айқындала қоймаған болатын. Алайда халықаралық оқиғалардың шапшаң өрбуі, оларды қүқықтық реттеу қажеттігі халықаралық қүқық бүзушылықты жіктеуді талап етті.

Жауапкершілікке тартудың негізі болып табылатын халықаралық қүқық бүзушылық халықаралық деликт пен халықаралық қылмыстарға бөлінеді. Халықаралық қүқық теориясында деликтіге халықаралық қүқықтың басқа субъектісіне залал келтіру ниетінсіз (қүқық бүзушылыққа қарағанда) жасалған қасақана халықаралық-қүқықтық әрекет деген анықтама берілген. Халықаралық қылмыс деп мемле- кеттер мен үлттардың өмір сүру негіздеріне қол сұғатын, халықаралық қүқықтың маңызды қағидаларын бүзатын, халықаралық бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қауіп төндіретін қүқыққа қайшы әрекетті айтады.

Халықаралық қылмыстар санаты бірқатар конвенциялық нормаларда белгіленген. Оның ішінде, 1945 ж. 8 тамызындағы Халықаралық әскери трибуналдың Жарғысында; геноцид қылмысының алдын алу және оны жазалау жөніндегі 1948 ж. Конвенцияда; өскери қылмыстарға және адамзатқа қарсы қылмыстарға ескіру мерзімдерін қолданбау туралы 1968 ж. Конвенцияда; апартеид қылмысын бүлтартпау және оны жазалау жөніндегі 1973 ж. Конвенцияда; Б¥¥ Бас Ассамблеясының 1974 ж. 14 желтоқсандағы қарарының басқыншылық анықтамасында; ядролық апатты болдырмау туралы 1981 ж. 9 желтоқсанындағы Декларацияда қамтылған. Халықаралық қылмыстардың санатын белгілеу және оларды жасағаны үшін жауапкершілікке тартудың ерекше режимін бекіту осы институтгың докгриналық даму тарихындағы маңызды оқиға болып табылады. Хал ықаралық қүқық Комиссиясы өзінің қүжаттарында халықаралық қылмыс “басқаларға үқсас қүқық бүзушылық сияқты қарастырылмауы керек және талқыланбайды..., ол сөзсіз халықаралық- қүқыққа қайшы келетін қатігез әрекет болып табылады, сондықтан ол басқаша жүйеленуі тиіс, әрі жауапкершіліктің өзге режимін қолдануды көздейді” деп атап айтылған болатын.

Мемлекеттердің халықаралық жауапкершілігі туралы баптар жобасының 19-бабынан үзінді келтірейік:

1. Халықаралық міндетгемелерді бүзатын мемлекеттердің әрекеті бүзылған міндеттеменің объектісінен төуелсіз халықаралық қүқыққа қайшы өрекет бөлып табылады.

2. Халықаралық бірлестіктің аса маңызды мүдделерін қамтамасыз етудегі негізгі халықаралық міндеттемелерді мемлекеттің бүзуы нәтижесінде пайда болған халықаралық қүқыққа қайшы әрекеттер түтастай халықаралық бірлестік алдында жасалған қылмыс деп қаралатын болса, ол халықаралық қылмыс болып есептеледі.

2-тармақты сақтай отырып жөне халықаралық қүқықтың өрекеттегі

_лЛМ^^лаР^{ына с}?й халықаралық қылмыстар мынадай жағдайларда ^Н ,И^^ауы

а) да^Р^Чқ бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігін қамтамасыз _у0Я^{н ма}«ызы 5_ар халықаралық міндеттемелерді кешірілместей ауыр

6узУ» М^{әселен оа}^-қыншылыққа тыйым салатын міндетгемені бүзу;

б) ^^РДЦнөзін^і билеу қүқығын қамтамасыз ету үшін маңызы бап міндеттемелерді кешірілместей ауыр бүзу, мысалы, отаІ>Я**^К Ү^{стемд,КІ}'і бекітуге немесе сақтауғатыйым салатын міндеттемені

