Белгілі болғанындай, халықаралық үйымдарда жария-қүқықтық жауапкершіліктің негізгі қасиеті - дербестік жоқ. Кез келген халық- аралык үйым өзіне біріккен мемлекеттердің атынан және солардың тапсырмасымен белгілі бір шараларды жүргізу органы ретінде ғана бейнеленеді. Ұйымдардың қаржылық қорлары да қатысушы мемлекет- тердін қаражаттары есебінен қүралады. Соған сәйкес халықаралық үйымға қандай да бір мемлекет материалдық залал келтірсе, үйым материалдық жауапкершілік субъектісі бола алады. Мүндай жағдайлар ішінара аумағына халықаралық үйым орналасқан мемлекеттің осы ұйымға материалдық залал келтірген кезде туындауы мүмкін.

Күннен-күнге көлемі өсіп келе жатқан халықаралық үйымдардың белсенді және әр түрлі қызметі олардың халықаралық-қүқықтық жауапкершілігі проблемаларын зерттеудің қажетгігіне әкеле жатқанын қаперде үстау керек. Олардың халықаралық-қүқықтық жауапкершілік проблемалары аз қамтылған. Оны былай түсіндіруге болады:

• халықаралық ұйымдар материалдық объектілерді қолдануға байланысты оз қызметін таяуда ғана жүзеге асыра бастады, оның ішінде жоғары қауіп көзі бар (атомдық қүрылғылар, ғарыш зымырандары, спутниктер) қүралдарды да қолдануда;

• халықаралық жария қүқықтағы жауапкершілік проблемаларының көпшілігі жеткілікті талданбағанын ескеру керек.

Сонымен бірге, қазіргі халықаралық қүқықта халықаралық үйымдардын жауапкершілігі мәселелеріне қатысты заңнамалық база да бар. Мәселен, ғарыш кеңістігін, Ай және басқа да аспан денелерін зерттеу және пайдалану жоніндегі мемлекеттердің қағидалары туралы

1967. Ж. Шарт; ғарыш объектілеріне келтірілген залалдар үшін халықаралық жауапкершілік туралы 1972 ж. Конвенция.

“Интерспутник” ғарыштық байланыс үйымы міндеттемелері бойынша өзіне тиісті мүлік көлемінде материалдық жауаптылықта болады. Келісуші тараптардың міндеттемелері бойынша ұйым материалдық жауап бермейді, сондай-ақ келісуші тараптар ұйымның міндеттемелері бойынша жауап бермейді. Осы нақты жағдайда, халықаралық ұйымның жасасқан азаматтық-қүқықтық мәмілелерінен келіп шығатын мүліктік жауапкершілігі туралы сөз болып отыр.

Атом энергиясын қолдануға байланысты халықаралық үйымдардың жауапкершілігі туралы мәселе басқаша жолмен шешіледі. Мүнда материалдық жауалкершілік жоқ. Бұл саланың ерекшел ігіне байланысты әскери мақсаттарда ядролық құрылғыларды қолданбау жөніндегі міндеттемелер сақталмаса, саяси жауапкершілік көзделеді. Атомдық энергия жөніндегі Халықаралық агенттіктің (МАГАТЭ) жауапкершілігі мемлекеттерді жауапкершіліктен босата алмайды, МАГАТЭ-нің жауапкершілігі мемлекеттердің осы үйымның бақылауына қойылған ядролық қүрылғыларға қатысты белгілі бір инспекциялық жүйені жүзеге

асыру құқығынан көрінеді. Мұнан басқа, МАГАТЭ-нің Жарғысына сәйкес, құқық бұзушы мемлекеттерге кейбір санкциялар қолданылуы мұмкін.

Сөйтіп, халықаралық ұйымдардың жауапкершілігі дегеніміз - бұл үйымдардың шарттардан және халықаралық құқықтың басқа да қайнар көздерден туындайтын міндеттемелерді бұзғаны ұшін жауапкершілігі. Халықаралық ұйымдардың жауапкершілігі мынадай жағдайларда туындайды:

• жарғылық немесе өзге де қызметтік міндеттерді сақтамағаны немесе орындалмағаны үшін;

• өз органдары мен халықаралық лауазымды адамдардың қызметі үшін;

• мемлекеттерге және өзге де халықаралық үйымдарға өз әрекеттерімен залал келтіргені үшін.

3. Жеке тұлғалардың халықаралық қылмыстық

жауапкершілігі

Бірінші дүниежүзілік согыс аяқталғаннан кейін герман милитаристерінің ауыр әскери қылмыстарына байланысты жеке түлғалардың жауапкершілігі туралы мәселе пайда болды. Версаль шартына сәйкес, державалар бүрынғы герман императоры II Вильгелм “халықаралық мораль мен шарттардың қасиетті күшін қорлағаны үшін жария айып” тақты. Алайда, шын мәнінде Антанта елдері II Вильгелмді соттау туралы онша талап ете қойған жоқ. Мүндай сот процесін жүргізу және герман императорын соттау халықаралық қатынастарда жағымсыз жағдайдың (үлгінің) қалыптасуына әкеп соғар еді. Тағылған айыптың өзі қүқықтық түрғыдан қарағанда соншалықты екіүпггы болғандықтақ Голландияның қашып кеткен императорды Антантаға үстап беруден бас тартуына мүмкіндік туғызды. Сөйтіп, бірінші дүниежүзілік соғыстың әскери қылмыскерлеріне халықаралық сот процесін үйымдастыру және жүргізу әрекеті жүзеге аспай қалды.

Адамзатқа қарсы жасалған қылмыстарды халықаралық сотта жазалау идеясы екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін нақты жүзеге аса бастады. Соғыс кезінде гитлершілердің уақытша жаулап алған аумақтарында жасаған жан түршігерлік қылмыстары туралы мәлімдейтін бірқатар ноталар мен өтініштер жарияланды. Осы қүжаттар бұл қылмыстар үшін жауапкершіліктің болатынын ескерткен еді.

