Республикасы халықаралық шарттарының түпнүсқалары (куәландырылған көшірмелері, ресми аудармалары) оларға қол қойылған (депозитарийден куәландырылған көшірмелер, ресми аудармалар алынған) күннен бастап екі апта мерзімде Қазақстан Республикасыныи Сыртқы істср министрлігіне сақтауға тапсырылады, ал Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі бүл шарттардың көшірмелерін олар күшіне енген күннен бастап екі апта мерзімде тиісті мемлекеттік органдарға жолдайды. Қазақстан Республикасының ведомствоаралық шарттарының түпнүсқалары тиісті министрліктер мен ведомстволардың мүрағаттарында сақталады, ал осы шарттардың куәландырылған көшірмелері, оларға қол қойылған (депозитарийден куәландырылған көшірмелер, ресми аудармалар алынған) күннен бастап екі апта мерзімде Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігіне жіберіледі.

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі көп жақты халықаралық шарттардың депозитарийі міндеттерін, егер осы шарттардың талаптарына сәйкес мүндай міндеттер Қазақстан Республикасына жүктелген болса, жүзеге асырады.

4. /Халықаралық шарттардың әрекет етуі және тоқтатылуы (қалпына келтірілуі)

Халықаралық шарттардың өз күшіне енуі дегеніміз шарт тараптарының қатысушылар ретінде заңды қүқықтар мен міндеттерге ие болуын білдіреді. Халықаралық шарттардын қүқьпсгары туралы 1969

ж. Конвенцияның 24-бабына сәйкес “шарт шарттың өзінде козделген немесе келіссозге қатысушы мемлекеттердің арасында келісілген тәртіпте және мерзімде заңды күшіне енеді” деп көрсетілгеа Халықаралық тәжірибеде шарттың заңды күшіне енуінің бірнеше негіздері бар. Оларға мыналар жатады:

• шарттың қол қою сәтінде күшіне енуі;

• шарттың бекіту сэтінде күшіне енуі;

• шарттың бекіту грамоталарымен алмасу сәтінде күшіне енуі;

• шарттың бскіту грамоталарының тиісті көлемі жиналған кезде күшіне енуі;

• шарттың шарт талаптары бекіткен белгілі бір мерзімде күшіне енуі.

Жогарыда аталған негіздердің біреу ін таңдап алу халықаралық шарт тараптарының қүзыреттеріне жатады. Мысалы, БҰҮ-ның 1945 ж. Жарғысының 110-бабының 3-тармагына сәйкес, 1945 ж. 26 маусымда қол қойылган осы халықаралық шарт Қауіпсіздік Кеңесінің 5 түрақты мүшесі және Жарғыға қол қойған мемлекеттердің көпшілігі бекіту

грамоталарын сақтауға бергеннен кейін заңды күшіне енеді. 29 бекіту грамоталарын сақтауға бергеннен кейін Б¥¥ Жарғысы 1945 ж. 24 қазан- да заііды күшіне енді. баска жағдайларда халықаралық шарттың тараптары қойылатын қолдардың немесе бекіту грамоталарының нақты санын келіседі. Мәселен, Қазақстан Республикасы мен Украина арасындағы достық және ынтымақтастықтуралы 1994 ж. 20 қаңтардағы екі тарапты шарттың заңды күшіне енуі бекіту грамоталарымен алмасу күшімен белгіленгеа Қазақстан Республикасы, Қырғыз Республикасы және Өзбекстан Республикасы арасындағы ынтымақтастық пен дамудың Орталық Азия Банкін қүру туралы 1994 ж. 8 шілдесіндегі келісімнің қорытынды ережелеріне сәйкес, осы келісім келісуші тараптардың заңдарына сай, ішкі мемлекеттік рәсімдерін орындағаннан кейін заңды күшіне енген. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени қүқықтар туралы 1966ж. 19желтоқсанындағы Халықаралық Пакті Б¥¥ Бас хатшысына отыз бесінші бекіту грамотасын немесе қосылу туралы қүжатты депозитке бергеннен кейін үш ай өткен соң өз күшіне енеді.

