7. Тәуелсіз мемлекеттер достастыгы (тмд)

КСРО ыдырағанан кейін экономикалық дағдарысты бастан кешкен бұрынғы кеңес мемлекеттерінің бәріне келісілғен әрекеттер, ынтымақтастық қажет болды, өзара тиімді шешімдер ізделді. Әлемдік тәжірибеден белғілі болғанындай, түрақтылықты сақтау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету, экономиканы реформалау үшін, әлемдік бірлестіктің интеғрациялануы үшін бірлесу қажет еді. Сондықтан Тәуелсіз мемлекеттер Достастығының құрылуы - бұл тәуелсіз мемлекеттердің обьективті және заңды даму процесінің нәтижесі.

Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың көпшілік таныған нормалары мен қағидаларын сақтау негізінде экономикалықжәне саяси міндеттерді шешу ұшін ТМД аясында байланыстарды нығайтуға ат салысты. Қазақстанның жаңартылған КСРО қалыптастыру туралы және біртұтас экономикалық кеңістік құру туралы үсынысы Руг.ейдіи бірінші Президенті Б.Н.Ельциннің 1991 ж. 17-18 тамызда Қазақстанға келген жүмыс сапарында алғаш рет айтылды. “Тәуелсіз мемлекеттер Одағының түрақтылығының кепілі туралы” және “Біртұтас экономикалык кеңістік туралы” біріккен өтініштерге қол қойылды. Осы құжаттарға Қаз;ақстан жоне Рссей басшылары басқа республикалардың жетекшілеріне жаңа бірынғай нарық кеңістігін құруға байланысты барлық проблемаларды ‘далқылау мақсатында қызметтік кездесу үйымдастыруды ұсыңды. 1991 ж. 8 желтоқсанында Беларугь, Ресей және Украина арасында Беловеж келісіміне қол қойылды. 1991 ж. 13 желтоқсанында Орта Азия мемле- кеттері басшыларының кездесуі өтті. 1991 ж. 21 желтоқсанында Алматыда 11 тәуелсіз мемлекет келіссөздер жүргізді. Олардың ^еңқүқылық негізінде және Жоғары Уағдаласушы Тараптар ретінде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын қүруға” шешім қабылдауы]осы кездесудің нәтижесі еді. ТМД қатысушыларының әрекеттестігі теңқүқылық, бір-бірінің аумақтық түтастығын және шекараларының _г мызғымастығын қүрметтеу қағидаларына сай және біртүтас қорғаныс кеңістігі мен ядролық қаруға біртұтас бақылауды сақтау арқылы жүзеге асырылатыны жөнінде Алматы Декларациясына қол қойылды.іТМД- ның барлық қатысушыларының келісімімеқ бүрынғы КСРО мүше- мемлскеттерінің, сондай-ақ Достақтықтың мақсаттары мен міндеттерін бөлісетін басқа да мемлекеттердің оған қосылуы үшін ТМД ашық деп жарияланды^

ТМД Жарғысының Кіріспесінде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына

¹ Тсксты Соглашения о создании Содружества Независимых Г осударств от 8 дскабря 1991 г., Протокола к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств; Алма-Атинской Декларации от 21 декабря 1991 г., Устав СНГ от 22 января 1993 года. Қараңыз: Сборник документов по международному праву, 1998., 1-том, 99-117-беттер.

ерікті түрде біріккен мемлекетгер Достастықтың Жарғысын қабылдауға шешім қабылдағаны белгіленген. Мүнда ТМД-ға мүше-мемлекеттер халықаралық қүқықтың көпшілік таныған қағидалары мен нормаларының, БҮ¥ Жарғысы ережелерінің, Хельсинки Қорьпынды Хктісі мен Еуропадағы Қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі келісімнің өзге де қүжаттары негізінде әрекет етеді. Сөйтіп, Тәуелсіз Мемлекетгер Достастығының қүрылуы жоғарыда аталған халықаралық- қүқықтық қүжаттар ережелерінің жүзеге асуын көрсетеді. (

Жарғылық ережелердің анықтамалық маңызы бар, ол: мүше- мемлекеттер халықаралық қүқықтың дербес және тең қүқылы субьектілері екендігі. Достастық мемлекет болып табылмайтындықтақ оның үлтгық өкілеттіктері жоқ. (Мүше-мемлекеттер арасындағы достастық, тату көршілік, үлтаралық келісім, сенім, өзара түсіністік және өзара тиімді ынтымақтастықты одан әрі дамыту және қарым-қатынастарды нығайту

• Достастықтың мақсаттары болып табылады.

ТМД Жарғысының 2-бабы осы халықаралық үйымның мақсат- міндеттерін айқындайды:

• саяси, экономикалық, экологиялық, гуманитарлық, мәдени және басқа да салаларда ынтымақтастықты жүзеге асыру;

• мүше-мемлекеттердің жалпы экономикалық кеңістік аясында жан* жақты және үйлесімдіуэкономикалық, әлеуметтік дамуы, мемлекет- аралық кооперация және интеграция;

• халықаралық қүқықтың көпшілік таныған қағидалары мен нормаларына сәйкес және ОБСЕ қүжаттарына сай адам қүқықтары мен негізгі бостандықтарын қамтамасыз ету;

• халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қарулану және әскери шығындарды қысқарту жөніндегі тиімді шаралар- ды жүзеге асыру, ядролық және жаппай қырып-жоятын қарулардың өзге де түрлерін жою, жалпыға бірдей және толық қарусыздануға қол жеткізу;

• мүше-мемлекеттер азаматтарының Достастық шегінде еркін араласуына, жүріп-түруына көмектесу;

• қүқықтық қатынастардың басқа да салаларында өзара қүқықтық көмек пен ынтымақтастық;

• Достастық мемлекеттері арасындағы даулар мен жанжалдарды бейбіт жолмен шешу.

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Жарғылық ережелерінде қағидалар ретінде халықаралық қүқықтың және Хельсинки Қорытынды актісінің көпшілік таныған нормалары көзделген және мемлекетаралык қатынастарда халықаралық қүқықтың үстемдік тезисі белгіленген^

^рсы үйымдағы мүшелік мәселелері мынадай^колмен айқындалады: Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын қүру туралы 1991 жылдың 8 жел- тоқсанындағы Келісімге жөне осы Келісімге қосымша ТМД Жарғысын