1942 ж. қаңтар айында соғыс кезінде жасалған қылмыстар үшін жазалар туралы Декларацияға қол қойылды. Оған Грекия, Норвегия, Бельгия, Голландия, Югославия, Польша, Люксембург, Чехословакия елдерінің үкіметтері және Францияның үлттық комитеті қатысты. Декла- рацияның бір бабында осы қылмыстар үшін кінәлы және жауаптыларды,

олардың осы қылмыстарды өзі жасағандарына немесе бұйрық бергендеріне немесе олардың қатысуымен жасалғанына қарамастақ әділ соттылықты үйымдастыру керектігі айтылған болатын, Декларацияда кінәлы және жауапты түлғалардың табылуы үшін және әділ соттың жүзеге асып, олардың сотгалуы үшін, сондай-ақ шығарылған үкімдердің орындалуы үшін қылмыскерлерді қудалау қажеттігі көрсетілген.

1942 ж. қазан айында Кеңес үкіметі осы декларацияны халықаралық трибунал қүру туралы және фашистік Германияның кез келген басшысын қылмыстық заңның барлық қатаңдығымен жазалау туралы тезиспен толықтыра отырып, мақүлдады. 1943 ж. қазан айында екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери қылмыскерлерді жазалау туралы манызды қүжаттардың бірі - айуандық қылмыстары үшін гитлершілердің жауапкершілігі туралы Мәскеу Декларациясы қабылданды. Оның ішінде, осы қүжатта “итальян офицерлерін немесе француз, нидерланды, бельгия, норвег түтқындарын немесе крит шаруаларын жаппай атуға қатысқан немістер, немесе Польша халқын қырып-жоюға қатысқан немесе қазір жаудан тазартылып жатқан Кеңес Одағының аумағындағы халықты қырып-жоюға қатысқан немістер өздерінің қылмыс жасаған жерлеріне қайтарылатындықтарын және оздері азаптаған адамдардың жазалауына беріліп, сотталатындықтарын білуі керек. Жазықсыз жандардың қанына қолын әлі былғамағандар осыны ескерсіқ өйткені кінәлылар қатарына жатқызылса, үш одақтық державалар оларды дүниенің қай бүрышынан болса да тауып алып, әділ сотты жүзеге асыру үшін айыптаушылардың қолына береді. Бүл Декларацияда қылмыстары белгілі бір географиялық аумаққа байланысы жоқ бас қылмыскерлер туралы мәселе қозғалмайды, өйткені олар одақгастар үкіметгерінің ортақ шешімдерімен жазаланатын болады”¹.

Екінші дүниежүзілік соғыс біткеннен кейіқ атап айтқанда, 1945 ж. 8 тамызында КСРО, АҚШ, ¥лыбритания және Франция үкіметтері Халықаралық Әскери трибунал қүрды. Трибуналдың қүрылғандағы мақсаты басты әскери қылмысксрлерді әділ және тез арада жазалау болатын. Халықаралық Әскери Трибунал (ХӘТ) Жарғысының 2-бабына сәйкес, оның құрамы төрт мемлекеттің әрқайсысынан бір-бір мүше мен орынбасарларды тағайындау арқылы айқындалды. Трибунал мүшелеріне айыпталушылардың, сотталушылардың, қорғаушылардың қарсылық білдіру қүқықтары қарастырылмаған. Трибунал кворумы Трибуналдың төрт мүшесінен немесе Трибуналдың уақытша жоқ мүшелерінің орнын ауыстыратын орынбасарлардан қүрылады. Шешімдер көпшілік дауыспен қабылданатық ал дауыстар белінгенде төрағалық етушінің дауысы шешуші болып табылатын. Төрағалық етуші

¹ Мсждународнос право в документах: Учебнос пособие/ Сост. Н.Т.Блатова, М. 1982, 824-бет.

Трибунал мүшелерінен сайланады және өз міндетін сот процесі жүрген кезеңде атқарады. Жарғылық ережелер сот мәжілісінің кезектілік қағидасын көздейді. Трибуналдың юрисдикциясы туралы мәселе маңызды рәсім мәселесі болып табылады. Халықаралық қүқықта бірінші рет ХӘТ жарғысы жеке жауапкершілікке тартылатын қылмыстар жүйесін айқындап берді:

а) бейбітшілікке қарсы қылмыстар; атап айтқанда: жоспарлау, дайындау, халықаралық келісімдерді, шарттарды немесе пәтуаларды бүза отырып басқыншылық соғыс жүргізу немесе соғыс өртін түтандыру не болмаса жоғарыда аталған кез келген әрекетті жүзеге асыруға бағытталған жалпы жоспарға немесе астыртын сөз байласуға қатысу;

б) әскери қылмыстар, атап айтқанда, соғыс заңдарын немесе салт- дәстүрлерін бүзу. Оларға мыналар жатады: басып алынған аумақтың бейбіттүрғындарын өлтіру, азаптау, қүлдыққа немесе басқа мақсатгарға алып кету; теңіздегі әскери түтқындарды немесе түлғаларды өлтіру немесе азаптау; аманаттағы түтқындарды өлтіру; қоғамдық немесе жеке меншік тонау; қалалар мен ауылдарды мән-мағынасыз қирату; әскери қажеттілігі дәлелденбеген басқа да қылмыстар;

в) адамзатқа қарсы қылмыстар, атап айтқанда: соғыс кезінде немесе соғыстың алдында бейбіт түрғындарға қатысты жасалған кісі өлтіру, азаптау, езіп-жаншу, жер аудару және өзге де қатігездіктер немесе саяси, нәсілдік немесе діни желеулерге байланысты қудалау, осы қылмыстар жасалған елдің ішкі қүқықтарын бүзуға жататына- жатпайтынына қарамастан, Трибуналдың юрисдикциясына жататын кез келген қылмыстарды жүзеге асыру.