Әдетте, шарттың өз күшіне енуі оны қолданумен сөйкес келеді. Халықаралық тәжірибеде күшіне енген шарттың қолданылмайтыны да кездеседі, ойткені ол үшін көзделген талаптар жеткіліксіз болады. Мәселен, соғыс кезінде халықты қорғау турал ы 1949 ж. 12 тамызындағы Женева Конвенциясының 6-бабында осы Конвенция кез келген дау немесе басқыншылық басталғанда қолданылады делінген. Мүнан басқа, халықаралық қатынас тәжірибесінен белгілі болғанындай, шарт күшіне енбей түрып-ақ қолданыла беруі мүмкін. 1969 ж. Конвенцияның 25-бабы келіссөз қатысушыларының келісімімен шарт күшіне енгенге дейін шартты немесе оның бір бөлігін уақытша қолдану мүмкіндіктерін қарастырады. Осындай уақытша қолдану шарт өз күшіне енген соң түрақты болады немесе мемлекеттің, я үйымның шарттық қатысушысы бола алмаймыз деп хабарлағаннан кейін тоқтатылады.

Шарттардың мерзімде әрекет етуі. Жалпы ереже бойынша, шарт өз күшіне енген сәтген бастап, тоқтатылғанға дейін әрекет етеді. Басқаша айтқанда, шарттық ережелер шарттың әрекет ету кезеңінде болатын әрекеттер мен фактілерге қатысты қолданылады. Әдетте, шарттар шарттың қорытынды ережелерінде әрекет ету мерзімдерін келіседі. Жоғарьща айтып өткеніміздей, мерзімді шартгар белгілі бір мақсаттарға қол жеткізгенде өз әрекетін тоқтатады. Ад мерзімсіз шарттар тараптардың өзара қатынастарының беріктігі мен әріптесінің сыртқы саясатына деген сенімділікті көрсетеді. Мысалы, Қазақстан Республикасы жасаған кейбір халықаралық шартгардыи қорытынды ережелерінде мынадай түжырымдар бар: “Осы келісім оған қол қойылған күннен бастап күшіне енеді және тараптардың біреуі алты ай бүрын басқа тараптарға өзінің шығатынын жазбаша түрде хабарлағанға дейін әрекет етеді”. Халықаралық

тәжірибеде мерзімді шарттардың уақыт өте келе үзарту жолымен мерзімсіз шартқа айналуы мүмкін. Ұзарту - пролонгациялау (рго1ап£аІіоп француз сөзі мен рго1ап§аге латын сөзінен шыққан - үзарту деген мағынада) - шарттың әрекеті тоқталғанга дейін немесе тоқтатылғаннан кейін, оның үздіксіздігін қамтамасыз ету мақсатында шартты үзарту. Халықаралық шартты екі түрлі тәсілмен үзартады: арнайы келісім жасау немесе шартгы белгілі бір мерзімге үзарту туралы хаттама жасау арқылы және шарттың мәтініне осындай үзарту туралы талапты енгізу арқылы үзартылады. Егер шарттың талаптарында келісуші тараптардың біреуі шарттың әрекет ету мерзімі жойылғанға дейін одан бас тарту туралы өтініш жасамау жағдайы көзделетін болса, онда халықаралық шарт автоматты түрде үзартылған деп есептеледі.

Шарттың бүрынғы қатысушылары бүрынғы шарт реттейтін мәселелер бойынша тағы да шарт жасасқан жағдайда “Ескі заңды жаңа заң жояды” деген белгілі ереже қолданылады. 1969және 1978жылдардағы Вена Конвенцияларының 30-бабының 3-тармағына сәйкес, егер шартгың мүндай жойылуы тікелей айтылмаса, онда бүрынғы шарт жаңа шарттың ережелерімен сәйкесетін деңгейде әрекет ете береді.

Халықаралық шарттардың кеңістікте әрекет етуі. Халықаралық шарттардың қүқықтары туралы 1969 ж. Вена Конвенциясының “Шарттардың аумақта әрекет етуі” деп аталатын 29-бабында: “Егер шартта басқаша көзделмесе, онда шарт әрбір қатысушы үшін оның аумағында міндетті болып табылады” деп жарияланған.

