс_әне Өзбекстан 1955 ж. желтоқсан айында Орталық

мгершілік ^атальонын құру туралы БҰҰ қамқорлығындағы Келісімге

қол қоиды. ^іүңан басқа, барлық үкіметтерге БҰҰ бітімгершілік

күштерінің кор>_Ьш “5ір _Қ0Су бір” формуласымен қалыптастыруды бастау

ұсынылды. Он^ің _Мағынасы, әрбір мемлекет өзінің қорғаныс бюджетінен

оір паиызды б^р _н бастап, жыл сайын аударуларын бір пайызға көтеріп отырады.

БҰҰ Бас >\ссамблеясының 49-сессиясында 295 қарар қабылданды, оның шпнде ^азақстан Республикасы 20 қарардың бірлескен авторы оолды. Сессц_{я мәж}і_лістерінде және БҰҰ-ның Бас комитеттерінде қазақстандық делегация мүшелері 13 ресми баяндама жасады.¹

ЬҰҰ-ны {^еформалау мәселелері жөнінде Қазақстанның өзіндік позициясы бар_ж Мемлекеттік Хатшы, Қазақстан Республикасы Сыртқы істер минис-^рі Қ.К. Тоқаев: “С одной стороны, поспешность в перестройке ООН, по нашему мнению, может привести к серьезной дестабилизаі^_{Ни гло}бальной ситуации, ибо по существу демонтажу подвергнетса уникальная организация, которая концентрирует в себе

Бүл м^ліЧч^^^р д.Арыстаябетом, ҚЛоқаевтың сойлсгсн сөздсріндс көрсстілгсн

пеструю мозаику национальных интересов различных государств

• больших и малых. В то же время ООН не может оставаться закостенелой организацией, равнодушной к кардинальным изменениям на геополитической карте мира”- деп айтып өтті.¹

1998. ж., БҰҮ Бас Ассамблеясының 54-сессиясында мемлекеттің тәуелсіздік рөлі мен қазіргі халықаралық қатынастардағы мемлекеттің түтастай алғандағы рөлінің арақатынасы туралы қызу пікірталас туындады. Бүл даулардағы Қазақстанның позициясы бүгінгі таңда әлемде күштср, жергілікті тайталас және қарсы түру орталықтары, басқа елдерге саяси үстанымды таңу болмау керек дегенге келіп сайды. ЬІнтымақтастық, түрақты даму, өзара мүдделерді ескере отырып, диалог жүргізу қазіргі әлемнің басты тенденциялары осылар болуы керек. БҰҰ Бас Ассамблеясының осы кезекті сессиясының шеңбе- рінде вето қүқығы жөнінде талқылау жүргізілді. БҰҰ-да Қауіпсіздік Кенесінің мүшелік қүрамын кеңейту мәселесі де қозғалды. Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесінің қүрамына Жапония мен Германияны енгізу туралы үсыныс жасады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Қазақстан Республикасындағы қызметінен бірнеше цифрлар мен фактілер келтірейік.²

1994 ж. Алматыда Бүкіләлемдік Банктің түрақты миссиясы ашылды. 1997 ж. жалпы сомасы 1188 млн. АҚШ долларын қүрайтын 14 заем мақүлданды және 600 млн. АҚШ доллары жүмсалды. Бүкіләлемдік Банктің Қазақстандағы қызметінің негізгі салалары: заемдар бағдарламалары, экономикалық және салалық зерттеулер, оқыту және көмек үйлесімі. 1992 жылдан Қазақстанда әрекет етіп келе жатқан Халықаралық Валюта Қоры қаржыландыру, техникалық қамтамасыз ету және оқытуға көмек көрсетті. Қаржылық көмек көрсетудің үш бағдарламасы іске қосылып, оларды жүзеге асыруға 1993-1995 жж. кезеңінде 460 млн. АҚШ доллары жүмсалды. Мүнан басқа, 1996 ж. сәуір айында Бүкіләлемдік Банкі, Халықаралық Валюта Қоры және Қазақстан Республикасы Үкіметі 450 млн. АҚШ долларынан асатын соманы қүрайтын үш жылдық бағдарламаны іске асыруда. Халықаралық валюта Қоры жыл сайын Вашингтонда (АҚШ) және Венада (Австрия) арнайы курстар үйымдастырады. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау Үйымы өз офисін 1993 ж. ашты, БДҮ-ның басым бағьптары мынадай: денсаулық сақгау жүйесін реформалау; ана мен бала денсаулығы; медбикелік күтім жүйесін реформалау; тамақтану саласындағы үлттық саясат; жүқпалы ауруларды бақылау; дәрілік препараттарды қолдану саясатын дайындау;

