Халықаралық қүқықтағы адам қүқықтары мен бостандықтарын қорғау тетігі нені көрсетеді?

Әдебиеттер

9. ТАРАУ. Дипломатиялық және консулдық құқық

Кен мағынадағы дипломатия ұғымы - бүл халықаралық құқық субъектілерінің өкілдіктері жөніндегі, бейбітшілік және бейбіт қатар өмір сүру жөніндегі, халықаралық қатынас қатысушыларының құқықтары мен мүдделерін бейбіт жолмен қорғау жөніндегі ресми қызмет. Дипломатия - бүл халықаралық құқықта рүқсат етілетін арнайы дипломатиялық шаралар, әдістер мен тәсілдер көмегімен мемлекеттің сыртқы саясатын жүзеге асырудың бір қүралы болып табылады.

Тар магынадағы дипломатия үғымы - бүл келіссөздер жүргізу мен шарттар, келісімдер жасау шеберлігі. Осындай шеберліктің қоғамның даму заңдылықтарын білуге, халықаралық қатынас тарихын, жеке елдер тарихын, халықаралық қүқықты, жеке елдердің конституциялық қүқықтарын, шет тілдерді зерттеп-білуге негізделетінін айту керек.

Адамзат қоғамыньщ даму тарихында мемлекеттердің сыртқы саясат мәселелерінде оның маңызды қүралының бірі - дипломатия өрқашан бірінші орында келеді. Бір-бірімен жанжалдасып қалған мемлекетгердің, түтастай халықтардың тағдыры осындай мәселелердің тиімді шешілуіне тікелей тәуелді болады.

Барлық мемлекеттердегі орталық және шетелдердегі орган түріндегі дипломатиялық аппараттарды (Сыртқы істер министрлігі, елшіліктер, миссиялар, консулдықтар) дипломатиялық қызметтердің негізгі жетекшісі және орындаушысы ретінде айтуға болады, оларда арнайы

жасақталған және дайындалған дипломагиялық кадрлар түрақты жүмыс істейді. Мүндай кадрлардың жүмыс жүйесі мемлекеттің дипломатиялық қызметін қүрайды және ол мемлекеттік қызметгің маңызды бөлігі болып табылады. Дипломатиялық аппарат - бүл мемлекеттік аппараттың бір бөлігі, оның қызметінің багыты мен мазмүны мемлекеттің әлеуметтік- экономикалық, саяси қүрылымымен айқындалады.

Дипломатиялық аппаратты жетілдіру, дипломатиялық кадрларды іріктеу мен дайындауды жақсарту, дипломатияның ең озық тәжірибелерін зерттеу және пайдалану, оның ғылыми негіздерін дайындау және дамыту - халықаралық мәселелерді бейбіт жолдармен шешу үшін және бейбітшілік пен бейбіт қатар өмір сүру саясатын нығайту үшін дипломатияны қолдануға мүдделі барлық мемлекетгердің алдына қойған маңызды міндеттері болып табылады.

Дипломатия — бүл мемлекеттің сыртқы саясатының, халықаралық қызметінің қүрамдас бір бөлігі. Сыртқы саясат дипломатияның мақсатгары мен міндеттерін айқындайды және сол арқылы іс жүзіндегі шаралар жиынтығын, сондай-ақ сыртқы саясатта қолданылатын нысандарды, қүраддар мен әдістерді айқындайды.

Өркениетті әлемдегі дипломатиялық төжірибе тәуелсіз мемлекет- тердің сыртқы саясаттағы мүдделерінде дипломатиялық кызметтің дәстүрлі әдістерінін және жаңа нысандар мен әдіс-тәсілдерінің қолда- нылып келе жатқанын көрсетіп отыр. Дипломатиялық қатынас пен талқылаудың түрлі нысандары ерекше маңызға ие болуда. Оларға мемлекет басшыларының Кездесуі, мемлекеттер арасында жүргізілетін жоғары деңгейдегі көп жақты келіссөздерді жатқызуға болады.

Дипломатиялық қызмет нормативтік қамтамасыз етуге, халықаралық қүқықтың баска субъектілеріне қатысты олардың жүзеге асу тәртіптеріне мүқтаж болуда. Көптеген ғасырлар бойы осы қүқықтық нормалар реттеу заты бойынша салыстырмалы түрде түрақты және дербес саланы жасап шығарды. Қазіргі таңдағы дипломатиялық қүқық халықаралық қүқық салаларының ішіндегі анағүрлым жүйеленген және үдемелі дамыған салалардың бірі. Дипломатиялық қүқық - бүл қүқықтың байырғы салаларының бірі. Ол ең алдымен елшілік қүқық ретінде пайда болып, дамыған еді. XX ғ. басына қарай елшілік қүқық дипломатиялық қүқыққа айналды.

Дипломатиялық қуқық - бүл халықаралық қатынасқа қатысушы халықаралық күқық субъектілерінің еркін білдіретін қағидалар мен нормадардыц халықаралық қүқық субъектілерінің келісім және қамтамасыз е*гу нәтижелерінде бекітетін жиынтығы; бейбітшілік пен бейбіт қатар өмір сүруді қолдау және нығайту мақсатындағы ресми органдарыныч жағдайы мен қызметін (функциялары мен мәртебесін) реттейді.

Бірқатар оқулықгар мен оқу қүралдарында “сырткы қатынас қүқығы” деген үғым кездесіп қалады. Сыртқы қатынас қүқығы түжырымдамасы халықаралық өмірдің нақты жағдайлары объективті түрде осы саладағы халықаралық қүқық нормаларының жүйеленуі мен үдемелі дамуы осы саланың мемлекеттердің шетелдерде тіркелген дипломатиялық және консулдық өкілдіктерінің қызметін ғана емес, сонымен бірге сыртқы қатынастың ішкімемлекеттік органдарының, арнайы миссияларының, халықаралық конферециялардағы делегацияларының, халықаралық үйымдардың жанындағы мемлекеттердің өкілдіктерінің және солардың жанындағы түрақты бақылаушылар миссиясының қызметін реттеуге біртіндеп жол қойылатындығында. Міне, сол арқылы ғылыми айналымға “сыртқы қатынас қүқығьГ деген кеңірек үғымды енгізуді түсіндіруге болады.

Шарт жоне салт-дәстүр дипломатиялық қүқықтың негізгі қайнар көздері болып табылады. 1961 ж. дипломатиялық қатынас туралы Вена Конвенциясы дипломатиялық қызмет саласындағы негізгі қайнар көздің бірі. Сонымен қатар, дипломатиялық қүқық мемлекеттердің арнайы миссияларының қызметін, сондай-ақхалықаралық конференциялардағы окілдіктердің қүқықтық мәртебесін реттейді. Ол, ең алдымен 1969 ж. арнайы миссиялар туралы Конвенция, мемлекеттер өкілдіктерінің әмбебап сипаттағы халықаралық үйымдармен қатынастары туралы 1975

ж. Вена Конвенциясы.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуы және оны жариялауы шетел мемлекеттерімен саяси, экономикалық, ғылыми-техникалық, мәдени және басқа да қатынастарын дамытты. Сондықтан халықаралық қауымдастықпен қатысу нысандары мен тәсілдерін жаңарту қажеттілігі пайда болды. Халықаралық қатынастардың үлғаюы, шетелдерде қазақстандық өкілдіктердің көбеюі мен қазақстандық азаматтар санының артуы дипломатиялық және консулдық қызметтің мазмүнына сапалық өзгерістер енгізді. 1993 ж. көктемінде Қазақстан сыртқы саясатты жүзеге асыру саласындағы халықаралық стандартқа қосылды. Дипломатиялық қатынас туралы 1961 ж. Вена Конвенциясына және консулдық қатынас туралы 1963 ж. Вена Конвенциясына орай, Қазақстан Республикасы елшілік, миссия немесе консулдық аймақ деңгейіндегі қатынастар орнатады. Дипломатиялық қатынастарда біз түрлі нысандарды қолданамыз. Мөселен, Қазақстан Республикасының Президентіне мемлекет басшыларының (АҚШ, Жаңа Зеландия) жеке жолдаулары, дипломатиялық қатынас орнату жөніндегі Сыртқы істер министрлігінің біріккен мазмүндамалары (ҚХР, Испания, Австрия), дипломатиялық қатынас орнату жөніндегі хаттамалар (Моңғолия, Франция, Үндістан), ноталар алмасу (ОАР, Египет, Израиль) дипломатиялық қатынастарды орнату нысандары болды. Консулдық қатынастар үшін консулдық

конвенцияларға қол қою (Ресей Федерациясы, Венгр Республикасы), визаларды өзара мойындау туралы келісімдер (Грузия Республикасы, ТМД елдері), азаматтардың өзара сапарлары және визалар берудегі өзара түсіністіктер туралы меморандумдар (Пәкстан Ислам Республикасы, Иран Ислам Республикасы), консулдық шарттар (Украина, Түркменстан) консулдық қатынастар орнатудың кең таралған түрлері.

Шетел мемлекеттерінің тәжірибелерін ескере отырып, Қазақстан дипломатиялық және консулдық қызметтерді ұйымдастыру жөнінде өз заңдарын қабылдауда, сыртқы саяси ведомство - Сыртқы істер министрлігінің жүмысын жетілдіруде, консулдық заңдастыру туралы арнайы нүсқаулық материалдарын жасауда; Қазақстан Республикасы азаматтарының, шетел адамдардың және азаматтығы жоқ адамдардың қүқықтары мен заңды мүдделеріне қатысты қүжаттарды Сыртқы істер министрлігінің мекемелері арқылы сүрату тәртібі туралы; Қазақстан азаматтарын шетелдерде есепке алу және тіркеу туралы; Қазақстан азаматтарының шетелде түрғылықты түруларына рүқсат беруді ресімдеу туралы және т.б. женінде арнайы нүсқаулық материалдар дайындайды.

Қазақстан Республикасындағы дипломатиялық қызмет Ұлттық заңдарға және халықаралық шарттарға сәйкес жүзеге асырылатын мемлекеттік органдардағы азаматтардың кәсіби қызметі. Біздің мемлекетіміздегі дипломатиялық лауазымға тағайындау тәртібі халықаралық стандарттарға сай. Мәселен, дипломатиялық қызметке жоғары білімі бар, шет тілдерін білетін, өзіне жүктелген міндеттерді орындау үшін тиісті қабілеттері бар азаматтар тағайындалады. Біздің ойымызша, жақын болашақта, біз арнайы жоғары білім және мемлекеггік тілді білу сияқты талаптарды да қоса айтатын болармыз. Мүндай өзгерістердің болуы уақыт талабы. Сыртқы істер министрін тағайындау тәртібі, дипломатиялық қызметті өткеру және тоқтату ерекшеліктері, дипломатиялық қызмет қызметкерлерін қамтамасыз ету, кепілдік беру және отемақылар, қүқықтар мен міндеттер келсмі, жауапкершілігі мемлекеттік қызметтің осы беліміне ерекше жағдайды қамтамасыз етеді.

Біздің мемлекетіміздің дипломатиялық және консулдық қатынастарын шетел мемлекеттеріндегі окілдіктер мен халықаралық үйымдардағы екілдіктер қамтамасыз етеді; Қазақстанның БҰҰ қызметіне қатынасуы, мемлекет мүддесін сыртқы саясаттағы түрлі мәселелерінде қамтамасыз етеді. Дипломатиялық қүралдар мен тәсілдер арқылы мемлекеттің халықаралық бейбітшілікті, үжымдық және аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі әрекеттерін жүзеге асырады.