з) ЛД^амның.^еке басын қорғау үшін маңызы бар халықаралық мінЯ⁶¹^⁶^⁶⁷¹⁶^¹ кешірілместей ауыр бұзу, мысалы, қүлдыққа,

ген0^ц**'^Я’ ^апаР^теид Кылмыстарына тыйым салатын міндеттемелерді бүзу;

*•) К°Р^шаған ортаны қорғау үшін маңызы бар халықаралық мінД^{сТТеМеЛе}^^ДІ және кешірілместей ауыр бұзу, мысалы:

оти0сФ^еР^аны ?^еМесе теңізді жаппай ластауға тыйым салатын

мін^^{СМеЛСРД1} й^зу.

2. т^Р^{маққа сәи} ^сес, халықаралық қылмыстың қүрамы жоқ кез келген

халь^^^ылада?****^{11 каишы ә}Р^екет халықаралық қүқық бұзушылық

^6ол5соб»^ЫІ»_-¹9-в_абының 3 -тармағы толық еместіғін айту керек.

Өкі#№*^{е қа}Р^аи’ ^хаі*ықаралық-құқықтықжауапкершілік институтының

қазір¹*¹ *^{езенінлс ха}°іықаралық қылмыстардыңтүрлі жүйелеу өлшемдері

бар. Мь*^салы> ^хал^іқаралық қылмыстарды мынадай топтарға бөлу ,ілікк^е мәлім:

^і'^тоП'^^6ейбіт1'^{,ілікке} қарсы қылмыстар - халықаралық өскери трибУ^наЛ .^аР^ғысь^ның жүйелеуіне орай, халықаралық шарттарды, келісіН®^^{Д1 немес}^ куәландыруды бүзуға бағытталған басқыншылық соғыс¹*^{1 жоспа}Р^лаУ _ч дайындау, соғыс өртін түтандыру немесе жүргізу, яки а*^{алгаН ә}Р^еке^рдің кез-келгенін жүзеге асыруға бағытталған ортақ жоспЗР**^{3 немесе ас}^тыртын сөз байлауға қатысу халықаралық ауыр қылмЫ^сТаР ^тооына ^катады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 1947 ж. 3 қара- шасыНД^{аҒЫ қа}Р^аР^ыЧіа сәйкес, соғысты насихаттау да халықаралық қылм<^РДЬІҢ түріне жатқызылады. Мүндай қылмыстардың

тізбеС^інС* ^сонлаи'^қ жаппай қырып-жоятын қаруды қолдануға байлань¹⁰™ ^{ҚЬІЛМЬІСч}тар, қарусыздану, атмосфераны немесе теңіздерді жаппай ^іЗСтаУ» ^ота%>шылдық және жаңа отаршылдық және т. с. с. жөнійД^еГ1 ^Р^^РДКі бүзу қылмыстары да енгізілген.

і ^ц.іункиииік Р^Ьсциясындағы халыкаралық қүкық оқулығында көрсстілгсндсй, мүндаор^ьк'^т'^{ЛЖІҢ аударма}>сы тура смсс. “Қүқық бүзушылық^мтсрминініңорнына "деликт” тсрминіН ^КСР^{СК с;}Чхі_э сонда ол агылшын жөнс француз тілдсріндсгі мәтіндсрінс

толықсв^ ^^іалы* ^сжл^Ународнос право. Учсбник под рсд. Г. И. Тункина. М. Юр. лит. 1994. 10**'