ХӘТ Жарғысының 26-бабына сәйкес, Трибунал үкімі түпкілікті шешім болып табылады және оған шағым жасалынбайды.

Соғыс кезеңінде одақтастардың актілерінде түжырымдалған барлық әскери қылмыскерлерді қатаң қылмыстық жазалау мен қудалау, кейін Б¥¥ Бас Ассамблеясының 1946 ж. 13 ақпандағы (3(1), 1947 ж. 31 қазан- дағы 170(11), 1946ж. 11 желтоқсандағы 95(1), 1966ж. 12желтоқсандағы 2184(ХХІ), 1966 ж. 16 желтоқсандағы 2202(ХХІ) қарарларымен расталды, сөйтіп, осы заманғы халықаралық қүқықтың көпшілік таныған нормасына, барлық мемлекеттердің міндетгемелеріне айналды.

Әскери қылмыскерлерді қылмыстық жазалау проблемаларының өзектілігі мынадан көрінеді:

• бүл халықаралық-қүқықтық проблеманың шешімі нәсілшілдік пен фашизмнің туындауына, әлемде жаңа басқыншылықтың пайда болуына жол бермейді, әлемдік қауымдастықтың бейбітшілігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз етеді;

• бүл проблеманы шешуді ізгілік пен әділдік және өмірдің өзі талап етті;

• барлық әскери қылмыскерлерді жазалау проблемасы каз р болмыстың өзектілігі болып табылады. адамзат

1967. ж. өлемдік қауымдастык әскери қылмыстарға «^бау қауіпсіздігіне қарсы жасалған қылмыстарға ескіру мерзім _тық

туралы Конвенцияны қабылдады. Әскери К^^мыскеР^л,гР^д бауды жауапкершілікке тарту мәселелерінде ескіру мерзімін к

қатігездігіне, жаппай қауіптілігіне байланысты оларғ Р

ескіру институты қолданыла алмайды; „_апп,ілік таныған

• бірде-бір мемлекет халықаралық қүқықтын көп

нормаларын жоя алмайды. . . „ _институты-

Сөйтіп, халықаралык қүқықтағы мерзімдердін ^еск1РУ _халык- _нын болмауы және онын әскери қылмыскерлерге

аралык күқықтың көпшілік таныған нормасы болы. „_{ю б}ерг ХӘТ Жарғысынын нормаларына сәикес, сот ироа Р қ_енесі _пен Токиода отті. 1993 және 1994 жылдары БҮҮ-ныңҚаушсД бүрынғы Югославия және Руанда аумағында қылыыс жасагаи

адамдарды сотгау үшін екі “аіһоз” Халықаралық Трибун^ын КҮРУ

жоспарлады. Біріккен Үлттар Үйымы күрылған ^.^Ддамзат

халыкаралық қүқык ^К0МИСС^“^Н_ы\адек_СтіНЖ0басын дайындау қауіпсіздіпне қарсы қылмыстар туралы Кодекстін жоо

тапсырылды. Түрлі жағдайларға байланысты Код^екстт жобасьп. ? ондаған жылдарға созылғандыктан, Халықаралык ^^Ы_к^_иссиясы

қүруға кедергі болды. 1991 ж. Халықаралык күк■ _хуралы

бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қыл л Р _ж

Кодекстің толық жобасын бірінші оқылуында-ақ каб Д _{өкілдері}

халыкаралық конференцияда БҮҮ-нын мүше-мемлекеп Р ^ ₂₀₀₂ Халыкаралық қылмыстык сотты қүрды, оның статуты

жылы енді. _н күқықты

Қазақстан Республикасы халықаралық ^кыктын _дарды

субъектісі бола отырып, халықаралық қылмыстар жа _ерді _езі_не

жазалау және бүлтартпау жөніндегі халықаралық ^М1”^ бейбітшілік жүктейді, сол үшін өзінін үлттык қылмыстық занд р _апкерШілікті пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар үші У _лмысхық

енгізген. Қазақстан Республикасынын қолданыет _ж0спарлау,

кодексінің 4-тарауы (156-164-баптар) басқышиылык смъісты ж^

әзірлеу, түтандыру немесе жүрпзуге баиланысты, баскьш _{байланысхы;} түтандыруға насихат жүргізу жөне жария түрде шак РУ _ысхЫ- _соғыс жаппай қырып-жою қаруын ендіру немесетаратуға . _колдануға жүргізудің тыйым салынған қүралдары мен әдіс Р

байланысты; геноцид, экоцид, жалдамалылыққа байланысты; халық- аралық қорғау аясындағы адамдарға немесе ұйымдарға шабуыл жасауға байланысты; өлеуметтік, үлтгық, рулық, нәсілдік немесе діни араздықты қоздыруға байланысты қылмыстар үшін жауапкершілікті көздейді.

Бақылау сұрақтары

1. Халықаралық-құқықтық жауапкершілік үғымына анықтама беріңіз.

2. Халықаралық қүқықтағы жауапкершілік институтының қандай қагидалары бар?

3. Халыкаралық-қүқықтық жауапкершілік қандай нормалармен реттеледі?

4. Халықаралық қүқықта жауапкершіліктің пайда болу негіздері қандай?

5. Жауапкершіліктен босатудың қандай негіздері бар?

6. Халықаралық-қүқықтық жауапкершіліктің түрлері мсн нысандарын анықтаныз.

7. Халықаралық үйымдар жауапкершілігінің ерекшелігі неде?

8. Жеке түлғалардың қылмыстық жауапкершілігінің ерекшелігі неде?

9. Қазакстан Республикасы Қылмыстық Кодсксініц 4-тарауының ерекшелігін түсіндіріңіз.

Әдебиеттер

1. Василенко В. А. Ответственность государств за международные правонарушения.- Киев. 1976.

2. Колосов Ю. М. Ответственность в международном праве.— М. 1975.

3. Курис П. Международные правонарушения и ответственность государств. Вильнюс. 1973.