2. Сыртқы қатынас органдары

Сыртқы қатынастарда мемлекет өзінің тәуелсіздігі арқылы халықаралық қүқық субъектілікке ие болатын біртүтас қүрылым ретінде көрінеді. Сыртқы қатынас органдары мемлекеттің шетелдегі өкілдігі ретінде болады және олардың қүзыреттері шегінде іске асырылатын барлық әрекеттері мемлекеттің шетелдегі өкілінің әрекеті ретінде қарастырылады және оған халықаралық қүқық нормаларына орай жауапкершілік жүктейді. Кез келген мемлекеттің сыртқы қатынас органдары ішкі мемлекеттік (немесе орталық) және шетелдік болып екіге бөлінеді.

Қазақстан Республикасындағы сыртқы қатынастың ішкі мемлекеттік органдарына мыналар жатады: Қазақстан Республикасының Президенті, Қазақстан Республикасының Парламенті, Үкімет басшысы және Үкімет, Сыртқы істер министрлігі - мемлекеттің сыртқы қатынасын тікелей жедел басқаратын орган.

Мемлекеттің шетелдік сыртқы қатынас органдары, өз кезегінде түрақты және уақытша болып бөлінеді. Қазақстан Республикасындағы түрақты сыртқы қатынас органдарына Қазақстан дипломатиялық қатьшас орнатқан елдерде тіркелген Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдікгері (елшіліктер мен миссиялар); консулдық мекемелер, түрақты өкілдіктер, халықаралық үйымдар жанындағы түрақты бақылаушылар миссиясы жатады. Осы топқа сауда өкілдіктері де жатқызылады. Қазақстан Республикасының шетелдердегі уақытша органдарына түрлі миссиялар, халықаралық конференциялардағы делегациялар мен бақылау топтары, халықаралық органдар сессияларының жүмысына қатысушы делегациялар және олардың үйымдары және т.б. жатқылады.

Мемлекет басшысының өкілептіктері - Қазақстан Республикасының Президентінің, Парламентінің, Үкіметі мен Үкімет басшысының өкілеттіктері Қазақстан Республикасының Конституциясымен, тиісті нормативтік актілермен белгіленген. Бүл мәселелер конституциялық және әкімшілік қүқықтарда егжей-тегжейлі зерттелген.

Сырткы істер министрлігі - Қазақстан Республикасының сыртқы саясатын жүргізу жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыруды және сыртқы қатынастар саласындағы мемлекеттік басқаруды қамтамасыз ететін орталық атқарушы орган болып табылады. Министрлік өз қызметін Қазақстан Республикасының Президенті мен Үкіметі басшылығымен жүзеге асырады. Жалпы мәселелер жөніндегі министрліктің қызметіне Қазақстан Республикасының Премьер-министрі басшылық жасайды. Өз қызметінде Министрлік Қазақстан Республикасының Конституциясын, заңдарын, Сыртқы істер министрлігі туралы Ережені, дипломатиялық қызмет туралы 2002 жылғы заңды, басқа да нормативтік-

қүқықтық актілерді басшылыққа алады. Министрлік жүйесіне Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктері мен консулдық мекемелері, Қазақстан Республикасының халықаралық үйымдар жанындағы өкілдіктері, Министрліктің Қазақстан Республикасы аумағындағы өкілдіктері мен өзінің ведомстволық бағыныстағы үйымдары кіреді.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрліғінің негізгі міндеттері мыналар болып табылады:

• Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының түжырымдамасы мен негізгі бағыттарын әзірлеу және Қазақстан Республикасының Президентіне және Үкіметіне тиісті үсыныстарды тапсыру;

• Қазақстан Республикасының сыртқы саяси бағытын жүзеге асыру;

• Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысымен бірге Қазақстан Республикасының Президенті үшін Қазақстан Республикасының сыртқы саясат стратегиясын жасау, Президенттің халықаралық бастамаларын жүзеге асыру;

• Қазақстан Республикасының егемендігін, қауіпсіздігін, аумақтық түтастығын және шекараларының мызғымастығын, оның басқа мемлекеттермен өзара қарым-қатынастарындағы және халықаралық аренадағы мүдделерін қорғауды дипломатиялық қүралдар мен әдістермен қамтамасыз ету;

• Шет елдерде Қазақстан Республикасы азаматтарының және заңды түлғаларының қүқықтары мен мүдделерін қорғау;

• Қазақстан Республикасының шетелдік мемлекеттермен дипломатиялық және консулдық қатынастарын, халықаралық үйымдармен қарым-катынастарын жүзеге асыру;

• Шетелдік мемлекеттермен және халықаралық үйымдармен қатынастарда Қазақстан Республикасының біртүтас сыртқы саяси бағытты жүргізуін қамтамасыз ету мақсатында атқарушы өкіметгің басқа да органдарының қызметін үйлестіру және жүмысына бақылау жасау.

Министрлік өзіне жүктелген міндеттерге сәйкес, Қазақстан Республиксының шетелдік мемлекеттермен және халықаралық үйымдармен қатынастар мәселелері жөнінде белгіленген тәртіпте Қазақстан Республикасының Президентіне және Үкіметіне үсыныстар мен үсыным-кеңестерді әзірлейді және табыс етеді, сондай-ақ, халықаралық шарттар мен келісімдерді жасасу, бекіту, орындау, қолданысын тоқтату және бүзу туралы үсыныстарды дайындайды және белгіленген тәртіпте осы үсыныстарды Қазақстан Республикасы Президентінің және Үкіметінің қарауына енгізеді. Мүнан басқа, Министрліктің қызметіне мынадай міндеттер кіреді: Қазақстан Республикасының қүқықтық іс-тәжірибесінде халықаралық нормаларды жүзеге асыруға жәрдемдеседі, республика заңдарын жетілдіру, оларды

Қазақстан Республикасыныңхалықаралық-қүқықтық міндетгемелеріне сәйкес келтіру жөніндегі үсыныстарды даярлайды.

Министрлік Қазақстан Республикасы азаматтарының қүқықтары мен бостандықтарық оның корғанысы мен мемлекеттік қауіпсіздігін, қүқықтықтәртіпті қорғауды, айналадағы ортаны сақтауды қамтамасыз ету, Қазақстан Республикасының шетелдік мемлекеттермен және халықаралық үйымдармен сауда-экономикалық және қаржылық байланыстарық ғылыми-техникалық, мәдени және өзге де алмасуларын дамыту мен кеңейту жөніндегі нақты іс-шараларды әзірлеуге қатысады, халықаралық бейбітшілікті, ғаламдық және аймақтық қауіпсіздікті, сонымен бірге Қазақстан Республикасының Біріккен Ұлттар Ұйымы мүшесі, жалпы еуропалық және басқа да аймақтық процестердің қатысушысы ретінде қамтамасыз етеді, Қазақстан Республикасының БҰҰ, басқа да халықаралық үйымдардың, конференциялардың, кеңестердің, форумдардың қызметіне қатысуын қамтамасыз етеді, халықаралық қауымдастықтың мүшесі ретінде Қазақстан Республика- сының ғаламдық және аймақтық халықаралық проблемаларды шешудегі рөлін арттыруға жәрдемдеседі, аштықпен және артта қалушылықпеқ халықаралықтерроризммеқ үйымдасқан қылмыспен және есірткілердің заңсыз айналымымен күресу, сондай-ақ экологиялық жағдайы нашар және техногендік апаттар аймақтарындағы салдарды жою жөніндегі халықаралық акцияларға қатысады.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі республиканың айналадағы ортаны халықаралық қорғау және үжымдық пайдалану, Әлемдік мүхит ресурстарын игеру, ғарыш кеңістігін зерттеу саласындағы мүдделерін қамтамасыз етеді, Қазақстан Республикасының сыртқы және ішкі саясаты, елдің әлеуметтік экономикалық, мәдени және рухани өмірі туралы ақпаратты шетелде таратуға жәрдемдеседі, жоғары және үкіметгік деңгейлерде халықаралық алмасулардың хатгамалық қамтамасыз етілуіқ сондай-ақ дипломатиялық және консулдық артықшылықтар мен иммунитеттердің сақталуына бақылауды жүзеге асырады, Қазақстан Республикасының парламентаралық байланыстарын жүзеге асыруға жәрдемдеседі, шетелде түрып жатқан отандастармен байланыстарды және қатынастарды дамытуға жәрдемдеседі, Сыртқы істер министрлігі Қазақстан Республикасы жасасқан және күшіне енген халықаралық шарттардың депозитарийі болып табылады және Қазақстанның дипломатиялық қызметінің мүрағатын қүрады және үстайды, республика аумағындағы шетелдік дипломатиялық және консулдық өкілдіктердің қызмет етуіне жәрдемдеседі, сондай-ақ өз қүзырындағы мәселелер бойынша Қазақстан Республикасының орталық атқарушы органда- рымеқ өкілдік органдарымеқ қоғамдық бірлестіктермен өзара іс- қимыл жасайды.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің орталық аппаратының қүрылымы мынадай болады:

• Басшылық;

• Әкімшілік және бақылау департаменті;

• Консулдық қызмет департаменті;

• Сыртқы істер министрлігінің орталық аппаратын және оның Шетелдегі мекемелерінің қызметін қамтамасыз ету жоніндегі департа- мент;

• Бірінші департамент (БҮҰ және халықаралық экономикалық ынтымақтастық Басқармасы, Халықаралық қауіпсіздік Басқармасы)

• Екінші департамент (Еуропа және Америка Басқармасы, Мемлекеттік хаттама басқармасы);

• Төртінші департамент (Азия, Таяу Шығыс және Африка Басқармасы, Шарттық-қүқықтық басқарма)¹.

Сьфтқы істер министрлігінің шарттық-қүқықтық бөлімі мемлекеттің сыртқы саясатына қатысты халықаралық шартгардың мәтіндерімен жүмыс істейді. Мысалы, ол аумақ, мемлекеттің сыртқы шекараларына қатысты мәселелер болуы мүмкін Сыртқы істер министрлігінің Мемлекеттік хаттама басқармасы арқылы елшілер және өзге де шетелдік өкілдер келген елдерімен алғашқы байланысын жасайтын бөлімше болып табылады. Бүл басқарма жаңа келген елшілерді қарсы алып, оларды орналастырады және оларға елшілік жүмысын үйымдастыруға жәрдемдеседі. Дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекетке келген елші Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хаттама басқармасының меңгерушісіне бірінші кіріп, одан сенім грамотасын тапсырудың бекітілген тәртібін сүрайды. Сенім фамотасы - бүл елші немесе уәкілдік сыныбындағы дипломатиялық өкілдік басшысына оның өкілдік сипатын және шетелдік мемлекетте тіркеленіп куәландыруға берілетін қүжат. Содан кейін ол сыртқы істер министріне немесе оның бірінші орынбасарына танысу үшін және оған өзінің сенім грамоталарының көшірмелерін, сондай-ақ сенім грамотасын тапсыру кезінде сөйлейтін сөзінің мәтінін беру үшін ресми кіреді.

Сенім грамотасына дипломатиялық өкілді тағайындаған мемлекет басшысы қол қояды және Сыртқы істер министрінің қолымен бекітіледі. Ол дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет басшысына арналады және оған салтанатты жағдайда тапсырылады. Сенім грамотасын тапсыру актісі елшінің өз міндеттерін орындауға кірісу актісі болып есептеледі. Сенім грамоталарының қүрылымдық элементтеріне мыналар жатады: мемлекеттің Негізгі заңының тиісті баптарына сілтеме жасау,

осы мемлекет басшысының лауазымын атау, фамилиясы, аты, сондай- ақ екі елдін де дипломатиялық өкілдер алмасуына тиісті деңгейдегі дипломатиялық өкілдік рангісі; дипломатиялық өкілдің өз мемлекетінің басшысы атынан немесе өз үкіметінің атынан айтқанының бәріне сену туралы өтініш.

