7.2 Мемлекеттердің халықаралық-күқыктық жауапкершілігінің негіздері

Қүқық доктринасы “жауапкершілік негізі” деген санатты екі өзара байланысты жагы бар жалпы қүқықтық сипатта айқындайды: нормативтік (қүқықтық) және заңды-фактілік.

Нормативтік (қүқықтық) негіз деп халықаралық-қүқықтықактілердің заңи міндеггі үйғарымдарының бүзылуын айтады, оның негізінде белгілі бір тәртіп халықаралық қүқық бүзушылық ретінде бағаланады. Жауапкершілік негізінің бүл түріне мемлекеттер үшін тәртіп ережелерінің заңи міндеттілігін белгілейтін кез келген халықаралық- қүқықтық акті жатқызылады. Актілердің бүл жүйесі халықаралық шарттан және халықаралық салт-дәстүрден; халықаралық сот және халықаралық (үкіметаралық) үйымдардың міндетті күші бар шешімдерінен; басқа мемлекеттерге арналған, бір жақты халықаралық- қүқықтық актілерден түрады, олардың ережелері осы актіні қабылдаған мемлекет үшін заңи міндетті тәртіп ережелерін бекітеді.

Мемлекеттердің халықаралық-қүқықтық жауапкершілігінің заңды- фактілік негіздері ретінде халықаралық қүқық субъектілерінің халықаралық қүқықтық тәртіпке қарсы бағытталган және халықаралық қүқықтың көпшілік таныған нормалары мен қагидаларын бүзатын кінәлы, қүқыққа қарсы әрекеті қүқық бүзушылық болып табылады. Қүқыққа сай, кінәсыз әрекет үшін жауапкершілік көзделмейді, ал келтірілген залалды өтеу міндеті пайда болады.

Халықаралық-қүқықтық жауапкершілікте нақты әрекетті негіздеуді айқындау үшін қүқық бүзушылықтың қүрамын қүрайтын белгілердің жиынтығы болу керек. Халықаралық қүқық бүзушылықтың жалпы қүрамы қүқыққа қайшы әрекет объектісінен; белсенді әрекет немесе әрекетсіздік нысанындагы қүқық субьектілерінің қүқыққа қайшы тәртібінен; келтірілген зияннан (залал); қүқыққа қайшы әрекет пен туындаған жағымсыз салдар арасындағы себепті байланыстан; халықаралық қүқық бүзушылықтың субъективті элементі ретіндегі кінәның болуынан түрады.

Халықаралық қуқық бузушылық объектілері. Барлық материалдық және материалдық емес қүндылықтар қүқыққа қайшы әрекеттердің объектісі болып табылады. Бүл қүндылықтар әр түрлі, мәселен, бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігі, шетелдік түлғаның ар-намысы, дипломатиялық және елшілік өкілдіктердің қол сүғылмайтындығы, ғарыш кеңістігі және т.б. Бүзылған қүқықтық норма қүқық бүзушылықтың нақты объектісі болып табылады.

Халықаралық жауапкершілік субъектісінің қүқыққа қайшы әрекеті, жоғарыда аталғандай әрекеттен немесе әрекетсіздіктен көрінеді.

Баскыншылық соғыс, басқаның аумағын жаулап алу сияқты әскери щаралар құқыққа қайшы әрекеттерғе мысал бола алады. Ал жараланған, ауру, әскери түтқындағы адамдарға дәрігерлік көмек көрсетпеу қүқыққа кайшы әрекетсіздік болып табылады.

Зиян (залалУ - мемлекеттін күкыкка кайшы тәртібінін салдары. Келтірілген залалдың болуы жәбірленуші тарапты анықтауға мүмкіндік береді, қүқық бүзушы мемлекетке талап қоюға, сондай-ақ халықаралық- күқыктық санкцияны қолдануға негіз береді. Залалдың екі түрі бар: ма- териалдық мүліктік залалдар; материалдық емес - зиянның сипатына байланысты оңды (нақты материалдық) және алынбаған пайда болып бөлінеді.

Қүкык бузүшылык пен туындаған зиянлы салдарлын аоасындағы л^.птік байланыс. Себептің философиялық үғымына сүйене отырып және барлық мән-жайларды зерттегеннен кейін, себептік байланыстың күтпеген немесе қажетті сипатын айқындауға болады.

Кінә - халыкаоалык күкык бүзушылыктын субъективтік. элементі. Халыкаралық-күкыктықжауапкершілік субъектілерінің кінәсі әрекетке немесе әрекетсіздікке байланысты болады. Ол әрқашан жалпы халыкаралық-қүқыктық нормалар мен қағидаларды немссе нақты шарттық міндеттемелерді бұзуға байланысты. Қүқық бүзушылық қасакана немесе қасақана емес болуы мүмкін. Егер үлттық қүқықта кінә халықаралық қүқық субъектісінің жасалған әрекетке психикалық қатынасын бейнелесе, халықаралық қүқықтағы кінәның мәні өзғешерек. Халықаралық қүқық бүзушылықтағы кінә субъектінің басқа субъектіге зиян келетін әрекетгі жасау фактісімен белгіленеді. Мемлекеттердің саяси өзара қатынастарындағы кінә шарттық міндеттемелерді орындау барысындағы салғырттықтан, залал келтіру ниетінсіз міндеттемелерді бүзу нысанында көрінуі мүмкіа Шетелдік дипломатиялық өкілдікке қатысты жеке азаматтардың бүзақылықтары салғырттыққа мысал бола алады. Мүндай жағдайда мемлекет орғандарының қылмыстық әрекеттерін немесе олардың залал келтіру ниетін сөз етпейміз. Мүнда мемлекеттің үқыпсыздығы нысанындағы кінәны айтуымыз керек, өйткені халықаралық конвенциялық нормаларға сәйкес, елдің үкіметі өз аумағындағы шетелдік өкілдіктердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдауға міндетті.

3. Мемлекеттердің халықаралық құқық бұзушылығың жұйелеу

Көпке дейін халықаралық қүқық доктринасы халықаралық қүқық бүзушылықты топтарға немесе санаттарға бөлмей келді, өйткені объектінің қоғамдық қауіптілік дәрежесі немесе арнаулы белгілері