Шарт және үшінші мемлекеттер. Халықаралық шарттар қүқығында бүл тезис маңызды тезистердің бірі болып табылады. Осы ережелер өздерінің мәні бойынша халықаралық қүқық шығармашылық процесін реттейді, халықаралық қүқықтың негізгі қағидаларының бірі, атап айтқанда, мемлекеттердің егемендік теңдік қағидаларын қолдануды бейнелейді.

Рим қүқығында екі қағида бар: 1) Кез іпіег аііоз асіа - шарт қатысушылар арасындағы қатынастарды ғана реттейді; 2) Расіа іеПііз пез посепі пес ргозипі - үшінші тарап үшін ешқандай қүқықтарды да, міндеттерді де қалыптастырмайды. Алайда, халықаралық қүқықтың нормалары бүл ережелерді кейбір шекгеулермен қолданады. Осы заманғы жағдайда халықаралық тәжірибеге үшінші мемлекеттердің қатысу проблемалары өзгеше сипаттарға ие болуда. Мысалы, 1969 және 1986 ж. Конвенциялардың 34-бабында үшінші мемлекеттер немесе үйымдарға қатысты ережелер түжырымдалған (тиісінше): “Шарт үшінші мемлекет үшін оның келісімінсіз қүқықтар мен міндеттерді түзбейді”, “Шарт үшінші мемлекет немесе үшінші үйым үшін, осы мемлекеттің немесе осы үйымның келісімінсіз міндеттерді немесе қүқықтарды түзбейді”.

Іііарттын әрекететуінінтоктатылүы дегеніміз халықарлыққүқыққа сәйкес барлық қүқықтық қатынастардың тоқтауын білдіреді. Халықаралық шарттың әрекет етуін.тоқтату екі түрлі әдіспен жүзеге асырылады: 1) күшін жою - төтенше жағдайларда кездеседі. Шарттың әрекет етуін тоқтатудың бүл түрі бір тарапты ерік білдіру арқылы жүзеге асады; 2) күшін жою (денонсация) - бір мемлекеттің екінші мемлекетке араларындағы жасалған шартты шартта келісілген талаптар тәртібімен бүзу жоніндегі мөлімдеуі.

Қазақст^н Республикасында халықаралық шарттардың күшін жою тәртібі жоғарыда аталған 1995 ж. “Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының күшін жою” деп аталатын Жарлығының V тарауында мазмүндалған.

32. бап. Халыкаралык шартгардын күшін жою туралы үеыныстар

1. Қазақстан Республикасының Үкіметі Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігінің үсынуы бойынша Қазақстан Республикасы- ның Президентіне Қазақстан Республикасының мемлекетаралық сипат- тағы халықаралық шарттарының күшін жою туралы үсыныс енгізеді.

2. Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі Үкімет қарауына жататын мәселелер жөніндегі Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының күшін жою туралы Қазақстан Республикасының Үкіметіне үсыныс енгізеді.

3. Қазақстан Республикасының министрліктері, мемлекеттік комитеттері және өзге де орталық атқару органдары, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдар Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігімен бірлесіп немесе оның келісуімен өз қүзырындағы мәселелер бойынша осы баптың 1-және 2-тармақтарында аталған халықаралық шарттардың күшін жою туралы Қазақстан Республика- сының Үкіметіне үсыныстар енгізеді.

4. Қазақстан Республикасының тиісті министрліктері, мемлекеттік комитетгері және өзге де орталық атқару органдары, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдар Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігінің келісуімен өз қүзырындағы мәселелер бойынша ведомствоаралық сипаттағы халықаралық шарттарды бүзу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметіне үсыныс енгізеді.

32. бап. Казакстан Республикасы Парламентінін халыкаралык шарттардыл күшін жзюы

Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталардың бөлек жеке отырысында мәселелерді ретімеқ алдымен Мәжілісте, содан соң Сенатта қарай отырып:

1. Қазақстан Республикасының мемлекетаралық сипаттағы бекітілген