4. Каламкарян Р. А. Юридические последствия правомерного поведения государств.- М. 1987.

5. Кудайбергенов М. Б. Международная уголовная ответственность физических лиц - Алматы. 2000.

6. Решетов Ю. А. Борьба с международными преступлениями против мира и безопасности.- М. 1983.

7. Раскалей С. Б. Объективная ответственность государств в международном праве.- Киев. 1985.

8. Ушаков Ю. А. Основания международной ответственности М. 1983.

9. Устав международного военного трибунала. 1945.

10. Конвенция о неприменении срока давности к военным преступлениям и преступлениям против человечества. 1968.

11. Черниченко С. В. Международное право: современньле теоретические проблемы. 1993.

ЕРЕКШЕ БӨЛІМ

7. ТАРАУ. Халықаралық жария қүқықтагы адам құқыгы

   1. Халыктар жағдайын халыкаралық-кұкыктық реттеу.

   2. Азаматтықтың хал ықаралық-күқыктық мәселелері.

83. Шетел азаматтарыныц қүқыктықжағдайы.

4. Баспана құкыгы және босқындардың қүкықтық жагдайы.

5. Адам қүқыктарын хал ықарал ық-құқыктык ретгеу.

6. Адамның қүқықтары мен бостандықтарын қоргау тетіктері.

1. Халықтар жагдайын халықаралық құқықтық реттеу

Кез келген мемлекеттегі халықтардың құқықтық жағдайы оның ішкі заңдарымен айқындалады. Бүдан мемлекеттердің осы саладағы ынтымақтасу мүмкіндіктері мен мүдделілігі болмай қалады деген ой тумауы керек.

Кез келген мемлекеттің халқы нақты кезеңде қандай да бір мемлекеттің аумағында омір сүріп жатқан индивидтердің жиынтығын көрсетеді. Халықтың құрамы, әдетте, өзінің азаматтарынан, шетел азаматтарынан және азаматтығы жоқ адамдардан құралады. Сондай- ақ, “аралас мәртебесі” бар халықтар санаты да болуы мүмкін, яғни олар екі азаматтығы бар адамдар болып табылады. Тар мағынадағы “халық” үғымынан басқа, кейде бүл сөзді кең мағынада талдау да кездесіп қалады, атап айтқанда, жер жүзіндегі барлық түрғындарды халық деп айтады.

Халықаралық құқықта азаматтық мәселелерін реттейтін шарттық және әдет-ғүрыптық нормалар жүйесі бар. Мысалы, оларға азаматтық мәселелері жөніндегі халықаралық-құқықтық нормалар, шетелдіктердің, қос азаматтығы бар адамдардың (бипатридтердің), азаматтығы жоқ адамдардың мәртебесін айқындау жатқызылады. Халықаралық-қүқықгық реттеу мәселелерінде адам қүқықтары жөніндегі ынтымақтастық проблемалары мен перспективаларына айрықша орын беріледі. Мүнан өзге, халықаралық қүқықтағы болып жатқан барлық өзгерістер тікелей немесе жанама түрде болсын, халықтар мөселесіне ықпалын тигізіп отырады. Мәселен, мемлекет қылмыстылықпен күрес жүргізудегі ынтымақтастық мәселелерінде өз әрекеттерін үйлестіру кезінде бір мезгілде қылмыскерді бір-біріне беру туралы мәселені де шешіп отырады. Егер мемлекет ғарыштық зерттеу саласында ынтымақтастық жүргізсе, онда ғарыш кемесі экипажының апат, бақытсыздық немесе мәжбүрлі түрде қону жағдайларында көмектесудің қүқықтық проблемалары туындайды. Мемлекеттер, өкінішке қарай қарулы жанжал жағдайында

болса, онда соғыс күрбандарын қорғау мөселесі екі жақты келісе отырып, шешіледі. Соғысушы елдермен шекаралас мемлекеттер ушін боскындарды баспанамен, азық-түлікпен, киім-кешекпен қамтамасыз ету мәселелері туындайды. Халықаралық-қүқықтық нормалардын мемлекет халқынын жағдайына жанама әсер етуі әр түрлі болатыны созсіз, осыған орай халықаралық күқықтагы сапалық өзғерістердін ішкі зандарға әсер ету дәрежесі мен сапасы да артып келеді.

Сонымен, халықаралық қүқықта жеке мемлекеттер халқынын жағдайына халықаралық қүқықтың ықпал етуінің екі бағьггы байқалуда.

Біріпші багыгпу жалпы снпаттағы ықпал етумен сипатгалады. Ол халыктың қандай да бір бөлігінің халыкаралық қүқықтың осер ету объектісі болмаған кездерінде орын алады. Бірақ, осылай болғанымен, халыкаралык стандарттар мемлекеттердін халықтың қандай да бір бөліғінің қүқыктық жағдайын өзғертуіне қозғау салады. Мысалы, Еуропалық Кеңеске мүше болудын бір шарты ретінде үлтгық қылмыстық заидардан өлім жазасын алып тастау талабы қойылған. Мәселен, халыкаралық қүқыктың көпшілік таныған қағидалар жүйесі халықтың күқыктық жағдайын өзгертпейді. Бірақ бүл қағидалар олардың азамаггық қүқык қабілетгілігінін мазмүнына өсерін тигізегіні талас тудыра қоймас. Адамның күқықтары мен негізгі бостандықтарын қүрметтеу қағидасы адамның жеке түлға ретінде еркін дамуы үшін қүқықтық жағдайларды барынша қалыптастыруды қамтамасыз етеді. Мемлекеттер өздерінің саяси және экономикалық қызметінде осы қағидаларды басшылыққа алуға міндетгі. Олар азаматгық, саяси, экономикалық, әлеумеггік және мәдени қүқықтар мен бостандықтарды Бірікксн Ұлттар Үйымының жарғылық ережелерінс, адам қүқықтарының жалпыға бірдей Декларациясына, адам күқықтары туралы Пактілерге және озге де актілерге сәйкес тиімді жүзсге асыруды қолдауга және дамытуға міндетті. Аумақтарында үлтгық және басқа да азшылықтар бар мемлекеттер осындай топқа жататын түлғалардың заң алдындағы бірдейлік қүқығын қүрметтеуге және оларға адамның қүқықтары мен негізгі бостандықтарын іс жүзінде пайдалануға толык мүмкіндік беруі тиіс.

