пайда болғанына қарамастан, субьектінің қүқығын танымау жөнінде жариялануы мүмкін.

Сөйтіп, тану институтының дамуына халықаралық қүқық субъектілерінің арасындағы қатынастарда болатын халықаралық өмірдегі өзгерістер үлкен өсерін тигізеді. Қазірге дейін тану институты Жүйеленбеген. Халықаралық тәжірибеде тануды қолдану тиімділігі Көптеген факторларға тәуелді. Мемлекеттер мен үйымдардың Халыкаралық ынтымақтастығыныңтәжірибесі аталған институтты одан әрі қолдануды қамтамасыз етеді.

3. Халықаралық қүқықмирасқорлық институты

Аталған иңституттың дамуына соңғы кезде халықаралық аренада болып жатқан тарихи оқиғалар үлкен әсерін тигізуде.

Қүқықмирасқорлық - бүл бір субъектінің қүқықтары мен міндеттерінің белгілі бір оқиғалар мен жағдайлардың туындауы Нәтижесінде екінші біреуге өтуі. Халықаралық қүқықта қарастырылып отырған институт азаматтық қүқықтағы қүқықмирасқорлықтан өзгешерек екені сөзсіз. Мүндай айырмашылықтардың болуы Халықаралық қүқықтың ерекшеліктеріне байланысты. Мысалы, субъектілік қүрам, қүқықтар мен міндеттер көлемі, қүқықмирасқорлық Мөселелерін қүқықтық реттеу сияқты болып келеді.

Халықаралық қүқық тарихынан екі диаметралдық қарама-қайшы теориялар белгілі. Әмбебап қүқықмирасқорлық теориясы ХУІІ-ХІХ Расырларда пайда болғаа Бүл теорияның мәні субъект-мирасқордың барлық қүқықтар мен міндеттерді толық көлемде мүраға алуынан көрінеді. Бүл теорияны Г.Гроций енгізген болатыа Ал келеңсіз теория

19. ғасырдың басында пайда болды. Оның өкілі А.Кейтс болды, ол Халықаралық қүқықтың жаңа субъектісінің бүрынғы субъектісіне ещқандай қатысы жоқ деп есептейді. Осы теорияның бірқатар жүйесі Де болды. Ол: іаЪиІа газа теориясы - “таза тап теориясы” мен “мінсіз бедел теориясы” еді. Қүқықмирасқорлықтың қазіргі жағдайында Карастырылып отырған теориялардың бірде-бірі дәлел таппай отыр.

Халықаралық бірлестік 1961 ж. осы институтты жүйелеу әрекетін Жасап көрді. БҰҰ Бас Ассамблеясының 1961 ж. 18 желтоқсандағы 1686 (XVI) қарары қүқықмирасқорлық туралы мәселені бірінші кезектегі тізімге енгізді. Қүқықмирасқорлықтың негізгі мәселелері мынадай әмбебаптық және аумақтық көпжақты шарттармен реттеледі: 1971 ж. 23 тамызындағы мемлекетгердің шарггарға қатысты қүқықмирасқорлығы туралы Вена Конвенциясы, 1983 ж. 8 сәуіріндегі мемлекеттік меншік, мемлекеттік мүрағат және мемлекеттік қарыздарға қатысты Күқықмирасқорлық жөніндегі Вена Конвенциясы, КСРО-ның сыртқы

мемлекеттік қарыздары мен мүрағатгарының қүқықмирасқорльгы туралы 1991 ж. 4 желтоқсандағы Шарт. КСРО таратылып, тәуелсіз мемлекеттер қүрылғаннан кейін, ТМД қүқықмирасқорлық институтына қатысы бар мынадай шарттарға қол қойды:

• ТМД мемлекет басшыларының “Бүрынғы КСРО-ның шетелдердегі меншіғі туралы” 1991 ж. 30 желтоқсандағы Келісімі.

• КСРО-ның сыртқы мемлекетгік қарыздары мен актавтеріне қатысты қүқықмирасқорлық туралы шартын толықтыру жөніндеғі 1993 ж. 13 наурыздағы Келісім.

• Бүрынғы КСРО-ның шетелдердегі барлық меншігін бөлу жөніндегі 1992жылдың 6 шілдедегі Келісім.

• Бүрынғы КСРО-ның мемлекеттік мүрағаттарына қатысты қүқықмирасқорлық туралы 1992 ж. 6 шілдедегі Келісім.

• Бүрынғы КСРО-ның шарттарына қатысты өзара мүдделерді көрсететін қүқықмирасқорлық мәселелері жөнінде езара түсінісу туралы Меморандум.

• Қүқықтарды өзара мойындау және меншік қатынастарын реттеу туралы 1992 ж. 9 қазандағы Келісім.

• Бүрынғы КСРО-ның сыртқы мемлекеттік қарыздары мен активтеріне қатысты қүқықмирасқорлық мәселелерін реттеу жөнінде Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы 1993 ж.