2. топ — әскери қылмыстар соғыс жүргізу заңдары мен салт- дәстүрлерін бүзады. Нюрнберг халықаралық әскери трибуналынын Жарғысында, соғыс қүрбандарын қорғау туралы 1949 жылғы Женева Конвенциясында және басқа халықаралық келісімдерде халықаралық қылмыстардың осы түрлерінің қүрамы көзделген. Әскери қылмыстар соғыстың халықаралық қүқықтыйым салган қүралдары мен тәсілдерін қолданумен; қалалар мен елді мекендерді мән-мағынасыз бүзумен; мәдени қүндылықтарды жоюмен; әскери түтқындарға, жаралыларға, ауруларға, сондай-ақ бейбіт халыққа қатал қараумен; қоғамдық немесе жеке меншіктерді тонау және басып алумен және басқада осыған үқсас қылмыстармен сипатталады. Әскери қылмыстар мен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстарға ескіру мерзімін қолданбау туралы 1968 ж. Конвенцияға сәйкес, әскери қылмыстарға ескіру мерзімі қолданылмайды. Әскери қылмыстар жасаған кінәлы адамдарды қылмыстық қудалау жөніндегі мемлекеттердің ортақ күш-жігері Бас Ассамблеяның 1973 ж. қарарында қабылданған әскери қылмыстар және адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар жасаған кінәлы адамдарды табу, қамауға алу, халықаралық ынтымақтастық қағидаларымен реттеледі.

3. топ - адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар - халықаралық әскери трибунал жарғысына сәйкес, оларга соғыс уақытында немесе соғыстан кейін бейбіт халыққа жасалған адам өлтіру, қырып-жою, езіп- жаншу, жер аудару және өзге де қайырымсыздықтар сияқты ауыр қылмыстар жатқызылады. Бейбіт кездерде қылмыстың бүл түрі саяси, нәсілдік немесе діни себептсрге байланысты кудалаудан корінеді. Осы заманғы түсіндіруде қылмыстың бүл түріне геноцид, апартеид, нәсілшілдік және нәсілдік кемсіту жатқызылады.

4. топ - адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстарға - үлттар мен мемлекеттердің өмір сүруіне, олардың үдемелі дамуына және

_у халықаралық бейбіт ынтымақтастыққа қауіп төндіретін ауыр халықаралық қылмыстар жатқызылады.

1953 ж. бері халықаралық қүқық Комиссиясы талқылап жатқан бейбітшілікке және адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар туралы Кодекстің Жобасында мүндай қылмыстар түріне мыналар енгізілген: кез-келген басқыншылық, басқыншылық арқылы бейбітшілікке қауіп төндіру, қарулы күшті зансыз қолдануға дайындық, бөтеннің аумагына басып кіру үшін қаруланған бандылық үйымдастыру, озара соғыстар, террорлық әрекет. Мүнан өзге, халықаралық қылмыстың осы түріне бейбітшілікті қамтамасыз.ету жоніндегі халықаралық міндеттемелерді бүзу, интервенция (басқа бір елдің ішкі өміріне зорлықпен қол сүғу), бейбіт халыққа қатысты рақымсыз актілер сияқты қылмыстар жатқызылғаа

3. Мемлекеттердің халықаралық-құқықтық жауапкершілігінің түрлері мен нысандары

Халықаралық құқық теориясында жауапкершілік режимін* саралағанда, ең алдымен жауапкершіліктің түрлері мен нысандарын ажыратып алу қажет. Қолданылып отырған терминологияның жеткілікті түрде талданбағанын айту керек, мүнан басқа жауапкершіліктің түрлері мен нысандарының түсінігінде де бірізділ ік жоқ. Әдетте, жауапкершіл ік түрлеріне халықаралық қүқық бүзушылықтың салдары мен заңи сипатының мазмүны жатқызылады. Жауапкершілік нысаны дегеніміз - бүл осы түрлердің шегінде жауапкершілікті жүзеге асыру тәсілі болып табылады. Жауапкершілік абсолюттік жауапкершілік (объективтік) және кінәға негізделген жауапкершілік (салыстырмалы) деп бөлінеді.

Абсолюттік жауапкершілікте халықаралық қүқық субъектісінің халықаралық қүқықтың басқа субъектісіне келтірген материалдық залалын, кінәсының нысанына қарамастан өтеу міндеті көзделеді, яғни келтірілген залал халықаралық қүқық нормаларын бүзбаған болса. Сондыктан абсолюттік жауапкершілікті кейде объективтік деп те атайды. Материалдық залалдың орнын толтыру міндетін көздейтін нақты саладағы арнайы халықаралық шарт абсолютгік жауапкершіл іктің тууына негіз болады. Ол үшін залалдың болу фактісі мен қүқық бүзушының өрекеті (әрекетсіздігі) арасындағы тікелей себепті байланысты анықтау керек. Әдетте, абсолюттік жауапкершілік жоғары қауіп көзін пайдалануға байланысты келтірілетін залалдар үшін бектіледі. Ғарыш объектілеріне келтірілген залалдар үшін халықаралық жауапкершілік туралы 1972 ж. Конвенция абсолюттік жауапкершілікті бекітетін халыкаралық шарттың мысалы бола алады.