Екінші багыт - халықаралық қүқық нормаларының халықтың жағдайына нақты ықпал етуі. Бүл ықпал ету мақсатты сипатта болады. Мүндай нормалар мемлекеттерге халықтың белгілі бір санатгарына қандай да бір қүқыктар немесе міндеггер беру қүқығын немесе міндетін жүктейді. Мысалы, Бала қүқығы туралы 1989 ж. конвенция балаларды қорғау мәселелеріндегі халықаралық стандартгарды белгілейді. Осыған орай, кез келген мемлекет отбасы қүқығынын үлттық нормаларын конвенциялық нормаларга сәйкес толықтырып, түзетеді. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы-мемлекетгер азаматгарының азаматтық алуын жеңілдету тәртібі туралы 1996 ж. конвенция оның

қатысушыларына азаматтық алудың жеңілдетілген, бірыңғай тәртібін қамтамасыз етеді.

Сонымен, осы заманғы халықаралық қүқық өз табиғаты бойынша мемлекетаралық қүқық бола отырып, бара-бара және кең көлемде халықтардың қүкықтық жағдайын және жалпы адамзаттық қүндылықтарды қорғап келеді. Адам қүқықтары мен негізгі бостандықтарын қүрметтеу қағидасы халықаралық қүқықта шарттық және әдет-ғүрыптық нормалардың түтастай жүйесін өмірге келтірді. Халықаралық қүқықтың халықтар мәртебесіне қатысы бар жаңа қағидалары мен институттары да пайда болуда. Адам қүқықтары осы заманғы халықаралық қүқықтың арнаулы саласын қүрайды деп айтуға толық негіз бар және ол күннен-күнге дамып, жетіліп келеді.

2. Азаматтықтың халықаралық-қүқықтық мәселелері

Азаматтық мәселелері осы заманғы халықаралық қүқықта үлкен маңызға ие. Азаматтық деп жеке түлғаның мемлекетпен түрақты саяси- қүқықтық байланысын айтады, ол мемлекетке қатысты белғілі бір қүқықтар мен міндеттерге ие болумен, сондай-ақ мемлекеттің жеке адамға қатысты қүқықтары мен міндеттерімен сипатталады. Азаматгық, ең алдымен әрбір мемлекеттің ішкі қүқығының институты болып табылады. Сонымен бірге, бүл халықаралық жария қүқықтың да институты. Азаматтық мәселелері XX ғ. басында-ақ, үлтгық заңдардың толық монополиясына айналған еді. XX ғ. аяғына таман азаматтық мәселелердің көпшілік бөлігі халықаралық қүқық нормаларымен қамтамасыз етіле бастады. Мысалы, конвенциялық нормаларда мемлекеттер азаматтықты бекітудің келісілген, икемді тәртібін белгілейді. Азаматтықты қабылдау шарты мен рәсімі мемлекетгің дербес қүқықтық саласына жататынына қарамастақ бірыңғай (бір ізге салынған) ережелер бар, оған сәйкес, мемлекеттер белгілі бір ережелерді үстанады.

Азаматтық институты буржуазиялық революциялардың дамыған кездерінде пайда болды. “Қол астындағы азамат” түсінігі кейбір мемлекеттердің заң актілерінде әлде де сақталып қалды. Қолданыстағы азаматтық туралы заңдарда азаматтық алудың екі түрл і әдісі бекітілген: тууына байланысты (филиация) және қол астына алу тәртібінде (қалыптасу). Бірінші жағдайда азаматтық алу жеке адамның еркінен тыс болса, ал екіншіде - адамның азаматтық алуға еркі немесе келісімі, сондай-ақ заңмен бекітілген қүқықтық шарттар болуы керек.

Тууына байланысты азаматтық алуда екі қағида қолданылады - “қандық қүқығы”- (Іиз зап§ипіпі$) - тууына байланысты азаматтық алу және “топырақ қүқығы” - 0‘из зоіі) - туған жеріне байланысты азамаггық алу.

“Қандық қүқық” қағидасы Еуропа елдерінің аумағында (Австри* Италия, Финляндия, Швеция, Норвегия, Дания және басқалары) әрекет етеді, “Топырақ қүқығы” қағидасын латын-американдық мемлекетгердің заңдары басшылыққа алады. Кейбір елдердің азаматтық туралы заңдарында аталған екі қағида да әрекет етеді (АҚШ, Үлыбритания, Үндістан және басқалары). Қазақстан Республикасының азаматтық туралы 1991 ж. Заңының 10-бабына сәйкес, біздің мемлекет “қандық қүқық” қағидасын қолданады.

Азаматтыққа алу дегеніміз - мүдделі адамның өтініші бойынша белгілі бір мемлекеттің азаматтыққа қабылдауы. Азаматтыққа алу тәртібі мен шарты мемлекет заңдарымен айқындалады. Азаматтыққа алу тәртібінде мынадай жағдайларда азаматтыққа қабылда- нады:

• бір мемлекет азаматының (азаматшасының) басқа бір мемлекетгің азаматшасымен (азаматымен) некеге отыруы;

• азаматтығы жоқ немесе басқа бір мемлекеттің азаматы болып табылатын баланы бір мемлекеттің азаматының асырап алуы;

• оптация (бір мемлекегген екінші мемлекеттің қарамағына көшкен жердің халқының қай мемлекеттің азаматгығын өзі таңдап алуы). Оптация қүқығы халықаралық шарт негізінде немесе бір тарапты тәртіпте жүзеге асырылады. Оптация кең мағынасында - азаматтығы бар адамның азаматтықты таңдауын білдіреді. Алайда, оптация басқа да нысанда болуы мүмкін, яғни адамның жаңа азаматтықты алуы және бүрынғысынан бас тартуы.