Елші өз елі дипломатиялық қатынас орнатқан мемлекеттердің елшілерінін бәріне арнайы ресми кіріп-шығады, оны дипломатиялық корпустың жоғары дәрежелісінен (дуайеннен) бастайды. Дуайен - дипломатиялық корпустың (ағылшын тілді елдерде әдетте декан деп аталады) протоколдық басшысы. Дуайен дипломатиялық корпустың атынан түрлі шараларда сөз сөйлейді және дипломатиялық корпус мәртебесіне қатысты мәселелер бойынша дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет пен дипломатиялық корпустың тиісті билік өкілдерінің арасында өзіндік бір жарастырушы болып табылады. Нақты мемлекетте тіркелген дипломатиялық өкілдік басшылары ішінде ең жоғарғы сыныбы бар дипломатиялық өкілдіктің басшысы автоматты түрде дуайен бола алады. Егер дипломатиялық өкілдік басшыларының бірдей сыныбы болатын болса, онда осы мемлекетте өріптестеріне қараганда лауазымында көбірек мерзім отырған түлға дуайен болып сайланады.

Сөйтіп, мемлекеттік хаттама басқармасы Сыртқы істер министрлігінің жедел басқару бөлімшесі болып табылады. Хаттамалық басқарма өз жүмысын жүргізген кезде мемлекеттің әрбір мемлекетпен орнаткан дипломатиялык қатынасының сипаты мен деңгейін ескеріп отырады.

Мемлекет басшылары халықаралық қатынастарға қатысты барлық мәселелерді әрдайым өзара тікелей талқылай алмайды. Соған орай, олар өз аттарынан келіссөз жүргізетін өкілдерді үстауға мәжбүр болады. Мүндай өкілдер дипломатиялық агенттер деп аталады. Олардың міндеті, ең алдымен өздерін жіберген мемлекеттің саясатын түсіндіру және өздері келген мемлекетге соны мақүлдатуға қол жеткізуден түрады. Сол арқылы екі мемлекет арасында достық қатынастар орнайды. Дипломатиялық қатынас туралы 1961 ж. Вена Конвенциясының 1- бабына сөйкес, дипломатиялық агент деп окілдік басшысы немесе өкілдіктің дипломатиялық персоналын айтады. Дипломатиялық агентгердің өкілдік сипаттан басқа бірқатар айырмашылық ерекшеліктері болады, ол - дипломатиялық сыныптар мен дәрежелер. Дипломатиялық дәреже бүл

• дипломатиялық қызметгі өткеруге қатысты нақты мемлекеттің заңдары мен ережелеріне сәйкес берілетін дипломаттың жеке дәрежесі болып табылады. Бүл дәреже лауазымына, отставкаға кетуіне қарамастан, сақтала береді. Қандай да бір елдердің дәрежелері мен лауазымдық жағдайы сәйкес келуі де, сәйкес келмеуі де, мүмкін (мысалы, Төтенше

және Өкілетті елші - бір мезгілде дәреже де, лауазым да). Қазақстан Республикасында Төтенше және Өкілетті елші деген жоғары дәрежені сыртқы істер министрі, оның орынбасарлары, мемлекеттің халықаралық ұйымдардағы тұрақгы өкілдері және басқалары иеленеді. Дипломатиялық сыныптар халықаралық күқық нормаларымен айқындалады және дипломатиялық өкілдік басшыларына ғана қатысты болады. Дипломатиялыққатынастуралы 1961ж.ВенаКонвенциясының 14-бабы- на сәйкес, өкілдік басшылары үш сыныпқа бөлінеді, атап айтқанда:

а) мемлекет басшылары жанында тіркелетін елшілер мен нунцилер және тең дәрежедегі өкілдіктердің басқа басшыларының сыныптары;

б) мемлекет басшылары жанында тіркелетін елшілер мен интернунцийлер сыныптары;

с) сыртқы істер министрлері жанында тіркелетін сенімді өкілдер сыныптары.

Қазіргі кезде дипломатиялық өкілдік басшылары түріндегі елшілердің сыныптары жоғалып барады, 3 -сыныпты дипломатиялық өкілдер халықаралық іс-тәжірибеде өте аз кездеседі. Олармен өзара шектелген саяси, экономикалық және басқа да мүдделері бар елдер ауысады. Әдетте, ол саяси көзқарастарға байланысты тиісті бір елдермен дипломатиялық қатынасты жоғары деңгейде үстағысы келмеген жағдайларда орын алады.

Дипломатиялық дәрежелер әрбір мемлекеттің ішкі қүқығымен енгізіледі және сыртқы істер министрлігі аясында шетел мемлекеттерімен ресми қатынастар жасауды жүзеге асыратын барлық лауазымды адамдар үшін көзделеді. Халықаралық дипломатиялык іс- тәжірибеде мынадай дәрежелер бар:

• Төтенше және Өкілетті елші;

• Бірінші сыныпты Төтенше және Өкілетті уәкіл;

• Екінші сыныпты Төтенше және Өкілетті уәкіл;

• Бірінші сыныпты кеңесші;

• Екінші сыныпты кеңесші;

• Бірінші сыныпты бірінші хатшы;

• Екінші сыныпты бірінші хатшы;

• Бірінші сыныпты екінші хатшы;

• Екінші сыныпты екінші хатшы;

• Үшінші хатшы;

• Атгаше.

Елшілікті Төтенше және Өкілетті елші, миссияны - уәкіл немесе сенімді өкіл басқарады. Сенімді өкілді уақытша сенімді өкілден айыра білу керек, ол елші болмаған кезде елшілікті уақытша басқаруы мүмкін.

Елшілік және миссия - бүл дипломатиялық өкілдіктің екі түрі. Қазіргі таңда дипломатиялық өкілдіктер деңгейін елшілік деңгейіне

дейін жоғарылату үрдісі нығайып келеді. Жеке мемлекетгер арасындагы катынастар тығыз, әрі достық сипатта бола бастағанда дипломатиялық екілдіктер бір деңгейден екінші деңгейге қарай қайта кұрылады. Мұндай жағдайларда, тиісті елдердің үкіметгері халықаралык қатынастарының сапалы екендігін білдіру үшін өздерінің дипломатияльіқ екілдіктерінің деңгейін жоғарылатуға және оларды миссиядан елшілііосе айналдыруды, ал уәкілдерді елшілер дәрежесіне көтеруге шешім қабылдайды.

Қазақстан Республикасының Елшілігі сыр^т1<^ы қатынастағы мемлекеттік орган және дипломатиялық өкілдік орналасқан еліндегі оның жоғары дипломатиялық өкілдігі болып табылады. Елшілік өз қызметінде дипломатиялық қатынас туралы 1961 ж. Конвенция ережелерін, Қазақстан Республикасынын Констятуірм^ін. Қазақстан заңдарын, Қазақстан Республикасы Президентінш Жарлықтарын, Қазақстан Республикасының қаулылары мен бүйрыктарын, сондай-ақ Сыртқы істер министрлігінің нормативтік қүжаттары мен нүсқауларын

басшылыққа алады.

Диппоматиялық өкілдік басшысын тагайындау■ ^

Тағайындау алдында дипломатиялық өкіл тағаиындалатын ел үкіметінің келісімін - агреман сүрату керек. Агрем°^н ~ (а§гетепІ < авгеег-деген француз сөзінен шыққан, мақүлдау, келісу мағынасында) бір елдің дипломатиялық өкілі ретінде белгілі бір адамды тағайындауға екінші бір елдін алдын-ала келісім беруі. Агреман не үшін сүратылады. Біріншіден, көпшілік таныған халықаралық іс-тәжірибеге байланысты. Агреманды сүратпауға және оны алмай түрып, дипломатиялық өкілді тағайындауға болмайды. Екіншіден, бірде-бір үкімет өз мемлекетінің сыртқы саясатына карсы баспасөз бетінде немесе ауызша нысанда жағымсыз сөйлеген адамды өз еліне қабылдамайды. Дипломатиялық өкілдік орналасқан ел үкіметі өз елдеріне хапыкаралық қатынас іс- тәжірибесінде объективті түрде және адал ниетпен қатысқан адамның келуіне сенуге қүқығы бар. Өкіл өзінің Сыртқы саясат ведомствосынан тиісті нүсқау алғаннан кейін дипломатиялық өкілдж орналасқан елдін сыртқы істер министрлігіне барып, ауызша нысанда осы елдеп өз лауазымынан кететінін және басқа кандидатурағэ агреман сүратуды тапсыру туралы хабарлайды. Ауызша хабарламаға агреман сүратылатын адам туралы бар қажетті мәлімет қосымша тапсырьілады. Халықаралык іс-тәжірибеде агреманды телефон арқылы сүрату жағдаилары да кездеседі. Әдетте, бүл аты мен жүргізетін саяси қызметі күмән тугызбайтын мемлекеттік қайраткерлерге тараладЫ- Халықаралық іс- тәжірибе агреман сүрату фактісін абсолютгі қүпиялыкга сақтауды талап

етеді. _с ~

Агреман сүратуға жауап қандай да бір саяси түсінікгергс баиланысты

болмаса, қысқа мерзімде беріледі. Жауап беру мерзімі -екі ел арасындағы

қатынастардың жай-күйінің көрсеткіші есепті. Дипломатиялық этикет ережелері бойынша сүратылған агреман туралы еске салуға немесе жауап беруді тездету туралы өтінуге болмайды. Агреманды беру туралы жауап сүратылған нысанда беріледі, яғни ауызша немесе жазбаша нысанда. Агреман алған дипломатиялық өкіл сол елдің қалаулы адамы болады, яғни рег80па £гаІа. Егер түлғаның сол елде болуы қолайсыз болса, оны регзопа поп ^гаіа деп жариялайды. Мүндай жағдайда бас тарту себебі айтылмайды. Кету туралы талап қойылған кез келген дипломатиялық қызметкер регзопа поп ^гаіа болып есептеледі.

Елші кеткенге дейін Сыртқы істер министрлігінің тиісті бөлімі дипломатиялық өкілге сенім грамоталарық ал оның алдындағыға кері шақырып алу грамоталарын дайындайды. Кері іиақырып алу грамотасы

• бүл дипломатиялық өкілдің лауазымынан кері шақырылатынын хабарлайтын қүжат. Ол дипломатиялық өкіл тіркелген мемлекет басшысына арналады және дипломатиялық өкілді тағайындаған мемлекет басшысының қолы қойылады және Сыртқы істер министрінің қойылған қолымен бекітіледі. Кері шақырып алу грамотасының кіріспесінде дипломатиялық өкілді шақырып алу фактісі туралы қысқа баяндалады; шақыру себебі айтылады; дипломатиялық өкіл қызметі мемлекеттер арасындағы дипломатиялық қатынастарды дамытуға және қолдауға көмегін тигізер деген үміт білдіріледі. Кейбір мемлекетгердің дипломатиялық іс-тәжірибелерінде кері шақырып алынған дипломатиялық өкіл кеткеннен кейін, осы өкіл тіркелген мемлекет басшысы дипломатиялық өкілді тағайындаған мемлекет басшысына жіберу грамоталарын жібереді. Мүндай грамоталар дипломатиялық жолдармен жөнелтіледі. Жіберу грамоталарына қандай да бір жауаптар берілмейді.