5. қыркүйектегі Келісім және басқалары.

Халықаралық қүқықта мемлекеттердің қүқықмирасқорлығы туралы мәселелері мынадай жағдайларда туындайды: а) әлеуметтік революцияларда; б) отарлардан мемлекеттердің қүрылуы кезінде; в) мемлекетгердің бір бөлігінің бөлек шығуы; г) мемлекет аумағының бір бөлігінің басқа мемлекетке өтуі кезінде.

а) Әлеуметтік революциялар кезінде.

• Мүндай тарихи мөн-жайлар кезіндегі қүқықмирасқорлық мағынасы әлеуметтік революциялар нәтижесінде пайда болған жаңа мемлекетке бүрынғы мемлекеттің бірқатар халықаралық қүқықтары мен міндеттерінің өтуімен түсіндіріледі. Мүндай қүқықмирасқорлыққа мысал ретінде XVIII ғ. аяғындағы ¥лы француз революциясын, 1917 ж. Ұлы Қазан социалистік революциясын айтып өтуге болады. Әлеуметтік революциялар кезіндегі қүқықмирасқорлық мынадай мәселелерді қозғайды:

• аумақгық - жаңа мемлекет бүрынғы мемлекетгің аумағында қалады;

• халыққа қатысты мәселелер - мемлекеттің қол астындағы бүрынғы азаматтар жаңа мемлекеттің азаматтары болып қалады; ал шетелдегі адамдар мүндай жағдайда өздері туралы хабарлауы тиіс;

• шарттық міндеттемелер - жаңа мемлекет, әдетге бүрынғы әділетсіз шарттар жүйесін қайта қарайды;

меншік мәселелері - бүрынғы мемлекеттің активтері мен пассйвтері жаңа мемлекетке берілуі тиіс;

. халыкаралық ұйымдарға мүшелік мәселелері - өлеуметтік

олюииялар халықаралық үйымдардағы мүшелікке әсер етпейді - ^ре?салы Куба бүрынғыдай Б¥Ұ-ның мүшесі болып қала берді.

^М б) Мемлекеттердің отарлардан бірігуі кезінде

. жана мемлекет бүрынғы отар аумағында қалыптасады.

• щарттык міндеттемелердің, әдетге, кейбір ескертпелері болады. _ бүрынғы метрополийлардың (отарлап, билеуші мемлекеттердің)

алыкаралық міндеттемелерді өздеріне толық көлемде ала алмауына й ланысты. Мысалы, Танганьика мемлекетті 1961 ж., ал Уганда іоат ж БҰҮ бас хатшысына екі жыл көлемінде бүрынғы метпополиялардың шарттарын іс жүзіндегі шарттар жүйесі деп

ептеп келгендері туралы хабарлайды. Осы кезең ішінде жаңа

^аүелсіз мемлекеттер шарттық негіздердің тиімділігі мен қажеттілігін айқындаған болып шығады.

в) Мемпекеттің бір болігітң бөлек шыгуы кезінде

• аумактык үмтылыстар шарттық тәртіпте келісіледі;

• халықка таңдау қүқығы және өздері жататын үлтқа қосылу қүқығы беріледі, , ...

. меншік мәселелері шартгық тәртіпте шешіледі;

• мүшелікке ету мәселелері әр нақты жағдайда жеке дара шешіледі.

Мысалы, 1963 ж. Малайзия Федерациясы қүрылды (Малайя, Сингапур,

Солтүстік Борнео, Саравак Федерациясы). 1965 ж. Сингапур Малайзия

Федерациясының қүрамынан бөлек шығып, БҰҮ-ның қүрамына дербес мемлекет ретінде қабылданды.

г) Мемлекет аумагының бір болігінің басқа бір мемлекетке өтуі кезінде . ...

. аумақтық үмтылыстар шарттық тәртіпте келісіледі;

. халыққа тавдау қүқығы және өздері жататын үлтқа қосылу қүқығы бершеді, _#

• меншік мәселелері шарттық тәртіпте шешіледі;

• мүшелікке өту мәселелері әр нақты жағдайда жеке-дара шешіледі. 1958 ж. Египст және Сирия бірігіп, Біріккен Араб Республикасын қүрды. 1961 ж. 29 қыркүйегінде Сирия БАР қүрамынан шығып, қайтадан БҰҰ-нын дербес мүшесі болда. 1990 ж. Солтүстік және Оңтүстік Йемен біріккен кезде мүшелікке өту осыған үқсас жағдайда өткен болатын.

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастыгын қүру кезіндегі қүқықмирас- қорлық мәселелер.