Азаматтыққа алу кезінде нақты елдің заңдарында көзделген белгілі бір жағдайлар болуы мүмкін. Мысалы, Американың азаматтык туралы заңында азаматгыққа қабылдау үшін отырықшылык шектелімі ретінде 5 жыл, ағылшын тілін білу, адал болуға ант ету сияқты талаптар көздел- ген. АҚШ заңдарында егер адам коммунист және атеист болса, азамат- тыққа қабылданбайтыны көрсетілген. Францияда азаматтық алу үіпін сол елде бірнеше жыл өмір сүру керек және кандидатгың моральдық қасиеттері биік болуы керек; өмірбаянында қайыр тілеу, жезөкшелікпен айналысу сияқты элементтер болмауы тиіс. Кейбір мемлекеттердің заңдарында кәсіби шектелім қойылған, нақтырақ айтқанда, мысалы, Швей- цария заңында кәсіптік шектелім козделген, Мәселен, ірімшік қайна- тушы немесе сағат жөндеуші мамандығы барларға артықшылықтар беріледі.

Мемлекет аумағының бір бөлігі басқа мемлекетке өткен жағдайда азаматтықтың ауысуы мүмкін, яғни ол цессия деп аталады. Мүндай жағдайда азаматтық алудың екі түрлі әдісі болады:

• екі азаматтықтың бірін ерікті түрде таңдау;

• азаматтықтың автоматты түрде өзгеруі - трансферт - бір

_мемлек<гггсн _скінші бір мсмлскеткс өтетін аумақтың халкын бсру, соған орай бір азаматтыктан екінші азаматтыққа оту.

Азаматтык туралы коллизиялық нормалар азаматсыздықты (апатризм) немесе қос азаматтықты (бипатризм) туындатады.

Халықаралықтәжірибеде ешбір мемлекеггің азаматтығын алмаған адамдар санаты бар, ягни апатридтер, мысалы, шетелдікпен занды некеге түрған әйслдің елінің заңында ‘‘әйелі срінің азаматтығын алады” дсгсн кағида қолданылады. Мүндай жағдайда өйел өз елінің азаматтығынан ціығады, ал күйеуінің елінің заңы бойынша оған тиісті шарттар орындалмағандыктан азаматтық берілмейді. Алатризмнің басқа да кең тарапған түрі бар: адам қандай да бір мемлекетгің азаматтығынан өз сркімен немесе күштеп шығарьіпса және басқа мсмлекеттің азаматтығын алмаған жағдайлары болады. Апатридтердің қүқықгық жағдайы түратын елдін зацымеи айқындалады. Мекендсгсн мемлекетолардын қауіпсіздігін камтамасыз сту мақсатында апатридтерге адамның негізгі қүқықтары мен бостандықтарын бсруі тиіс. Апатридтсрдің болуы халықаралық және ішкі мемлекеттік қүқық үшін қүқықтық “ауытқушылық” болып ссептелетіндіктен, мемлскеттер азаматтығы жоқ адамдардың санын кемітуге үмтылып отыр. Мысалы, Қазақсандағы азаматтықтуралы заңда ата-анасының екеуі де белгісіз Қазақстан Рсспубликасы аумағындағы бала Қазақстан Республикасының азаматы болып табылады - деп козделген (Азаматтық туралы 1991 ж. заңның 13-бабы). Қазақстан Республикасы аумағында түрақты түрғылықты жері бар азаматтығы жок адамдардың Қазақстан Республикасы аумағында туған баласы Қазақстан Республикасының азаматы болып табылады - Азаматгық туралы 1991 ж. Заңның 14-бабы. Бала туған кезде ата-анасының біреуі Қазақстан Республикасының азаматтығында болып, екіншісі азаматтығы жоқ адам болса, не онын азаматтығы белгісіз болса, бала қай жерде туганына қарамастан, Қазақстан Республикасының азаматы болып табылады - Азаматгық туралы заңның 12-бабы.

Осы заманғы халықаралық қүқық апатридтердің мәртебесін азаматсыздықты қысқарту туралы 1961 ж. конвснцияда және апатридтердің мөртебссі туралы 1954 ж. конвенцияда айқындайды. Бүл халықаралық-қүқықтық қүжаттар азаматсыздық жағдайларын қысқартуға және апатридтерге осы конвенцияларға қол қойған мемлекетгердің аумағында біршама жеңілдіктер беруге бағытталғаң Апатризм жағдайларын болғызбау үшін бірқатар мемлекеттсрдің азаматтық туралы заңдарында “қандық қүқық” қағидасы қолданылады, яғни тараптың біреуінін азаматтығы жоқ болған жағдайда, баланың окесінің немесе шешесінің азаматгығын алуына жол бсрілуі болып табылады. Мемлекеттер апатридтер үшін белгілі бір қүқықтық рсжим бекітеді. Қазақстан Республикасының заңы - Қазақстан Республикасы

Президентінің 1995 ж. “Қазақстан Реслубликасындағы шетел азаматгарының қүқыюық жағдайы туралы” заң күші бар жарлығында белгіленгеніндей, бүл шегел азамаггарымен қүқықтар мен міндеттерін теңестіруден корінуі мүмкіа Азаматтығы жоқ адамдарды өздерінің азаматтарымен теңестіру немесе апатридтерге арнайы режим белгілеу іс-тәжірибеде сирек кездесуі мүмкін. Түрмыстағы әйелдің азаматгығы туралы конвенцияның 2-бабында: “әрбір келісуші мсмлекст азаматтарының басқа бір мемлсксттің азаматтығын ерікті түрде қабылдауы, не азаматгарының оз азаматтығынан бас тартуы азаматтың әйелінің азаматтығының сақталуына кедергі бола алмайтындығымен келіседі”- деп корсетілген. Әрине, бүл конвенциялық норманың азаматсыздықты жоюга бағытталғаны сөзсіз.