Дипломатиялық өкілдіктер қызметін тоқтату. Дипломатиялық өкілдік орналасқан елдегі қызметін екі ел арасында дипломатиялық қатынастар тоқтатылған немесе үзілген жағдайда толық тоқтатады. Халықарапық іс-тәжірибеде басқадай нысан да болуы мүмкін, мысалы, екі мемлекет біріккен жағдайда сыртқы саясатты біріккен үкімет жүргізуі керек және біріккен елдің біреуі барлық дипломатиялық өкілдіктермен өз жүмысын тоқтатуы тиіс.

Дипломатиялық агенттің қызметі дипломатиялық қатынас туралы Вена Конвенциясының 43- бабына сәйкес тоқтатыладьг:

• егер ол белгілі бір мерзімге жасалса және уақыты созылмаса, мерзімі біткен жағдайда;

• дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет үкіметіне тіркеуші мемлекет үкіметінің дипломатиялық агент қызметінің тоқтатылатындыгы туралы (кері шақырып алу) хабарлауы;

• дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекеттің дипломатиялық агентті өкілдік қызметкері деп танудан бас тартатындыгын хабарлауы (дипломатиялық өкілді регеопа поп £гаІа деп жариялау туралы ережеге орай).

Дипломатиялык миссия өз қызметін дипломатиялық өкіл қайтыс болған жағдайда тоқтатады. Дипломатиялық персоналдың дәрежесі жоғарырақ мүшесі өкілдік басшысының орнына сенімді өкіл ретінде уақытша отыра түрады. Егер қандай да бір мемлекет өмірін сүруін тоқтатса да миссия өз жүмысын тоқтатады.

Дипломатиялық қатынас туралы Вена Конвенциясының 45- бабына сәйкес, екі мемлекет арасындағы дипломатиялық қатынас үзілген жағдайда, сондай-ақ өкілдікті түрақты немесе уақытша кері шақырып алған жағдайда:

а) дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет қарулы жанжал жағдайында да дипломатиялық өкілдікті оның мүлкімен және мүрағатымен бірге күзетуге және қүрметтеуге тиіс;

б) тіркеген мемлекет өз өкілдігінің ғимаратын мүлкімен және мүрағатымен бірге дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекетке қолайлы болатын қандай да бір үшінші мемлскеттің күзетуіне сеніп тапсыруы мүмкін;

в) тіркеген мемлекет өз мүддесін және өз азаматгарының мүдделерін дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекетке қолайлы болатын қандай да бір мемлекеттің өкілдігіне корғауға сеніп тапсыруы мүмкін.

3. Дипломатиялық өкілдіктердің міндеттері, артықшылықтары жәие иммунитеттері

Дипломатиялық өкілдік пен оның персоналының мәртебелерінің дамыған шарпық негіздерінің болуы дипломатиялық іс-тәжірибенің сүранысын толық қанағаттандырады деген түжырымдама дүрыс емес деп ойлаймыз. Дипломатиялық өкілдік институты эволюциясының себеп-салдарына мыналар жатады:

• мемлекеттердің озара тәуелділігінің күшеюі;

• мемлекетгер арасындағы байланыстардың дамуы.

Дипломатиялық қүқық саласында негізгі халықаралық-қүқықтық

қүжаттардың қабылдануы халықаралық қатынастың белгілі бір тарихи даму кезеңдерін бейнелейді. Алайда, халықаралық қүқықтық іс- тәжірибеде дипломатиялық өкілдік пен оның Персоналдарының қүқықтық мәртебелерінің кейбір мәселелері тиісті шешімін таппайтын жағдайлар жиі кездесіп қалуда. Мысалы, дипломатиялық курьерлердің, дипломаттың уақытша резиденциясының иммунитеті, ішкі қызмет, дипломатиялық баспана мәртебелері айқындалмаған. Қүқықтық

• " ^млйксп ер арасын

о«Я?** ,л ка^ I- _тӘ*ір*^бепсР'^НАе яипломатияиык ^_е^деП^оС7__аа^ар^_караП^'^с _рЫйЫИ мәртебесүн регсеІАтш

«** ^ЖЧ"“^С" —ч-—_

?ебе°' кЧ**^ *° хлятля^^ ^ө*^хпд-'^к орналасқан елд^ег1

чГп**^ар^ир «\50В» ^Гете асыра»*- >*^к«\иЫ, ои«п ^Р^ъ'^п -5-** .^Ө*іеП» ^ заНДУ *^әнсж«® ^пғапарынын * і^.^&ср*'*' Іда*» берепи ш_Сктер_дс адрға&ды-

«еке^¹* _и е**^яД> « «Я****- Р?*„ ^йдеттерте-. диппоматиялык

^мдарь^^^кар^ пьік °^_органА^аР“ кел\е«»_ҚСр «^ргізү ^Ч5Ідв»^е^ оге, »^йПП ^«ые^^пе'^С!ГайПЯО’^Аа'^П'^{ЯПЫК ӨК}'^ПД'^К °Р«^а*^асКІШ ^ы*^ей лскан^' '^ орй^.^и 6арп^°?^та«дарынычкызметн,

«е Р^еСТА »«сИ*^а'^Д!Іне ^әП ТпаР^{меН зе}^^те^' *ат_Кызыпады.

^\н '«**' ^{с Я}икапЫ^к *® , кЧР^{а Д} Іеттер арасындаш экономикалык,

^(ЛСМ _л«<»» »^а“! ““4”“». ч«.да'“

.ядеН"’ ^т ,; кер^еҚ’ ч пнн^°^м __иП\хаз Д^егеи ^атын соз\ _тәүелсп,

і^^ тет Ч^^йое^ ^ТеоеДь Я»»"»#»»» *еп\с\мЯ^еР^де * \\м*^ д_арД«* ?а^"^а"^Ы Й#***¹* ^{Свадери}'™^ыР^шу кгрек

_г\зті 4**^7 дете« ^ктар *^е* £ГацЫпар* ^ме« °™рды_Н ок\пдер«"

Халықаралық қүқық доктринасында дипломатиялық өкілдіктер мен олардың персоналдарының мәртебелерін халықаралық-қүқықтық реттеу үрдістері бар. Халықаралық-қүқықгық реттеуге екі үрдіс тән: біріншісі, иммунитеттер мен артықшылықтарды шектеуге бағьпталса, екіншісі - оларды дамытуға бағытталған. Олар дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекеттің мүдделері мен оларды жіберген мемлекетгердің мүдделері арасындағы объективті қайшылықтарға негізделгеа Былай қарағанда, мүндай қайшылықтар болмауы керек, өйткені әрбір мемлекет бір мезгілде жіберуші де, дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет те бола алады. Дегенмеқ мемлекетгер арасындағы саяси жүйелерде, халық саны мен географиялық жағдайында, қаржылық және басқа да м үмкіндіктерінің сипатында, халықаралық аренадағы нақты мемлекеттің әсер етулерінде өзгешіліктердің болмай қалуы мүмкін емес. Осы факторлар арқылы белгілі бір сатыларда өрбір мемлекеттің яки жіберуші не болмаса дипломатиялық өкілдік орналасқан ел ретіндегі мүдделері бір-бірінен артуына әкеліп соғады. Бүгінгі таңда мынадай үрдістер бар:

• Батыс елдерінің көпшілігі дипломатиялық иммунитеттер мен артықшылықтар аясын кеңейтуді жақтайды. Дипломатиялық өкілдіктердің қалыпты қызмет етуін түрақты және сенімді қамтамасыз етуге үмтылу шетел дипломатиялық өкілдіктерінің иммунитеттері мен артықшылықтарын өрескел бүзушылықтар болмаған жағдайда көрініс табады.

• Екінші жағынан алғанда, жетекші батыс мемлекетгерінде, өсіресе Үлыбритания, АҚШ, Канада, Франция елдерінде дипломатиялық иммунитеттер мен артықшылықтарды әкімшілік қүқық нормалары арқылы шектеуге бағытталған саясат бара-бара ашық жүргізіліп келеді. Дипломатиялық иммунитеттер мен артықшылықтарды шектеудің маңызды себептерінің бірі ішкі саяси үғымдар, дипломатиялық мекеме орналасқан мемлекет үкіметінің шетелдік дипломатиялық өкілдіктер тарапынан иммунитеттері мен артықшылықтарын асыра пайдалану жағдайларына батыс елдерінің наразылық білдіруіне көңіл аударуын айтуға болады.

Дипломатиялық иммунитеттер мен артықшылықтарды шектеу үрдісіне негізінен азат болған мемлекеттер жақын келеді. Мүны олардың көбіне-көп тіркеуші мемлекет ретінде емес дипломатиялық қатынасқа келген мемлекет ретінде мәжбүрлі түрде қатысуымен түсіндіруге болар, өйткені олардың алдында түрған қаржылық және кадр проблемалары дамыған мемлекеттермен қатар шетелде дипломатиялық өкілдікті үстап түруға мүмкіндік бермейді. Мысалы, азат болған бірқатар елдер бір тарапты тәртіпте шетелдің дипломатиялық өкілдіктерінің персонал санына квоталық шектеулер бекіткен (Боливия, Ливия, Сингапур);

И пипломатгардын байпаиыс жасауына

• „чимдыадамларме» д

^КӨ^ык^Гпоштасын ^ка^^нормал^аР^ыН °Дан әрі жүйелеу үшін

дипломатиялык _атИЯлыкк>кык *• кезде, дипломатиялык

^ш‘^{иоге 6}™^{н даіс,ер}

• Жог»Р“«»'Й^регге^»^_ниСТы „„е х»ык»ра»_ик- _халыкаралык-м _ерекшеліпн _блемаларды шешу қажетгігі

эрбір ^меМ" _еТТеуден тыс _теудедипломатиялықмекеме

күкыктык Р^екеттік-ҚУК^ _заҢдары маңызды рөл атқарады. туындаиДЫ- ^емлекеттіҢ У^лтт _мекеме орналаскан мемлекетн опналасқан ^м _дИПломатиял _індетт_емелеріне кайшы келмеуін

Мүнлай *^аҒ^еріоныншартт«^_{тыН зан нормасы мен шарт}

зандарыменер _мемлекет _ндағаН жағдайда, шарт нормасы

_ауиагь.»-в'““_Е^*есі ^Ю;ІД““датГеріиДе кдасшрыяпі Шетепд.к

вкілді^е^ ведомстволык а _{н пе}рсоналынын мәртебесш

_миИистрліпн _вкілдіктер мен _гілері белпт бір рөл аткаруы

_диПломатияпы _тык реттеуде _гілері халықаралык ж_Әне ішкі _мемлекетт»к-М _боЛганындаи, со т . ₀рнын толтырады, әсіресе

мемяекеток^ _шілтенкездерд _{лсде Н}епз_{п З}ан акгісі ретшде _киын*ағдаил Р _п отыртан _ы, Дипломатиялыққызмет

сында ^каРр_еену(^икасынынКонстиР^ Казакстан Реснубликасы

қазакстан Респу ₇ иаурызы Д_{д9б ж Ереже}, 1999 ж. консулдык

туралы” ²⁰⁰²_{п минИС}трліп турал^^ _елШі_Ліп туралы 1992 ж. Ереже, Сырткы ісг«Р Республикас _жәНе Өкілетгі Епппсі туралы

жарты, ^^ар_е^К_сПубликасынын Тө _сннын штатган тыс (күрметп)

Казакстан ^уес“^у_Казакстан Реепу»“ _Ереже колданылады.