Абсолюттік жауапкершілік - бүл мемлекеттің жауапкершілігі. Мемлекет өзінің органдары арқылы халықаралық аренаға шығады, яғни мемлекет өзінің атқарушы, заң шығарушы, сот органдарының барлығының әрекеті үшін жауап береді. Халықаралық жария қүқықта осы проблеманың негізінде мемлекеттің органдары немесе ресми түлғалардың әрекеті - мемлекет әрекеті екендігі турал ы факті бар. Сонда, мемлекет өзінің органдарының әрекетімен басқа мемлекетке келтірілген зиян үшін жауапкершілікке тартыла ма деген сүрақ туындайды? Халықаралық қүқық Комиссиясы жоғарыда аталған мемлекеттердің жауапкершілігі туралы баптардың Жобасында бүл проблеманың мынадай шешуін үсынады. Мемлекеттің кез-келген органдарының кызметі, ішкі қүқыққа сәйкес, егер осы орган мемлекет органы ретінде әрекет етсе, онда мемлекеттің әрекеті болып қарастырылады, мүндай жағдайда ол бөліктің қай тармағына - атқарушы, заң шығарушы, сот тармағына жататынының айтарлықтай маңызы жоқ. Мемлекет өзінің мемлекетгік органдары ретінде әрекет етуші органдарының әрекеті үшін,

тіпті олар ішкі мемлекеттік күқыкпен бекітілген өкілеттіктерін асыра пайдаланса да, немесе олардын қызметіне қатысты үйғарымдарды бүзған жағдайда да жауап береді.

Салыстырмалы жауапкершілік бүл кінәге немесе қүқыққа қайшы әрекеттің бекітілген фактісіне негізделген ңсауапкершілік. Халықаралық қүқық комиссиясы мемлекеттердің жауапкершілігі туралы баптардын жобасында мынадай нүсқаны үсынады. Жеке адамның немесе адамдар тобының төртібі егер олар мемлекет атынан әрекет етсе немесе ресми биліктегілердің мүмкіндігі болмаған жағдайда мемлекеттік биліктің белгілі бір шексіз артықшылықтарын жүзеге асырған жағдайда мемлекеттік әрекеттер деп қарастырылуы таіс.

Халықаралық-қүқықтық жауапкершілік нысандарына саяси, материалдық, моралдықжауапкершіліктер жатқызылады. Осы заманғы халықаралық қүқықтағы жауапкершілік институтына жауапкершіліктің барлық нысандарының үйлесу қасиеті төа

Халықаралық қүқықтың субъектілері материалдық залал келтіруге байланысты халықаралық міндеттемелерді бүзған жағдайда жауапкершіліктің материалдық нысаны туындайды. Мәселеқ репарация, басқыншылықтан зиян шеккең мемлекеттін материалдық залалын оз бейнесінде немесе ақшалай төлеуден көрінеді. Осы заманғы халық- аралық қүқық тарихында репарациялар кашан орын алып еді? Алғаш рет репарацияны Версаль жүйесінің бейбіт шарттары бекіткен болатыа Осы шарттық қатынастарға сәйкес, Германия әрбір одақтық держава- лардың бейбіт түрғындарына және олардың мүліктеріне келтірілген залалды өтеуге міндетті болды. 1919 ж. Версаль шартына сәйкес, соғысты және соғыс қимылдарын заңсыз жүргізуге байланысты келті- рілген залалды ғана емес, сонымен бірге одактастар мен одардың азамат- тарына соғыстан келген барлық зиян мен залалды өтеу міндетгелді.