Түрлі мемлекеттердің азамаггығы туралы заңдардағы қайшылықтар

• қосарланған немесе көп азаматтықтың пайда болуына, яғнн бипатризмге себеп болуда. Апатризм сияқты, бипатризм де белгілі бір деңгейде халықаралық қүқықгың көпшілік таныған қағидаларын жүзеге асыруға кедергі келтіреді. Мүндай сипаттағы қайшылықтарды жою үшін мемлехеттер тиісті заң актілерін қабылдайды жэне халықаралық шарттар жасайды. Бипатридтердің қүқықтық мәртебесін айқындау кезінде бслгілі бір қиындықтар кездесіп отырады. Нақты қүқықтарды жүзеге асырғанда және нақты міндетгемелерді орындау барысында көптсген қайшылықтардың болмай қалуы мүмкін смсс. “Қосарланған азаматтық” туралы тезисті Еуропалық Одақ кабылдаған жоқ. Бипатридтердің қүқықтарын дипломатиялық және заңдық түрғыда қорғау кезінде бипатризм проблсмалары туындап жүр. Теориялық жағынан алғанда, қос мемлскет те өздерінің тоуелсіз қүқықтарына орай, бипатридтерді қорғайды. Ол екі мемлекеттің бірінің аумағында өмір сүре беруі мүмкін. Сонда мемлекеттердің бірі оның азаматының қорғалуына қарсы болса, келссі мемлекетті тәуелсіз мемлекеттің ішкі қүзыретіне қол сүғады деп айыптауға болады. Мүнан да маңыздырак мәселелер бипатридтердің үшінші мемлекетпен арақатынастарында туындайды. Осыған байланысты халықаралық қүқықта, XIX ғ. 60-жылдарынан бастап, “қосарланған азаматтықты” болдырмау үшін екі жақты және көп жақты шарттар жасалып келеді. Мәселен, оған көп жақты америкааралық конвенцияларды, көп азаматтықты қысқарту туралы және көп азаматтық жағдайындағы оскери міндетгемелср туралы 1963 ж. конвенцияны жатқызуға болады. ФРГ,.Грекия, Израиль мемлекеттерінің заңдарында қосарланған азаматтыққа қатаң шектеумен рүқсат етілген.

Қазақстан Республикасындағы конституциялық норма - Ата Заңның 10 бабының 3-тармағында - Республика азаматының басқа мемлекетгіц азаматтығында болуы танылмайды деп бекітілген. Қазақстан

республикасының Азаматтық туралы заңның 3-бабының 2- тармағында, Қазақстан Республикасы азаматының басқа мемлекеггің аЬаматтығында болуытанылмайда-деп белгіленгеа Қазақстан Республикасының 1993 5К. Конституциясында “қосарланған азаматтық” мәселелерінің жалпы ережелері және ерекшеліктері белгіленген болатыа Мәселен, 1993 ж. Конституцияның4-бабының 3-тармағында Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын адам басқа мемлекеттің азаматы болып танылмайды деген норма мазмүндалғаа Республика аумағынан кетуге мәжбүр болған және басқа мемлекетте де түратын барлық қазақтардың басқа мемлекеттердің азаматтығымен қатар, Қазақстан Республикасының азаматы болуы танылады - 4-баптың 4-тармағы немесе Қазақстан Республикасының мемлекетаралық шарттарының күші бойынша ҚР-дын азаматы болып танылуы - жалпы ережеден бөлек болды. Қазақстан Республикасының 1995 ж. Конститутциясы бипатридтердің қүқықтық мәртебесі мәселелеріндегі көпшілік таныған халықаралық стандарттарға сай келеді. Онда “қосарланған заматтығы” бар адамдарға қагысты жалпы ережелерден ауытқушылықтар жоқ. Қазақстанньщ 1993 ж. Конституциясында орын алған ерекшеліктерге келсек, онда Қазақстан Республикасының 1991 ж. Азаматтық туралы заңында 1995 ж. өзгерістерін қоса алғанда былай деп белгіленген: Қазақстан Республикасы өз аумағына жаппай жазалау, күштеп үжымдастыру кезендерінде, адамгершілікке жатпайтын өзге де саяси әрекеттердің салдарынан республика аумағынан кетуге мәжбүр болған адамдар мен олардың үрпақтарының қайтып оралуы үшін, сондай-ақ басқа мемлекеттер аумақтарында түратын қазақтар үшін жағдай жасайды делінген. Сөйтіп, Қазақстан Республикасы біртүтас азаматтықты мемлекет тәуелсіздігінің түрақтылығы мен мызғымастығының және үлттық тең қүқылықтың негізі ретінде жариялайды.

Қазақстан Республикасының Азаматтық туралы 1991 ж. 20жел- тоқсанындагы Заңына Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 ж. 3 қазанындагы заң күші бар жарлыгымен өзгерістер мен толықтырулар енгізу.

Азаматтық туралы қазақстандық заңдар копшілік мойындаған әлемдік стандарттарға сай позицияны үстанады. Заңның Кіріспесінде Қазақстан Республикасында әрбір адамның азаматтық алу қүқығы белгіленген, сондай-ақ Қазақстан Республикасының азаматын ешқандай жағдайда азаматтығынан, өзінің азаматтығын өзгерту қүқығынан айыруға, оны Қазақстаннан тыс жерлерге аластауға болмайды.