\992 *• ^ЕР^е* ' 1993 ж. 28 ^тамЫІ._{еу м}емлекетке шетелдік өкіадік _Пен Консул тУР^“. ._күкыкть»к. Р^ > - _да бір ерекшеліктерін дербес іЛемлекетт __тебесін»н к ^_кЫкнормаларынынкелісімд

Иммунитеттер мен артықшылықтарға байланысты күрделірек мәселелердің бірі оларды беру қажеттігін теориялық негіздеу болып табылады.

Осы заманғы заң әдебиеттерінде үш теория қарастырылады: эксаумақтық, қызметтік қажеттілік және өкілдік теориясы.

Эксаумақтық теорияның мәні дипломатиялық өкілдік орналасатын аумақ тіркеуші мемлекетгің бір бөлігі болып табылады дегенге келіп саяды; өкілдік елшісі мен персоналы дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекетте болғанымен, тіркелген мемлекет аумағында қала береді.- Бүгінгі таңда дипломатиялық қүқықта бүл теория іс жүзінде қолданылып жүрген жоқ.

Қызметгік қажетгілік теориясы дипломатиялық өкілдік міндетгерінің тиімді орындалуын қамтамасыз ету қажеттілігі иммунитеттер мен артықшылықгар берудің негізі болып табылады дегенге саяды. Бүл теория XIX ғ. екінші жартысында кеңінен тарала бастады және бүгінгі таңда көпшілік мойындаған теорияға айналды. Бүл теорияның жағымды жағы - оның иммунитеттің болуын және көлемін анықтау қажет болған жағдайда даулы мәселелерді шешу үшін өлшем ретінде қолданыла алатындығында болып отыр. Ал, аталмыш теорияның кемшілігі, оны пайдалана отырып, бірқатар иммунитеттер мен артықшылықтардың қажеттілігін негіздей алмайсың. Мәселен, теориялық жағынан алғанда, дипломатгың салық және кедендік иммунитетінің болуын, дипломатгың отбасы мүшелеріне иммунитеттер беруді, дипломатиялық қатынас қүралдарының иммунитет көлемін түсіндіру қиынға соғады. Түтастай алғанда, қызметтік қажеттілік теориясы қандай да бір иммунитеттің берілуін ғана түсіндіре алады, бірақ мәні бойынша иммунитет және артықшылықтар институтының заңдық негізі болып табылмайды.

Өкілдік теория дипломатиялық өкілдік басшыларының ғана иммунитеттер мен артықшылықтарын негіздеп бере алады. Қалған персоналдардын барлығы, сондай-ақ өкілдік қызметкерлерінің отбасы мүшелері бүл теория негізі бойынша иммунитеттерді пайдаланбауы тиіс, ал ол әрекеттегі іс-тәжірибеге қайшы келеді. Сонымен бірге, өкілдік теориясына орай, иммунитеттер дипломатиялық өкілдікгің ресми әрекеттеріне ғана таралады, ал оның жеке әрекеттеріне қатысты иммунитеттер бүл теорияда өз негізін таппайды. Өкілдік теория дипломатиялық курьер иммунитетін де, сондай-ақ дипломатиялық қатынас қүралдарының иммунитеттер көлемін де негіздей алмайды.

Дипломатиялық өкілдіктің негізгі иммунитеттері мен артықшы- лықтары жүйесі:

а) ғимараттың қол сүғылмайтындығы.

Бүл дипломатиялық өкілдіктің қалыпты қызмет етуін қамтамасыз ететін маңызды иммунитеттердің бірі. Дипломатиялық қатынас туралы

1961 ж. Вена Конвенциясының 1- бабының 1- тармағына орай, өкілдік ғимараты деп өкілдік мақсаттары үшін пайдаланылатын ғимаратгы немесе оның бір бөлігін айтады, оған меншік қүқығы кімге тиесілі екендігіне қарамастан, өкілдік басшысыныңрезиденциясы, сондай-ақосы ғимаратты немесе ғимараттың бір бөлігіне қызмет көрсететін жер учаскесі де жатқызылады. Мемлекеттер өз іс-тәжірибелерінде шетелдік дипломатиялық өкілдік ғимараттарын мәжбүрлі түрде тартып алудан аулақ түруға тырысады. Мөжбүрлеу әрекеттерін қолдану туралы мәселе әрбір нақты жағдайлардағы мән-жайларды ескере отырып шешілуі тиіс, алайда дипломатиялық өкілдік тарапынан келген мемлекеттің заңдары мен қаулыларын қүрметгемеуіне байланысты жауап беру максатында мәжбүрлеу шарасын қолдану жоққа шығарылмайды.

Дипломатиялық өкілдік ғимаратының қол сүғылмаушылығы іс жүзінде мынадай жолдармен жүзеге асырылады:

• Өкілдік ғимаратына оның басшысының рүқсатынсыз кіруге тыйым салу. Мүндай тыйым салу абсолютті сипатқа ие, және оны тіпті дипломатиялық өкілдікте өрт шықса да немесе оны террористер басып алса да сақтау керек

• Тінту, қамауға алу, реквизиция және атқару әрекеттері сияқты мәжбүрлеу шараларын жүзеге асыру мүмкіндігін жоққа шығару

• Дипломатиялық өкілдіктің тыныштығын бүзатын немесе ар- намысына тиетін, залал келтіретін жергілікгі билік өкілдері әрекеттерінің алдын алу. Бүл жерде сөз жергілікті билік өкілдерінің дүшпандық ниеттері туралы болып отыр. Егер олардың әрекеттері дипломатиялық өкілдік мүдделеріне қатысты болғанымен, арнайы оларға бағытталма- ған болса және әдеттегі қызметтік міндеттерінің нәтижесі болса (екілдік ғимаратына тікелей жақын жердегі қоғамдық жүмыстар, өкілдік орналасқан ауданда техникалық себептерге байланысты электр энергиясының, телефон байланысының үзіліп қалуы), ондай жағдайда аталмыш әрекеттерді ғимараттың қол сүғылмаушылығын бүзды деп бағалауға болмайды

• Дипломатиялық өкілдік ғимаратын күзетуді арнайы полицейлер немесе әскери бөлімшелер арқылы дипломатиялық мекеме орналасқан мемлекет жүзеге асырады. Халықаралық қүқық нормасында осы мақсаттарға керекті дипломатиялық өкілдікті күзету тәртібі, күзету күштерінің саны мен қүралдары реттелмеген. Сөйтіп, күзетуді үйымдастырудың көлемі мен нақты тәртібін айқындау дипломатиялық мекеме орналасқан мемлекетінің ерекше қүзыретіне жатады.

• Мемлекет оларға қастандық жасау жағдайларына тергеу жүргізуге және қол сүғылмаушылық қағидасын бүзған кінәлы адамдарды жазалауға міндетті.

Сонымен, халықаралық қүқық доктринасында біреулері дипло-

матиялық өкілдік ғимаратының абсолютті қол сұғылмаушылығын жақтаса, келесілері - қол сұғылмаушылықты өзін-өзі қорғау институтына не болмаса репрессалий институтына сілтеме жасау арқылы шектеу керек дейді.

б) Мүрағаттарға, қүжаттарға, хат-хабарларға қол сүғылмайтын- дығы.

Отандық және шетелдік заң әдебиеттерінде дипломатиялық өкілдік мүрағаты, қүжаттары және ресми хат-хабарларының иммунитеттері туралы мәселеге жете көңіл бөлінбеген. Әдетгегі жағдайларда мүрағатгар мен қүжаттардың қол сүғылмаушылығы дипломатиялық өкілдік ғимаратының және дипломатиялық поштаның қол сүғылмаушылығымен қамтамасыз етіледі. Дипломатиялық қүқықтағы жаңалықтардың бірі - ресми хат-хабарлардың қол сүғылмаушылығы жөніндегі доктриналық зерттеулер назар аударарлықтай. “Ресми хат-хабарларға” дипломатиялық өкілдікке жеке адамдардың жіберген хаттарын жатқызуға бола ма деген мәселе айқын емес. Бүл мәселе сот өндірісінде шетелдің дипломатиялық өкілдігіне жергілікті азаматтың жіберген хатын пайдалану қажеггілігі туындаған кезде белгілі бір мүдде туғызуы мүмкін. Ю.Г.Деминнің заңи түрғыдан алғанда ресми мақсатгарға дипломатиялық өкілдіктің кіріс және шығыс хат-хабарларын пайдалануға жол беруге болмайды, егер тек барлау сипатындағы қүжаттарға қатысты мәселеге қолданбасақ¹ деген көзқарасымен келісуіміз керек.

в) Дипломатиялық қатынас қүралдары иммунитеттерінің пробле- масы.

Дипломатиялық қатынас қүралдары деп дипломатиялық өкілдікке, оның қызметкерлеріне және отбасы мүшелеріне үдайы қолдануға берілетін, немесе жалға алынатын, немесе өздеріне тиесілі кез келген көлік қүралдарын айтамыз. Бүл анықтамадан халықаралық-қүқықтық әдебиеттерде және дипломатиялық іс-тәжірибеде тікелей үкіметке тиесіл і қатынас қүралдары мен өкілдік қызметкерлерінің жеке меншігіндегі қатынас қүралдарының арасында айырмашылықтардың қолданылмағандығын байқауға болады.

• Арнайы нөмірлік белгілері бар автомашиналар да дипломатиялық қатынас қүралына жатқызылатындықтан, олар да иммунитеттерді пайдаланады.

• Дипломатиялық қатынас қүралдары тінтілмейді.

• Дипломатиялық қатынас қүралдары реквизицияланбайды, оларды қамауға алуға және атқарушылық әрекеттер жүргізуге тыйым салы- нады.

• Дипломатиялық қатынастар туралы Конвенцияда дипломатиялық мекеме орналасқан мемлекеттің дипломатиялық қатынас қуралдарына жеке адамдардың қол сұғуынан ерекше қорғауды қамтамасыз ету көзделмеген.

• Жергілікті билік органдарының өкілдері өздерінің қызметтік міндеттерін орындау мақсатында дипломатиялық автомашинаға оның иесінің рүқсатынсыз-ақ кіруге қүқықтары бар.

• Автотүраққа жол жүру ережелерін бүзғаны үшін қойылған дипломатиялық автомашина сүйреп әкетілуі мүмкіа

• Егер дипломатгың автомашинаны пайдалануы қүқық бүзушылыққа әкеп соғуы мүмкін болса, оның пайдалануының алдын алуға заңи түрғыда рүксат беріледі.

г) Тіркеуші мемлекетпен қатынасу бостандығы.

Тіркеуші мемлекет органдарымен еркін қатынасу дипломатиялық өкілдіктің қалыпты қызметін қамтамасыз етудің қажетгі шарты болып табылады. Халықаралық қүқық нормалары дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекетті шетелдік дипломатиялық өкілдіктің өзінің үкіметімен еркін байланыс жасауына барлық жағдайларды қамтамасыз етуге міндеттейді.

• Халықаралық қүқықта дипломатиялық поштаны тексеру мүмкіндігі туралы мәселе едәуір қиындық туғызып келеді.

• Көлік қүралдарымен жіберілетін дипломатиялық поштаны жариялаудың қүқыққа қайшылығы. Қазіргі заманғы дипломатиялық іс-тәжірибенің ерекшелігі дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекеттің шетелдік дипломатиялық попггаға белгілі бір талаптарды біртарапты бекітуінде болып отыр.

• Дипломатиялық курьердің мәртебесі өте маңызды, өйткені ол дипломатиялык поштаның жеткізілуінің ең сенімді тәсілі. Дегенмен, дипломатиялық курьерлер тіркеуші мемлекеттің сыртқы істер ведомстволарында қызмет еткенімен, әдетте оларда дипломатиялық дәрежелер болмайды және өкілдік персоналының қүрамына кірмейді.