Репарациялық шаралар екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде одан әрі ресімделе берді. Өйткені, Германияның антигитлерлік елдерге келтірген залалы 200 млрд. долларды қүрады, ол Германияның барлық үлтгық қүндылықтарының колемінен асып түскендіктен, оған залалды толық көлемде өтемеу қағидасы қолданылды. Мүнан басқа, 1945 ж. Ялта және Потсдам конференцияларында репарация квлемін айқындаған кезде, репарациялық шаралардың шамаға шақ қағидасы ескерілді, ейткені олардың экономикалық дамуына кері әсерін тигізбеуі керек болатын. Сондай-ақ, Германияға қарсы соғыскан және зиян шеккен барлық мемлекеттерге репарация алу қүқығы берілген жоқ, ондай қүкық тек аумактарында соғыс қимылдары жүргізілген және аумақтарды басып алынған мемлекетгерге ғана берілді. Сол тарихи кезеңде репарация төлеудің үш түрі болды: 1) қүрал-жабдыктарды.станоістарды бір мезгілде алу; 2) ағымдағы өнімнен жыл сайын тауарлар ясеткізу; 3) герман еңбегін пайдалану.

Осы заманғы халықаралық құқықта репарац_ия төлеу міндеті _жсніліске үшыраған басқыншы мемлекетке ғана емес сонымен бірге саяси женіліске ушырап, өскери басқыншылықты жалғастырудан бас тарткан мемлекетке де жүктеледі. Мысалы, 1956 ж Египет өзіне ұлыбритания, Франция және Израильдін шабу_Ыл жасағанына байланысты әскери репарация туралы мәселе қозғаған болатын, кейін ол екі жақты тәртіпте реттелді.

Материалдық жауапкершіліктің келесі бір түрі реституция болып табылады, яғни бір мемлекетгің аумағынан тартып алынып, келесі бір мсмлекетке шығарылған мүлікті қайтару. Соғысушы тараптардың бакылауындағы мүліктермен бірге, кез келген үщінші жақтың қарауындағы мүліктер реституцияға жатады. Егер заггарды қайтара алмаған жағдайда келісім бойынша соған тең бағалы немесе жақын келетін затпен қайтаруға болады, ол субституция деп аталады

Жауапкершіліктің саяси нысаны қүқыққа қайшы өрекеттің ауырлық дәрежесіне байланысты болады. Анағүрлым қатаң жауапкершіліктер халыкаралық ауыр қылмыстар жасағаны үшін хальіқаралык санкциялар түрінде туындаиды. Халықаралық қылмыстарды жасағаны үшін халықаралық санкциялар әскери және саяси шектеулер түрінде болуы мүмкіа Мысапы, басқыншы мемлекетгің төуелсіздігін уақьітша шектеу• онын аумағын әскермен басып алу; оның саяси партиялаоьлн, үкіметін,' мексмелерін қылмысты деп тану. Осындай түрдегі санкция_Лар фашистік Германия мен милитаристік Жапонияға қолданылды Германияның жогары биліпн уақытша өздеріне алған одақтас державаЗіар, сөйтіп онын тәуелсіздігін уақытша шектеді. Сондай-ақ, Германияны карусыздандыру және шекарасын белгілеу жөнінде, онынәскери әлүетін жою үшін барлық нацистік үйымдарын таратуға шаралар қолданылды. Немістің әскери қылмыскерлері қудаланып, жазаланып жатты сөйтіп Германияның саяси өміріне түтастай бақылау орнатылды.

Біріккен Ұлттар Ұйымынын Жарғысында халықаралық санкциялар көзделген. Осы Жарғының 39, 41 және 42-баптарына сәйкес бсибітшілікке^ қауіп төндіру, бейбітшілікті бүзу және баскыншылық актшеріне баиланысты БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің щешімі бойынша аскери смес және әскери сипаттағы мәжбүрлеу шаралары белгіленген.