Қазақстан азаматтығына 1992ж. 1 наурызында мемлекетте түрақты түратын, сондай-ақ осы заңның ережелеріне сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтығын алған адамдар қабылданады. Қазақстан азаматтығын алғысы келмегендер 1994 ж. 1 наурызына дейін ол туралы

жергілікті ішкі істер органына жазбаша хабарлауға мүмкіндік алды. Мүндай адамдар үшін аталған кезең ішінде азаматтық мәселелерін шешудің женілдетілген тәртібі козделді. Осы аталған мерзім ішінде өтініш бермеген адамдар, кандай үлтқа жататынына қарамастан Қазакстан Республикасының азаматы болып табылды. Заңның 4-бабына сойкес, Қазақстан Республикасы азаматының жеке куәлігі немесе Қазақстан Республикасы азаматыныңтөлқүжаты Қазақстан Республикасы азаматтығын растайтын қүжат болып табылады. 16 жасқа дейінгі балалардың азаматтығы олардыңтуу туралы куәліктерімеқ ата-анасыныц қайсысының болса да төлқүжатымси расталады.

Азаматтықтуралы заңның 8-бабына сәйкес, халықаралық қүқықтық экстрадиция (бір елдің заңын бүзған адамды басқа елге қуып жіберу) қағидаларының бірі - республиканың халықаралық шарттарында өзгеше белгіленбесе, Қазақстан Республикасының азаматын шет мемлекетке беруге болмайды, - деген қағида көзделген.

Қазақстан Республикасында азаматтық алудың төрт түрлі негізі бар:

• тууы бойынша;

• Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау нәтижесінде;

• Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында көзделгсн негіздер мен тәртіп бойынша;

• Азаматгық туралы Заңда козделген озге де негіздср бойынша алынады.

Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау отініш беру нсгізінде жүзеге асырылады. Азаматтыққа қабылдау туралы отініштср бойынша шешімді Қазақстан Республикасының Президенті қабылдайды. Қазақстан азаматтығына алу үшін кәсіпке шектеу мемлекеттік тілді білу сияқты талаптар қойылмаған. Қазақстан Республикасы азаматтығына қабылдау шарттары бойынша Қазақстан Республикасының аумағында түрақты түру он жылдан бес жылға қысқартылған талап кәмелетке толмағандардан, пайым қабілетін жоғалтқан адамдардан және Қазақстан Республикасы алдында ерекше еңбек сіңірген адамдарға таралмайды. Осы ереже, сонымен қатар Қазақстан аумағынан саяси себептермен кетуге мәжбүр болған адамдар мен олардың үрпақтарына, егер олар тарихи Отаны ретінде түрақты түру үшін Қазақстан Республикасына қайтып оралган болса, қолданылады. Сондай-ақ Қазақстан Республикасы азаматгарымен некеде түратын адамдарға 5 жыл түрақты түру талабы қолданылмайды, Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын жақын туыстары бар бүрынғы одақтас рсспубликалардың азаматтары Қазақстанда түру мерзіміне қарамастан, азаматтыққа қабылдануы мүмкін. Міндетті әскери қызмет атқарып жүрген және Қазақстан Республикасы аумағында орналасқан әскери қызметшілердін

азаматтығы мәселслері Қазақстан Республикасының мемлекстаралық шарггарымсн белгіленеді.

Заңның 17-бабына сәйксс, Қазақстан Республикасы азаматтыгына қабылдаудан бас тарту негіздері айқындалган. Егер Қазақстан Республикасының азаматтығыиа қабылдау туралы өтініш жасаушы адам:

1. адамзатқа қарсы халықаралық қүқықта козделген қылмыс жасаса, Қазақстан Республикасынын егемендігі мен тәуелсіздігіне әдсйі карсы шықса;

2. Қазақстан Республикасы аумағының бірлігі мен түтастығын бүзуға шақырса;

3. мемлекет қауіпсіздігіне, халық денсаулығына нүқсан келтіретін қүқыққа қарсы іс-әрекет жасаса;

4. мемлекетаралык, ұлтаралық және діни араздықты қоздыратын болса, Қазақстан Ресгіубликасы мсмлекетгіктілінің қолданылуына қарсы өрекет жасаса;

5. терроршылдық әрекеті үшін сотталған болса;

6. сот ерекшс қауіпті баукеспс деп таныса;

7. басқа мсмлекеттін азаматы болса, өтініштсрі қабылданбайды.

Жоғарыда аталған негіздер мемлекеттік бастауларға, азаматтардың

бірлігі мен теңқүқылығына зиян келтіреді, мсмлекеттің түтастығы мен оның шекараларының мызғымастығына қол сүғады.

Азаматтықты тоқтатудың екі негізі бар - азаматтықтан шығу және мәжбүрлі түрде азаматгықтан айырылу салдарынан.

Занның 20-бабына сәйкес, адамды Қазақстан азаматтығынан шығарудан мынадай негіздер бойынша бас тартылуы мүмкін: егер шығу туралы отініш жасаушы адамның Қазақстан Республикасы алдындағы міндеттсмелерінің немесе мүліктік міндеттемслерінің орындалмағандары болып, олармен азаматтардың немесе Қазақстан Республикасы аумағында орналасқан кәсіпорындардын, мскемелер мен үйымдардың, қоғамдық бірлестіктердің елеулі мүдделеріне байланысты болса, Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығарудан бас тартылуы мүмкін. 20-баптың 3-тармағында: “Егер шығу туралы отініш жасаушы адам айыпкер ретінде қылмыстық жауапқа тартылған болса, нс заң жүзінде күшіне енген сот үкімі бойынша жазасын өтеп жүрсе, немесе ол адамның Қазақстан Республикасы азаматтығынан шығуы Қазақстан Республикасының мсмлекет қауіпсіздігі мүдделсріне қайшы келсе, Қазақстан азаматтығынан шығуға жол берілмейді” - делінген.

Азаматгыісган мәжбүрлеп айыруга келер болсақ, оның тізбесі Заннын 21-бабында берілген:

1. Қазақстан Рсспубликасының мемлекетаралық шарттарында көзделген реттерді қоспағанда, адамнын басқа мемлекегге әскери қызмсткс, кауіпсіздік қызметіне, полицияға, әділет органдарына нсмссе