кейін Қазақстанға этникалық қазақтар, орыстар, немістер және басқа үлт өкілдері, сондай-ақ өмір сүрудін материалдық негіздері жойылған аумақтардан қашқан адамдар қайтадан оралуда.

1999 ж. 15 қаңтарында Қазақстан босқындар мәртебесіне қатысты 1951 ж. конвенцияға жөне оның 1967 ж. хаттамасына қосылды. Қазақстан Республикасының “Көші-қоны туральГ заңында босқын үғымына анықтама берілген, алайда Қазақстанда босқындардың мәртебесін айқындайтын арнайы заң жоқ. БҰҮ-ның босқындар мәселесі жөніндегі Жоғарғы комиссарының Қазақстандағы өкілдігінің басшысы Абдуль Карим Гульдің мөліметтері бойынша Қазақстанда бүгінгі таңда ТМД мен Орталық Азияның түрлі аймақтарынан келген 20 мыңнан астам босқындар өмір сүреді екен¹. Босқындардың ең көбі соғыс салдарынан Ціешенстаннан Қазақстанға қашып келушілер, олардың жалпы саны 12 мың адам Қазақстан Республикасының аумағында соғыстың және тәлібтер режимінің салдарынан отандарын тастап шыққан 2 мыңға жуық босқын-ауғандар бар. Қазақстанға Тәжікстаннан 4 мыңнан аса босқындар кслген.

5. Адам қүқыктарын халықаралық-құқықтық реттеу

Адамның негізгі қүқықгары мен бостандықтарын қүрмстгсуге қолдау көрсетудегі халықаралық ынтымақтастықтың мақсаттары мынадай:

• халықтың саяси, экономикалық және азаматгық қүқықтарын үдемелі

дамытуға көмектесу;

• шетелдіктердің қүқықтық жағдайын айқындау;

• азаматтық мәселелер бойынша коллизиялардың алдын алу және шсшу;

• азаматтық, отбасы және қылмыстық істер бойынша өзара қүқық-

тық көмек көрсету;

• халықаралық қылмыстылықпен күрес жүргізудегі мемлекет

күштерін үйлестіру.

Халықаралық қүқықтың түрлі даму сатыларында ынтымақтастықтыц аталған бағыттары мемлекеттер позициясын нығайтып келеді. Мысалы, бүгінгі таңда соңғы екі бағыт ең өзекті болып есептеледі.

Адам және азаматтын қүқықтары туралы Франция Декларациясында “Адамдар ерікті және тен қүқылы болып туылады жоне солай болып қалады”, - делінген. Алайда бүл Декларация жүзінде ғана, өйткені шын өмірде халықтың көпшілігінің қүқықтары шектеулі күйде болады. Дегенмен, буржуазия мемлекет қүқықтарын аяққа таптағанымен, басқа

1 Аргумснты и факты. Казахстан. № 31 (473). 31 шілде - 6 тамыз 2002 ж.

мемлекеттерге қатысты көп мәрте осы құқықтарды қорғаушы рөлінде шығып та жүрді. Мемлекеттер арасындағы және адам қүқықтары мәселесіндегі қатынастарды реттейтін жеке халықаралық-қүқықтық актілер XIX ғасырда-ақ қабылданған болатын. Осы кезеңде мемлекетгер арасында қүлдарды сатуға тыйым салатын келісімдер жасалды. Мемлекеттер үлттық азшылықтарға жататын немесе үстемдік етущ} ұлттың дінінен өзге дінге сенетін адамдардың қүқықтық жағдайын жақсарту үшін өзіне міндеттер жүктейді. Осы халықаралық- қүқықтық актілер адам қүқықтары туралы мәселелер жөніндегі мемлекеттердің өзара халықаралық ынтымақтастығын дамытуға жаңа жол ашып берді.

Біздің дәуірімізде, әлемнің барлық аймағындағы мемлекетгердің бәрі дерлік адам қүқықтарын сақтау (бүзбау) туралы қағидаларды үстанатындықтарын жария етуде. Үкіметтер ішкі және сыртқы күштердің қысым етуімен осы қағидаларға сай әрекет етуге мәжбүр болуда. Бүгінгі таңда адам қүқықтарын өрескел бүзу айыпталып та жатыр. Ал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қанды геноцид, жаппай қырып-жою жай ғана кінәланатыи Адам қүқықтары көзге үрып түратындай бүзылмаса, тіпті дипломатиялық айыптауға түрмайды деп те есептелетін. Көпке дейін мемлекеттің өз азаматтарына деген қагынасы тек сол мемлекеттің ішкі ісі деген көзқарас қалыптасып келді.

Дүниежүзілік екі соғыс, жүздеген аймақтық және жергілікті қарулы қақтығыстар, соғыста және лагерьлерде азапталып өлтірілген ондаған миллион адамдар, саяси терроризм - мүның бәрі адамзаттың есінен шыға қойған жоқ. Жеке адамның қүқықтарына берілетін кепілдіктерді жоюға аз қалған сілкіністер адам қүқықтары проблемаларының маңызды екенін айқындап берді.

1945 ж. қабылданған БҮҮ жарғысында адам қүқықтарына едәуір орын берілген. Біріккен Үлттар Үйымының негізгі мақсаттарының бірі - адам қүқықтарын қүрметгеу. БҮҮ Жарғысының кіріспесінде БҮҰ мүшелері адамның негізгі қүқықтарына, жеке адамның қүндылығы мен адамгершілігіне, әйелдер мен ерлердің тең құқылығына, көп және аз үлттар қүқықтарының теңдігіне деген сенімді қайтадан ныгайтуға батыл кірісеміз делінгеа БҮҮ аясында адам қүқықтарын қүрмеггеуге көмек көрсету мақсатында мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық мәселелерімен түрақты айналысатын арнайы органдар қүрылды.

Әмбебап ұйым аясында түрлі санаттағы азаматтардын қүқықтары мен міндеттеріне қатысты адам қүқықтары туралы мынадай негізгі халықаралық-қүқықтық актілер қабылданды:

• 1948 ж. Адам қүқықтарының жалпыға бірдей Декларациясы;

• 1966 ж. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени қүқықтар туралы Халықаралық Пакті;