Ассамблея мен Қаушсіздік Кеңесінің қаулылары бойынша мынадай санкциялар қолданылады: халықаралық үйым мүшесі ретіндегі мемлекеттің қүқықтары мен артықшылықтарын тоқтата түпу жарғылык ережелерді жүйелі түрде бүзганы үшін БҰҰ қүрамынан шкігару

жауапкершілікте бейбіт репрессалий, реторсия ресторация қолданылады. Репрессалий дегеніміз басқа мемлекеттің бузған өзінің қүқықтарын қалпына келтіруге бағьпталған мемлекеггердің мәжбүрлеу әрекетгері. Осы заманғы халықаралық қүқық күш қолдануга байланысты репрессалииге жүпнуге тыйым салады. Мемлекеггің өзіне қүқық бүзушы

мемлекеттің келтірген залалын бейбіт жолымен өтеттіру міндеті репрессалийдің құқыққа сай болуының манызды шарты болып табылады. Реторсия - бұл мемлекеттің басқа мемлекеттің жеке және занды түлғаларын кемсітетін актісіне жауап беруге жасалған қүқыққа сай можбүрлеу әрекеті. Саяси жауапкершіліктің бүл түрі тиісті мемлекет- тердің қатынастарындағы екі жаққа біркелкілік қағидаларын қалпына келтіруді мақсат түтады. Ресторация дегеніміз - қүқық бүзушы мемлекеттің бүрынғы жағдайды қалпына келтіруі мен соған байланысты барлық жағымсыз салдарды көтеруін айтамыз. Мысалы, ресторация қүқық бүзушы мемлекеттің зансыз басып алған аумақты босатуынан және осыған байланысты барлық шығындарды көтеруінен көрінеді.

Жауапкершіліктің моралдық нысаны сатисфакциямен белгіленеді, ягни қүқық бүзушы мемлекеттің зәбір көрген мемлекеттің талап еткен материалдық емес талабын қанағаттандыруын айтамыз. Сатисфакцияның мақсаты материалдык емес залалды, ең алдымен зәбір көрген мемлекеттіц ар-намысына келтірген залалдын орнын толтыруында. Сатисфакция жүрт алдында кешірім сүраудан, окінуден, жәбірленуші мемлекетке ерекше қүрмет көрсетуден және т.б. көрінеді әдетте осы заманғы халықаралық қатынастарда жауапкершіліктің саяси және моралдық нысандары немесе жауапкершіліктің барлық нысандары біріге отырып үйлеседі. Мәселен, XX ғ. 90-жылдарының басында Солтүстік Атлантика Одағының (НАТО) қарулы күштері байқаусызда Югославиядағы Қытайдың дипломатиялық өкілдігінің ғимаратын бомбаның астына алады. НАТО-ға жауапкершіліктін барлық үш нысаны да қолданылды: 1961 ж. Вена Конвенциясына сәйкес, дипломатиялық өкілдіке қол сүғылмауы туралы Конвенциялық нормаларды бүзған үшін саяси нысандағы жауапкершілік; жауапкершіліктің материалдық нысаны материалдық залалды өтеуді белгіледі; ен соңында моральдық жауапкер- шілік сатисфакция түрінде, яғни Қытай Халық Республикасынан кешірім сүраудан байқалды.

3. Мемлекеттердің жауапкершілігін болғызбайтын

жагдаяттар

Осы заманғы халықаралык қатынастарда мемлекет тәртібі халықаралық-қүқықтық міндеттемелерге сәйкес келмесе де, қүқыққа қайшы әрекет болып есептелмейтін жағдайлар кездесіп түрады. Халықаралық қүқық Комиссиясы мемлекеттердің жауапкершілігі туралы баптардын жобасына “қүқыққа қайшылықты болғызбайтын жағдаятгар” деген тарауды енгізді.

Мүндай жағдайларда ескерілетін мән-жайларға келісім, халыкарапык қүқыққа қайшы әрекеттерге қатысты жауап қату шаралары, форс мажор жағдайлары, күтпеген жағдай, апатты жағдайлар, қажеттілік, заңды

корғану ^ж‘»тқызылады ^{МӘ№жаила}Р мемлекегпң тәртібі құқыққа

кайшы ем(х_ст..„ _кйпсет **У^ақты жағдаилар немесе заңи фактшерді көрсететі_{1|іи атап}^Р_ай ™ • К, соған орай халықаралық-құқықтық

жауапкерц^ . түында»,;,;;,,,.