Дипломатиялық, әкімшілік-техникалық және қызмет корсетуші персоналдардың негізгі иммунитеттері мен артықшыл ықтары жүйесі. Мәселен, дипломатиялық персоналдың иммунитеттері мен артықшылықтарын анықтауда жеке басына қол сүғылмаушылық, юрисдикциядан және дипломаттың қылмыстық жауапкершілікке тартылудан иммунитеттері, кедендік иммунитетті шектеу мүмкіндігінің иммунитетгері басты мәселелер болып табылады. Әкімшілік-техникалық және қызмет көрсетуші персоналдардың артықшылықтары мен иммунитеттері жөніндегі мәселелерді қарастырғанда персоналдар санатын белгілеу қызметтік иммунитеттер проблемалары туралы мәселелерді айқындау қажет.

• Дипломатиялық персоналдың жеке басына қол сұқпаушылық - дипломатиялық құқық теориясында да, іс-тәжірибесінде де көпшілік мойындаған, басты иммунитет. Халықаралық-құқықтық іс-тәжірибеде және доктринада өкілдік орналасқан мемлекеттің дипломаттың жеке басының қол сұғылмаушылығы бұзылған жағдайда жауапкершілігі болмайтын үш түрлі жағдай бар.

• Егер мүндай әрекеттер қажетті қорғану тәртібінде дипломатқа қарсы істелсе.

• Егер дипломат өз әрекеттерімен өзін-өзі қауіпте қалдырса (мысалы, егер ол біреуді дуэльге шақырса немесе әдепсіз жерлерге барса).

• Дипломатқа озбырлық жасаған адам, оның ресми мәртебесі туралы білмесе.

Осыған байланысты кейбір мемлекеттердің іс-тәжірибесінде осындай сипаттағы әрекеттерді бұлтартпау мақсатында қылмыс үстінде үстау тәсілі қолданылады. Мүндай позицияда қылмыс үстінде үстаудың заңи негізі туралы мәселе туындамауы да мүмкін, өйткені екіжақты қатынастарға зиян келмейді, жауап беру шараларын қолдану қаупі азаяды. Алайда, мүндай позиция үстау мінсіз іске асқан болса ғана, яғни дипломаттың қылмыстық әрекетіне даусыз дәлелдемелер болған жағдайда ғана тиімді болады. Олай болмаған жағдайда дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекеттің үн қатпауын олар өзінің қүқық қорғау органдарының әрекетін қүқыққа қайшы екендігін мойындауы сияқты бағалауы мүмкін.

• Жеке адамдардың қол сүғуынан ерекше қорғауды қамтамасыз ету. Дипломаттарды жеке адамдардың қол сүғуынан ерекше қорғауды қамтамасыз етудегі мемлекеттің міндеттері көпжақты екі конвенциямен бекітілген - 1961 ж. және 1973 ж. Мемлекеттердің аталмыш міндеттерінен бес қүрамды бөліп көрсетуге болады: қол сүғушылықтың алдын алу, қол сүғушылықты бүлтартпау, кінәлыларды жазалау, келтірілген залалды өтеу және қарастырылып отырған мәселедегі мемлекеттер ынтымақтастығы.

• Юрисдикциядан және дипломаттарды қылмыстық жауап- кершілікке тарту мүмкіндігінің иммунитеттері. Дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекеттің қылмыстық, азаматтық және әкімшілік юрисдикциясынан босату дипломаттар түрлі қүқық бүзушылықтар жасағанымен жазаланбай қалады деген ой туғызбауы керек.

Егер тіркеуші мемлекеттің соты шетелде жасалған қүқық бүзу- шылықты қарауға қүзыретсізбін деп есептеген жағдайларда проблема туындауы мүмкін. Егер жасалған әрекет өкілдік орналасқан мемлекетте қүқық бүзушылық деп танылғанмен, тіркеуші мемлекетте олай деп есептелінбесе, тағы бір проблема туындауы мүмкін.

Дипломаттардың қылмыстық, азаматтық, әкімшілік қүқық бүзушылығы үшін жауапкершілігі туралы мәселелерді әмбебапты және тнімді шешу жөнінде 1961 ж. Конвенцияда да, халықаралық қүқық доктринасында да ештеңе айтылмаған Бүл мәселені іс жүзінде шешкен кезде, мемлекеттер оны өз отанында жауапкершілікке тартқаннан горі тіркеуші мемлекеттің кінәлы дипломаттың иммунитеттерінен бас тартуына тезірек түрткі болғысы келеді.

• Кедендік иммунитетті шектеу үрдісі. Кедендік иммунитет үш негізгі қүрамнан түрады: жеке түтынуға арналған заттарды еркін әкелу және әкету; аталмыш заттардан кедендік баждың алынбауы; жалпы ереже бойынша дипломаттың жеке жүгін кедендік тексеруден босату.

Бүл мәселені теориялық түрғыда шешу дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет пен тіркеуші мемлекеттер мүдделерінің теңдестігін қамтамасыз етеді. Бір жағынан алғанда, дипломаттарды тексеруден босатуды қамтамасыз ету керек болса, екінші жағьшан алғанда, дипломат жамылғысын жамылып алған қылмыскердің азаматтық авиация қызметіне заңсыз қол сүғуын болдырмау керек. Бүл мәселені шешудің бір нүсқасы ретінде халықаралық кел ісімдерде дипломаттың әуе кемелеріне баруының арнайы рәсімін дайындау және бекіту болса керек-ті. Әдебиеттерде айтылып жүргеніндей, мүндай рәсім мысалы, дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекеттің Сыртқы Істер министрлігінің нақты дипломатгың үшатьгаы туралы әуе компаниясына хабарлауы дипломатты тексеруден босата алар еді¹.

• Жеке резиденцияға, жүріп-түру еркіндігіне, қағаздар мен хат- хабарларға жөне мүліктерге қол сүғылмайтындығы.

Уақытша резиденцияларды пайдаланудың бір ерекшелігі ретінде, дипломаттардың онда түру ережелерін қүрметтеуге міндетті болатындықтарын айтуға болар. Оның мағынасы, дипломаттардың бүл резиденцияға әкімшілік өкілдерінің ережеде көзделген әдеттегі қызметтерін орындау үшін кіруіне тыйым салу қүқығы жоқтығын білдіреді. Ал, дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекеттің барлық лауазымды адамдары уақытша резиденцияға дипломаттың рүқсатымен ғана кіре алады.

Жүріп-түру еркіндігі дипломатиялық окілдіктің қалыпты жүмыс істеуі үшін үлкен маңызға ие, оның ішінде ақпараттық, консулдық және басқа міндеггерін кедергісіз орындауға мүмкіндік береді. Халықаралық қүқық доктринасы түтастай алғанда шетелдік дипломаттардың жүріп- түру еркіндігін мемлекетте қандай да бір төтенше жағдайлар туындаған кезде ғана уақытша шектеуге жол береді.

Дипломаттардың қағаздары мен хаттарын жергілікті билік өкілдерінің ресми мақсаттарға алуына, ашуына, пайдалануына жол берілмейді және жеке адамдардың қол сүғуынан қорғауды қамтамасыз ету керек. Іс-тәжірибеде пошта арқылы жіберілетін хат-хабарлардың қол сүғылмаушылығын қамтамасыз етуге байланысты белгілі бір қиындықтар туындауы мүмкін, өйткені мүндай хат-хабарлардың сыртқы белгілері болмағандықтан, жергілікті билік өкілдері оның сипатын анықтай алмайды.

Әкімшілік-техникалық және қызмет көрсетуші персоналдардың иммунитеттері мен артықщылары жөніндегі мәселені зерттеу қажеттілігі бірінші кезекте дипломатиялық өкілдік персоналдарының көпшілік бөлігін осы сипаттағылар қүрайтындығына негізделген. Әкімшілік-техникалық персоналдарға дипломатиялық өкілдікпен тең көлемде иммунитеттер берілген. Ал қызмет корсетуші персоналға бар- жоғы үш иммунитет берілгея

• Қызметтік иммунитет проблемасы.

• Осы заманғы халықаралық іс-тәжірибеде қызметтік иммунитет бірқатар адамдарға беріледі. Қызметтік иммунитеттер проблемасының мәні “қызметтік міндеттер” үғымының айқын еместігіне байланысты болып отыр. Осыған орай іс-тәжірибеде нақты адамның қылмыс жасалған кезде қызметтік міндеттерін атқарғандығын анықтау қиындық туғызады және мемлекет оны жауапкершілікке тартуға қүқылы ма деген мәселені айқындау да күрделі. Сондай-ақ, осы проблеманы шешуге кім қүқылы деген мәселе де біраз қиындық туғызады: дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет пе, әлде өкілдігін жіберген мемлекет пе.

Халықаралық қүқық доктринасында тіркелмеген дипломаттардың мәртебесі туралы мәселе аз зерттелген тақырыптардың бірі. Шетелдік дипломаттардың үшінші мемлекетгер аумағында болуының мынадай үш нүсқасы болуы мүмкін:

1. Басқа елге бара жатқан жолда үшінші мемлекет аумағын тран- зиттік кесіп өту;

2. Үшінші мемлекетке қызметтік істермен немесе жеке мақсатпен келу;

3. Форс-мажорлық мән-жайларға байланысты үшінші мемлекет аумағында болу.

Мынадай мәселелерді анықтау назар аудараруға түарлықтай: тіркелмеген дипломаттарға барлық жағдайларда иммунитеттер мен артықшылықтар беріле ме? Оларға қандай нақты иммунитеттер мен артықшылықтар беріледі? Дипломатиялық қүқықтың келешекте жүйеленуі барысында тіркелмеген дипломаттар иммунитеттерінің нақты көлемі туралы мәселені шешу керек. Шетелдік дипломаттар қызмет орындарына бара жатқанда немесе отандарына оралған кезде мемлекет

аумағында транзиттік жағдайда ресми сипатта болса, онда конвенцияға сөйкес олар дипломатиялық мекеме орналасқан мемлекетте берілетін барлық иммунитеттер мен артықшылықтарды пайдалануы тиіс.

Дипломатиялық өкілдік мәртебесінің кейбір проблемалары.

Осы заманғы қатынастардың іс-тәжірибесі мен теориясында дипломатиялық өкілдіктің ішкі күзет мәртебесі туралы мәселе талқылануда; дипломатиялық өкілдік ғимаратында баспана беру және паналатудың осы заманғы кейбір үрдістер айқындалуда.

Халықаралық дәстүрде дипломатиялық өкілдіктер ішкі өмірлерін өз қалаулары бойынша және өз елінің салт-дөстүрлеріне сөйкес үйымдастыруына берілген артықшылықтарды пайдаланады. Осы артықшылыққа сілтеме жасай отьфып, дипломатиялық өкілдіктің ішкі күзетін қүруға рүқсат беруді түсіндіруге болады. Дипломатиялық өкілдіктің ішкі күзетін үйымдастыру бүгінгі таңда кеңінен таралғанын айту керек және оған мемлекет тарапынан қарсылық та жасалып отырған жоқ.

Дипломатиялық іс-тәжірибеде тіркеуші мемлекет пен дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет арасында дипломатиялық өкілдіктің ішкі күзетін үйымдастыруды және оның мәртебесін реттейтін екі жақты келісім жасасу сирек болса да кездесіп түратын қүбылыс. Ішкі күзеттің дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет қүзіре- тіне қатысты қызметінің кейбір аспектілері тіркеуші мемлекет пен дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет арасындағы қатынастарда өткір дау-жанжалды жағдайларды жиі туындатады. Оларға мыналар жатады:

• Ішкі күзет қүзыретінің шегі туралы мәселе, өсіресе мәжбүрлі әрекеттерді қолданған жағдайларда.