¹ Токасв К.К. Под стягом нсзависимости. Очсрки о внспіней политикс Казахстана. А_м 1997, 600-бет.

² БҮҮ-нын Қазақстандағы окілдігінің мәлімсттері.

қоршаған орта және денсаулық. БҰҰ-ның осы мамандандырылған мекемесі мен Қазақстан Республикасының келешектегі ынтымақтастығы Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігі мен Еуропадағы БДҰ- ның аймақтық офисі арасындағы ынтымақтастық орташа жылдамдатылған Бағдарламасымен белгіленеді. ЮНЕСКО Қазақстандағы офисін 1994 ж. ашты және 1995-1996 жж. Азия Даму Банкінің заемдары үшін негіз ретінде білім беру жүйесін жан-жақты шолып өтті. Сондай-ақ, Арал және Каспий теңіздерінің мониторинг жобасы, Семейдегі бүрынғы ядролық полигонның мониторингжобалары жүзеге асырылды. Білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі Бүкіләлемдік үйым (ЮНЕСКО) Қазақстандағы мәдениет қызметін “Жібек жолы - диалог жолы” деген жобаның шеңберінде жалғастырыл келеді. ^^ОНЕСКО-нын бас конференциясында жағалаудағы мемлекеттердің қатысуымен Каспий теңізін бірігіп зерттеу туралы Қазақстан үсынған қарар қабылданды^1997 ж. М. Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына байланысты және 1§98 ж. Түркістан қаласының 1500 жылдығына байланысты мерейтой даталарын күнтізбеге енгізу туралы Қазақстанның үсынысы мақүлданды. Қожа Ахмед Иассауи Кесенесін Бүкіләлемдік мәдени мүра тізіміне енгізуге байланысты жүмыстар жүргізілуде. “Алтын Емел” үлттық паркін ЮНЕСКО-ның қорғауындағы обьектілер қатарына жатқызу жөніндегі мәселе бірінші ретталқыланды, ол мәдени және табиғи мүраларды қорғау жөніндегі Конвенцияға сай келеді.

БҰҰ-ның мамандандырылған мекемелері түрақты даму, кедейшілікпен күрес, жүмыспен қамтамасыз ету, әлеуметгік даму және әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау, экологиялық жағдайды түрақтандыру, ерлер мен әйелдердің тең қүқылығын қамтамасыз ету, сондай-ақ босқындарға қатысты халықаралық қүжаттардың сақталуына қол жеткізу және т.б. жөнінде үсыныстар жасады. Әлеуметтік даму Стратегиясын дайындаудың бекітілген графигі БҰҰ-ның Қазақстандагы қызметінің басты жемісі болды, атап айтқанда: әйел қүқықтары жөніндегі Бюроны қүру, денсаулықты сақтау, ВИЧ/СПИД инфекцияларымен күрес жөніндегі проблемалар практикумы, адамдардын дамуы жөніндегі үлттық есепті дайындау; ОБСЕ және БЖҚБ үйымдастырған босқындар және мигранттар ісі туралы ТМД конференциясы.

Сонымен, Қазақстан Республикасының Біріккен Ұлттар Ұйымының аясындағы қызметі БҰҰ Жарғысының көпшілік таныған нормалары мен қағидаларына сай келеді. Қазақстан БҰҰ жүйесіне кіретін халықаралық үйымдармен тығыз ынтымақтастықты жалғастыра береді және олардың жасайтын жобаларына да белсенде қатысатын болады.