Мемле^ . •^г ^^дг 5асқа мемлекет үшін осы келісім шегінде

баска мемл_сТ™ ^{келісім} ^Р' < міндеттемесіне сәйкес келмейтін белгілі бір күкык *арамдылыгы келісімнің халықаралық

құқыктын _ц ^1С1МН‘ізрына сәйкес келу талабымен айқында-

лады. Сондад^™^‘ 3>ЯГ. ^паР^{аға сатып М}У-зллзУ. күш көрсету нәтижесін;_1е болып саналады. Мұнан басқа, егер

келісім үЩ|_а ^жаР^ам4_дгысты халықаралық міндеттемені бұза

отырып бек- ^{Ш1 мемлекет}ке > _мемлекеттер үшін құқықты туындата °^ІЛее, онда ол бас>

алмаиды.

Халықг^ ц^ілықтар үшін халықаралық- құқықтық

санкцияларД^ ^Л“К кұқық оүзу_<гіердщ қүқыққа сай келетін реакциялары болыптабь^, Қоадану мемлег^ еткеніміздей, осы заманғы халықаралық

құқық ^{санкцияла}Р^да »”»4« ™^йым

салады. Қа|^_с * д^іары нақты өлшемдерге бағынуы тиіс,

атап айтқанд^^{1 жауап 6е}Р'^ШСудің барлық шаралары жасалған құқық бұзушылық^ * ^қаР^сы ^У^^Санкциялар зәбір корген мемлекеттер- дің ғана ҚОо,д ^{саи келуі кер}^^к<> ^е« соңғы шаралары ретінде қолданы- луы керек ң/*^анУ^ға ,^млекет зиян шекпеуі тиіс. Өз мақсат-

тарына қол ',**кцияларды қолдану тоқтатылуы керек.

БҰҰ ж_; ^{ткізгененке}’^^с>на сәйкес, өзін-өзі қорғау дегеніміз мемлекетт^*|^ғ¥^{сының 5} *^^а1буыл нәтижесінде бүзылған саяси тәуелсіздік _г ^д!^{ң қа}РУ^лы түтастығын қалпына келтіру үшін қаруланған ^Р^{1 мен} .^аУ^маггь,;^і жауап беруі болып табылады. Зәбір көрғен мем^^ әрекеттерін қашан бастайтынын,

олардың сиц ^{кет Ө31НІҢ К0}Р^ғ^дсыру қүралдарын өздері айқындайды. Жеке өзін-ө^|^{1ын және ж})?^ге,гі әрекеттер шабуыл сипатында болуы мүмкін жән^ ^қ°Р^ғаУ ^ТӘР™Ч тоқтатуға және оның қайталануының алдын алуға *^^аРУ^{лы ша}О)“-іда^ылдаушы тараптың аумағына таралады. Өзін-өзі қор^Т*⁶¹¹¹ у^ірудың кез келген тыйым салынбаған

түрі қолдаш_и,^у құральі рещде құқығын қолданған кезде мемлекет ол туралы Қ^^ады/ бірден хабарлауы тиіс.

Қарсы тү У^1псіздік Кен«:не^д_Тер туралы мән-жайлар халықаралық құқық ғылыц^^ға оолмаиіикү _г^л_асқа түсіп түратын объектінің бірі. Бірқатар авт^ ^нда Ү^даиы ^рге табиғат қүбылыстарын, сондай-ақ адамның әре^^5^‘.^мҮ^ндаи ’ -^^яесі біреулері бүл күштерге тек табиғат құбылыстар*_ч1 /^срін жатқьсп, к ^аралық дипломатиялық және төрелік

соттәжірибе^- ^{жатқызады} хі қарсы түруға болмайтын күш ретінде сипатталғац *де адамнынарсм^ Адамдардың үжымдық қызметі

табиғаттың ^^МысалД^аР ^с -^м^ып кететін жағдайлар болуы мүмкіқ