КСРО-ның бүрынғы субъектілері - мемлекеттер - оздерінің арасындағы бүрынғы барлық қатынастарды түбегейлі қайта қарау керек деп шешті. Ен алдымен, ТМД-ға мүше-мемлекеттер үшін КСРО-ның

бі

халықаралық қүқық субъекгісі ретінде өмір сүруін тоқгатқаны аян болды. Соған сәйкес, халықаралық қүқықтың жаңа субъектілерінде де, сондай- ақ мирасқор-мемлекет Ресей Федерациясында да көптеген проблемаларды жеделдете реттеу қажеттігі туралы мәселе пайда болды. Бүл проблемалар, жоғарыда айтып өткеніміздей, аумақ, халық, меншік, шарттық тәжірибелерге, түрақты және уақытша халықаралық үйымдардағы мүшелік мәселелеріне қатысты болатын. ТМД-ның барлық мүше-мемлекеттері өздерінің қүрылтай қүжаттарында сыртқы саясаттың іс жүзіндегі мәселелерін жүзеге асыру үшін тиісті шарт-жағдайлар қалыптастыру туралы жариялап, бүрынғы Одақтың мүліктерінен тиісті, бекітілген өділ үлестеріне ТМД-ның әрбір мүше-мемлекетінің иелену, пайдалану, билік ету қүқығын бекітіп жатты. ТМД-ның барлық мүшелері халықаралық шарттардың мемлекеттер арасындағы қатынастарды одан өрі дамыту және нығайту ісіндегі рөлі туралы мәселені шешуге ортақ мәмілемен келу қажеттілігі жөнінде мәлімдеді.

ТМД-ның іс жүзіндегі тәжірибесі көптеген проблемалардың әлі күнге дейін шешімін таппай келе жатқанын көрсетеді. Ол біріншіден, Каспий теңізінің мәртебесін айқындай алмаудан; Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасының сыртқы саясатындағы даулы аумақтық мәселелерден; Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы “Байқоңыр” ғарыш кешенін үзақ мерзімге жалға алу мәселесінің толық келемде шешілмеуінен байқалады және біздің үлы отандастарымыз Ш.Уөлиханов пен Ә.Бөкейхановтың қаламдарынан шыққан Мәскеу, Санкт-Петербург, Омбы, Томск қалаларының кітапхана қорларында жатқан мүрағаттық қүжаттардың бірқатарын беру мәселелесі шешілу сатысында түр.

1990. ж. 8 желтоқсандағы ТМД-ны қүру туралы келісімде, 1991 ж. 21 желтоқсандағы Алматы Декларациясында, 1993 ж. 22 қаңтардағьі ТМД жарғысында жалпы экономикалық кеңістікті, жалпы еуропалық және еуразиялық нарықты қалыптастыру және дамыту; жүрт таныған нормалар мен халықаралық құқық қағидалары негізінде демократиялық қүқықтық мемлекеттер құруға үмтылу; ТМД мүше-мемлекеттерінің азаматтық бейбітшілік пен үлтаралық келісімді сақтау жауапкершілігін сезіну мәселелерінде ынтымақтастықтың жолын қуу бірнеше мәрте бекітілді.

ТМД аясында қүқықмирасқорлықты жүзеге асыру ТМД-ға мүше- мемлекеттердің мүдделерін, сондай-ақ ТМД мемлекеттерінің басқа мемлекеттермен, халықаралық үйымдармен қатынастарын келістіру үшін уақыт талап ететін күрделі процесс.

Сонымен, қүқықмирасқорлық дегеніміз - дамуына әлемдік аренада болып жатқан тарихи өзгерістер үлкен әсерін тигізетін халықаралық жария қүқықтың бір институты болып табылады.

Бакылау сүракгары

і *=££ зк —»

субъектілерін білесіз? ^и және туынды

»Дн“^ІГ‘ ⁶“^ГІЛІ ™^У оларда,, _{мввін ашы}„

нысандарілі|^,№лесЬ?"^КУКЫК™^К ™>' “»™У™"Ын _М1ш6 ^ „„

5. Халықаралық жария қүқықта қанлай жягп,- туралы мәселе туындайды? ^ағДаиларда үкіметгі тану

кй” *■*—»— халықаралық _чкык ^

8. Күкыкмираск»РЛ^™мтнтХ™онвс^МЭН'^{Н ,ІШІпап} **"*• қамтамасыз студің жалпы сипатын анытіии, ^{енциялы}* (шарггық)

9. Бүрынғы КСРО-ның қүкыкмипа^

. Я ың қүқықмирасқорлығының ерекшелігі неде?

Әдебиеттер

1. Аваков М.М. Правопреемство освободившихся государств. - М., 1983.

м ²і оо?^{еждунар0дная п}Р^ав0СУ^бьек™^0СТЬ (некоторые вопросы теории).

-XVI) 1 1.

3. Фельдман Д.И., Курдюков Г.И. Основные тенденции развития международнои правосубъектности. -Казань. 1984.

4. Черниченко С. Международное право: современные теоретические проблемы. -М., 1993.

5. Токаев К.К. Под стягом независимости. Очерки о внешней политике Казахстана. -Алматы, 1997.

⁶’ _І9^б°^{рНИК до}^^{ументов п0} международному праву. // Под общ. ред. К.К. Токаева. Алматы, 1998. - 1-том.