• Ішкі күзетгің қаруды әкелу, сақтау, алып жүру және қолдану мәселелері реттелмеген.

Осындай мәселелерді қолданыстағы халықаралық қүқықреттемейді. Дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекет мүндай мәселелерді қолданыстағы заңдар нормасын қолдана отырып не болмаса дипломатиялық өкілдік персоналына қатысты нүсқау жөне арнайы заң шығару арқылы шешеді. Ю. Г. Демин жоғарыда аталған еңбегінде коллизиялық жағдайларды туғызбау үшін ішкі күзетке байланысты барлық мәселелерді шарттық жолмен шешуді реттеу төсілі ретінде үсынады. Автордың көзқарасы бойынша, мүндай шартта мынадай ережелер болуы мүмкін:

• ішкі күзетті қүру мүмкіндігі;

• оның сандық қүрамы;

• оның қүзыретінің жобалы көлемі;

• ішкі күзет қызметкерлерінде қарудың болуы;

• ішкі күзеттің жергілікті қүқық қорғау органдарымен ынтымақ- тастығын үйымдастыру және қызметтерін үйлестіру.

Халықаралық қүқықта дипломатиялық баспананың дәстүрлі институты бар. Қазіргі таңда дипломатиялық баспана деп саяси негіздерге байланысты қудаланған адамға дипломатиялық өкілдік, консулдық мекеме ғимараттарында, әскери кеме немесе әскери-әуе кемелерінің бортында, әскери базалар мен лагерьлер аймағында баспана беруді айтада. Дипломатиялық баспана туралы әмбебап келісімдер әзірге жоқ. Жалпы халықаралық қүқық негізінде дипломатиялық баспананың қүқыққа сай екенін жоққа шығарады - оны беру дипломатиялық қызметтермен сәйкеспейтін мақсаттарға өкілдік ғимаратын пайдалану сияқты бағаланады. Дипломатиялық баспана беруге Латын Америкасы елдерінің конвенцияларында бекітілген ережелерді сақтаған жағдайда, оның ішінде осы институтты мойындайтын мемлекеттерде ғана рүқсат етіледі.

Қарастырылып отырған мәселеде АҚШ-тың қолданыстағы нүсқаулары мен заңдарын саралау назар аударуға түрарлық. АҚШ өз іс-тәжірибесінде баспананың екі түрі болады дегенге саяды: дипломатиялық баспана, ол мойындайтын елдерде ғана қолданыла алады, оны АҚШ-тың өзі мойындамайды жене уақытша баспаналау, ол кез келген елде қолданыла алады. Америкалык іс-тәжірибе үш шектеуді бекіткен:

• баспана, адамның өміріне көпшіліктің зорлық-зомбылығынан немесе биліктегілердің заңсыздықтарынан тікелей қауіп төнетін болса ғана беріледі;

• баспананы келешектегі қажеттілік үшін деп алдын ала уәдемен беруге болмайды;

• баспана кінәсыз адам өмірін қүтқару үшін уақытша қүрал ретінде берілуі мүмкін.

Уақытша баспана институты Ұлыбритания мен Канадада қолданылады.

Сонымен, қазіргі заманғы дипломатиялық іс-төжірибеде елшілер мен олардың қызметкерлерінің қүқықтық мәртебесін қамтамасыз етудің тиімді тәсілдері бар екенін көрдік.

Жоғарыда айтылған даулы мәселелердің барлығының тәуелсіз Қазақстан үшін теориялық та, іс-тәжірибелік те маңызы бар. Мәселеқ қазақстандық іс-тәжірибе мен теорияда дипломатиялық қызмет органдарының біртүтас жүйесі туралы мәселе өте өзекті болып отыр. Бүл жүйені Сыртқы істер министрлігі шетел мемлекеттерінде және халықаралық үйымдарда тіркелген шетелдік өкілдіктер ғана емес, сонымен бірге баска да мемлекеггік органдар қүрайды. Мәселен, сыртқы

қатынастардың конституциялық органдары. Оларға, мәселен Прези- дентті, Үкіметті, Премьер-министрді, сауда өкілдіктерін жатқызуға болады.

4. Сауда екілдіктерінін, арнайы миссиялардың құқықтык мәртебесі

Бұрынғы КСРО сыртқы саяси қызметін жүзеге асыруды бастаған кезде сауда өкілдіктері мемлекеттің шетелдегі сыртқы экономикалық қызметтерінде монополия қүқығын жүзеге асыру үшін қүрылған болатын. Сөйтіп, сауда өкілдігімемлекеттің іиетелдегі өкілдігі болып табылады және осы мемлекеттің сыртқы сауда саласындагы қызметтерін жүзеге асырады. Сауда өкілдігі тиісті мемлекеттегі дипломатиялық өкілдіктің қүрамдас бөлігі болып табылады. Ол өз қызметін елшінің (уәкілдің) жалпы жетекшілігімен жүзеге асырады. Сауда өкілдігін үкімет

тағайындайтын сауда өкілі басқарады.

Сауда өкілдігінін негізгі міндетгері мынадай:

• өкілдік орналасқан мемлекетте сыртқы экономикалық қызметтің барлық мәселелері бойынша мемлекет мүддесін көрсету және олардың

қорғалуын қамтамасыз ету;

• өз мемлекетінің сыртқы экономикалық саясатын тиісті елдерде

тиімді жүзеге асыру;

• өзі өкілдік ететін ел мен өкілдік орналасқан елдің арасындағы

экономикалық қатынастардың дамуына жәрдемдесу;

• сыртқы экономикалық қызмет субъектілерінің өз мемлекетгерінің мүдделерін сақтауына бақылау жасау және олардың өкілдік орналасқан

елдегі әрекеттерін үйлестіру;

• өз мемлекетінін экономикалық мүдделерін қорғау және басқа-

лары.

Жоғарыда аталған міндеттерге сәйкес, сауда өкілдіктері шетелде бірқатар қызметтер атқарады. Оларға мыналар жатады:

1. Сыртқы сауда айналымына қатысатын үйым үшін сыртқы сауда

бойынша операциялар жүргізу.

2. Сыртқы сауда айналымына қатысатын мекемелерге мәмілелер

жасау үшін рүқсат беру.

3. Сыртқы саудаға дербес шыға алатын үйымдардың қызметін реттеу

және бақылау.

0 Тауарлар әкелуге рүқсат беру, тауарлардың өтуі туралы куәліктер, тауарды транзиттік тасымалдауға рүқсат беру.

5. Өкілдік орналасқан елде сыртқы сауда айналымына қатысатын үйымдардың сырткы саудатуралы заңдарды орындауын бақылау.

5. Сыртқы сауда мүдделері үшін сауда өкілдігінің өкілдік орналасқан елдің жалпы экономикалық шарт-жағдайларын және сауда коньюнктурасын зерттеуі және басқалары.

Елшіліктің бір бөлігі ретінде сауда өкілдіктері дипломатиялық қатынас туралы 1961 ж. Вена Конвенциясына сәйкес, дипломатиялық өкілдіктерге берілетін барлық артықшылықтар мен иммунитеттерді толық көлемінде пайдаланады.

Сауда өкілдіктерін мүдделі мемлекеттер халықаралық шарт негізінде қүрады. Егер өкілдік орналасқан елде мемлекеттің елшілігі немесе консулдығы болмаса, онда сауда өкілдігі дербес жүмыс істейді.

Лрнайы миссиялар - сыртқы қатынастардың шетелдегі уақытша органдарының бір түрі, ол а^аларыща айқындадатын нақты міндетгерді орындауы үшін бір мемлекеттің екінші мемлекетке жіберетін өкілдерінен түрады.

Дипломатиялық қатынастардың даму тарихы осы арнайы миссиялар дипломатиясы түрінде пайда болған еді. Арнайы миссиялар нысандары бойынша әр түрлі болып келеді, ал кейде өзінің әр түрлі болуымен дипломатиялық өкілдікті толықтырады немесе ауыстырады. Мысалы, арнайы миссиялар туралы 1969ж. Конвенцияның 7-бабына сәйкес, арІТЯйьГ миссияларі^птпломатиялық өкілдГктер^болмаған жағдайда, сондай-ақ оны мемлекет немесе үкімет мойындамаған жағдайда қызмет етуі мүмкін.

5. Консулдық қүқық үгымы, қайнар көздері

Бүгінгі таңда, экономикалық байланыстардың дамуына орай, сыртқы саясатты жүргізуде сыртқы қатынастың мемлекеттік органдарына, оның ішінде консулдық қызметке маңызды рөл берілген. Мемлекеттер консулдық қатынастарды және консулдықтың лауазымды адамдарының артықшылықтары мен иммунитеттеріне байланысты қатынастарды реттеу жөнінде көптеген келісімдер жасады.

Консулдық қатынас мәселелері жөніндегі мемлекеттердің халықаралық келісімдері, дәстүрлері және ішкі мемлекеттік заңдардың белгілі бір нормаларының жиынтығы консулдық қүқықгың негізін қалайды.

Консулдық қүқық - бүл консулдық мекеменің қүқықтық жағдайын, сондай-ақ консулдықтың лауазымды адамдарын тағайындауды, қызметгерін, артықшылықтары мен иммунитеттерін реттейтін қағидалар мен нормалар жиынтығы.

Консулдық қүқықтың қайнар көздеріне мемлекеттердің халык- аралық шарттары, салт-дәстүрлер мен үлттық заңдар жатады. Халық- аралық қүқық іс-тәжірибесінде консулдық мәселелер бойынша көпжақты

конвенция жасап шығаруға талпыныс жасалды Олаоға Кон<™,™„

ЭкономиГ“^^а :г^{Р ӘМбе6аП Сипат алған Ж}°Қ- Еуропа қызмет түпалы 1967-*- ғ ^{ЫҒЫ елде}Р^{! а}Р^асында жасалған Консулдық еді. 1963ж халыкяпя УР°^па конвгищіясы дэ эймақгық сипатта болған консулдык күкыкты ^І?^{уымдастық}Венадағы БҰҮ конференциясында нәтижесінпр Кпи^, ^{ҮИСЛеуГе таГЫ р ә}Р^екет жасап көрді, онын Каза^тя_НР^Т^{Қ қиынав}.^тУР^алы Конвенция қабылданды.

Вена Кон,с„_ЦЮси^»4'*ГеГкұшш"иТк^Ка,“'“^{С 1963} *

№ «■ т

Укіметіапасынггя ^ликасы^^к‘^меті^менҮндістанРеспубликасы

Үкіметі арасында консулдық қатынастар орнату туралы 1992 ж

22 ақпанындағы хаттама; Қазақстан Республикасы мен ВенГо

“^^сы

өзапажупі™^^{Қ РеСПублИКасы Үкімет}і ^арасындағы азамапардын р үр түруларына виза ресімдеу тәртібі туралы 1993 ж.

31 желтоқсанындағы Келісімі* Казакстян •

ПәкстанИсламРеспубликасы Ү^м^па_СыГ^{У Т}‘

жүріп-тұруына туралы 1995 ж 23 ТіыГн? ^өзаР^а

к:““^ядг ^ “

к»™. *,™"^ПЛ0МаІ"““^К ™>“"Чралы 2002 * Зан. 1999 *. жұзеге асырила.гы ™"¹'™'' ^Г'^Р"¹ '^ре*'^ЛІР “ен нүеқаулар бойынша

”™^М™“^к.^{жюе юяс}^™^|< улйі,пио_М„ \л Аалідврдың арасына елеулі аиырмашылықтар

келісім нргіиЧ.^{еМЛеҚеТТеР а}Р^{асындагы} консулдық қатынастар өзара келісім непзінде жүзеғе асырылады және ол кез келғен нысанда

^6е"^{уі мүмкін Мемлеке}т дапломатиялық қатынастар орнатқан кезде

^орнату Ф^актісі тУРЗлы арнайы келіспейді. Соған

катынастяпі, пя ^{қатынастарды} °Р^натУ автоматты түрде консулдық

теопиягы ир • ^{3 орнатадьі де}У^ге б°^{ла м}а? Халықаралық құқықтын ориясы мен іс-тәжірибесі бүл сүраққа иә деп жауап береді.

конГ^^ ^{Мекеменін} ориаласқан жерін, онын сыныбы мен диплоыя ^кР^{угін ӨК1ЛД1Г1Н} жіберген мемлекет айқындайды және оны дипломатиялық өкілдік орналасқан мемлекеггін мақүлдауы тиіс

°^{РНаЛаСУ ЖерІН}’ °^{НЫН СЫНыбын немесе К0НС}УЛДЫҚ

орналаскан мемл» ^{гертулі өк}^Шпнжіберген мемлекет консулдык мекеме Кп_Н^“^е?^{<ЭТіН келісімімен} жүзеге асыра алады

сәйкес консүп^І^{ЫНаС Т}^^раЛЫ ' ^ ^ж' ®^ена Конвенциясының 5- бабына сәикес, консулдық өкілд.к мшдеггеріне мыналар жатады:

• халықаралық қүқық жол беретін шекте консулдық орналасқан мемлекетте өкілдігін жіберген мемлекеттің, оның азаматтары мен заңды түлғаларының қүқықтары мен мүдделерін қорғау;

• өкілдігін жіберген мемлекет пен консулдық орналасқан мемлекетгің арасындағы сауда, экономика, мәдениет және ғылыми баиланыстарды дамытуға жәрдемдесу, сондай-ақ осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес озге жолдармен олардың арасындағы достық қарым-қатынастарды дамытуға жәрдемдесу;

• барлық заңды жолдармен консулдық орналасқан мемлекеттің сауда, экономика, мәдениет және ғылыми тыныс-тіршілігінің шарты мен жағдайын анықтау және бүл туралы өкілдігін жіберген мемлекетгің үкіметіне хабарлау және мүдделі адамдарға мәліметтер беру;

• өкілдігін жіберген мемлекет азаматгарына төлқүжаттар мен басқа да жол жүру қүжатгарын беру, жою, олардың қолданыс мерзімін үзарту, сондай-ақ өкілдігін жіберген мемлекетке баруға тілек білдірген адамдарға визалар немесе тиісті қүжаттар беру;

• өкілдігін жіберген мемлекетгің азаматтары мен заңды түлғаларына көмек және жәрдем беру;

• нотариуг және азаматтық хал актілерін тіркеуші міндеттерін және басқаларды орындау, сондай-ақ әкімшілік сипаттағы кейбір міндетгерді, егер бүл жағдайда ештеңе консулдық орналасқан мемлекеттің заңдары мен ережелеріне қайшы келмейтін болса, орындау;

• консулдық орналасқан мемлекетгің заңдары мен ережелеріне сәйкес консулдық орналасқан мемлекеттің аумағында “шогііз саиза” қүқық иелену жағдайында өкілдігін жіберген мемлекет азаматтары мен заңды түлғаларының мүддесін қорғау;

• консулдық орналасқан мемлекеттің заңдары мен ережелері белгілеген шеңберде, өкілдігін жіберген мемлекет азаматтары болып табылатын, толық еңбекке жарамсыз, кәмелетке толмаған және өзге адамдардың, әсіресе осындай адамдарды қандай да болмасын қамқорлыққа алу немесе қорғаншылықта болу талап етілсе, мүдделерін қорғау;

• консулдық орналасқан мемлекетте қабылданған іс-тәжірибе мен тәртіпті сақтай отырып, консулдық орналасқан мемлекеттің сот және өзге мекемелерінде өкілдігін жіберген азаматтарға, егер мүндай азаматтар болмауы немесе басқа бір себептермен өз қүқықтары мен мүдделерін қорғауды дер кезінде жүзеге асыра алмайтын болса, консулдық орналасқан мемлекеттің заңдары мен ережелеріне сөйкес, осы азаматтардың қүқықтары мен мүдделерін қорғайтын, алдын алу шаралары туралы ақпарат алу мақсатымен өкілдікті немесе тиісті өкілдікгі қамтамасыз ету;

• қолданыстағы халықаралық келісімге сәйкес немесе осындай келісім болмағанда консулдық орналасқан мемлекеттің заңдары мен ережелеріне қайшы келмейтін кез келген өзге тәртіпте өкілдігін жіберген мемлекет кемесі үшін сот және соттық емес қүжаттарды беру немесе соттапсырмасын немесе айғақтарды алып тастау тапсырмасын орындау;

• өкілдігін жіберген мемлекеттің үлтын білдіретін кемелерге және осы мемлекетте тіркелген үшақтарға, сондай-ақ олардың экипажына қатысты консулдық орналасқан мемлекет заңдары мен ережелерінде көзделген қадағалау және инспекциялау қүқығын жүзеге асыру;

• жоғарыда айтылған кемелерге және үшақтарға және олардын экипажына кеме қүжаттарын қабылдауда консулдық орналасқан мемлекеттің өкімет орындарының қүқығына зиян келтірместен, жолда болған қандай да болмасын жол оқиғасын зерттеу және капитан, командалық қүрам және матростар арасындағы қандай да болмасын дауды шешуге көмектесу, өйткені бүл өкілдігін жіберген мемлекеттің заңдары мен ережелерінде көзделген;

• консулдық орналасқан мемлекеттің заңы мен ережелеріне қайшы келмейтін немесе олардың орындалуына консулдық орналасқан мемлекет қарсы болмаса немесе өкілдігін жіберген мемлекет пен консулдық орналасқан мемлекет арасында қолданылатын халықаралық шарттармен көзделген өкілдігін жіберген мемлекеттің консулдық мекемесіне жүктелген кез келген басқа міндеттерді орындау.

Келісуші мемлекеттер үкіметтері арасындағы келісімге сәйкес консулдық лауазымды адам өзіне жүктелген міндеттерді орындайтын консулдық мекеме орналасқан мемлекеттің белгілі бір аумағын консулдық округ деп айтады.

Консул - бүл басқа бір мемлекеттің белгілі бір аумағына (округына) келісіммен тағайындалатын мемлекеггің лауазымды адамы, ол осы ауданда өз мемлекетінің, заңды және жеке түлғаларының мүдделерін қорғайды, саяси, экономикалық, ғылыми, мәдени және басқа да байланыстарды дамытуға жәрдемдеседі. Консулдың қызметіне өкілдігін жіберген мемлекет бақылау жасайды. Консулдардың бірнеше түрлері болады. Бас консул - бас консулдықтың басшысы, оның қүқықтық жағдайы консул жағдайымен үқсас келеді. Штагган тыс консул - дипломатиялық қызмегге түрмайтын, бірақ өкілдігін жіберген мемлекеттің тапсырмасы бойынша және консулдық мекеме орналасқан мемлекеттің келісімі бойынша консулдық міндеттер атқаратын адам. Штаттан тыс консул өз міндеттерін орындаған кездерінде ғана берілетін жеке басына қол сүғылмаушылықты қоспағанда, штаттағы консулдар сияқты артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдаланады. Жеке консул - дипломатиялық өкілдіктен дербес консулдық мекемені басқаратын адам.

Оны арнайы құжат арқылы - консулдық мекеме басшысы қызметіне тағайындауды растайтын патент, құжат негізінде жұмысқа тағайындайды. Бөлім консулы - консулдық бөлімді басқару тапсырылған дипломатиялық қызметкер. Вице-консул бөлім консулы ретінде қызмет ете алады, алайда көбіне ол дәрежесі жоғары консулдық қызметкерлердің көмекшісі ретінде қызмет атқарады. Консулдық агент - атгаше, өдетте қосалқы міндеттерді орындайды, ол кейбір мемлекеттердің іс-тәжірибесінде кездесетініндей, жеке постыда жүмыс істейтін болса, жақын консулдық немесе дипломатиялық өкілдікке бағынады.

Нақты елде орналасқан консулдық мекемелер басшыларының жиынтығын консулдық корпус деп айтады. Бір мемлекетте бірнеше консулдық корпустар болуы мүмкін, ал дипломатиялық корпус әрқашан біреу болады және мемлекет астанасында орналасады. Консулдық корпус кең мағынада шетелдік консулдықтарда жүмыс істейтін және жергілікті үкіметтен белгілі бір артықшылықтар алған адамдардың барлығын қамтиды. Консулдық корпус та, дипломатиялық корпус секілді заңды түлға болып табылмайды жөне мекеме орналасқан мемлекеттің ішкі істеріне қол сұғуына болмайды. Консулдық корпус, дипломатиялық корпусқа қарағанда ресми салтанаттарға аз қатысады. Дегенмен, үлттық салтанаттарда консулдық орналасқан мемлекет жеріндегі консулдар жергілікті биліктің жоғары өкілінің қабылдауына шақырылады және дипломаттар сияқты қызметі жағынан жоғары түрушылықты сақтайды. Нақты қаланың консулдық корпусының деканы (дуайені) ретінде дәрежесі жоғары және эзекватураны алғанда дәрежесі жоғары болған консулдық өкіл есептеледі, сонан кейін консулдық экзекватураны алған мерзіміне қарай консулдар және вице-консулдар орын алады.

Консулдық экзекватура - консулдық орналасқан мемлекеттің консулдық мекеме басшысының өз міндеттерін атқару үшін нақты консулдық округке баруына рүқсат беретін қүжат. Консулдық экзекватура беру тәртібі консулдық орналасқан елдің үлттық заңдарымен айқындалады.

Консулдық миссияны тоқтату жаңа адаммен ауыстыру үшін консулды кері шақыру, консулдық өкілі, консулдық мекеменің жабылуы, консулдық орналасқан мемлекеттің консулды консулдық экзекватурадан айырған кезде консулдық қатынастардың тоқтатылуы, мемлекеттер арасында соғыс болған жағдайларда орын алады. Консулдық өкіл консулдық орналасқан мемлекеттің заңдары мен салт-дәстүрлерін бүзған жағдайда өкілдігін жіберген мемлекетке бүл консулды кері шақырту немесе оның қызметін тоқтату туралы мәселе қоя алады. Халықаралық іс-тәжірибеде оны “экзекватураны алып қою” немесе “экзекватураның күшін жою” деп атайды. Іс-тәжірибеден белгілі болғанындай, консул консулдық орналасқан

мемлекеттің кеден тәртібін бұзған жағдайда, сондай-ақ басқа да қылмыстар жасаған кезде экзекватураны алып қояды.

Консулдық қатынастарды тоқгату, әдетте, дипломатиялық қатынастар үзілгенде орын алады, бірақ ондай жағдайда консулдық қатынастар автоматты түрде тоқтатылмайды. Консулдық қатынастар түрақты болып келеді, өйткені саяси қатынастардың күрделенуіне қарамастан, мемлекеттер бір-бірлерінің аумақтарында өз мүдделерін қорғау мүмкіндігін сақтауға мүдделі болып отыр.

6. Консулдық артықшылықтар мен иммунитеттер

Консулдық өкілдіктердің консулдық орналасқан мемлекеттегі қызметтеріне байланысты пайдаланатын барлық жеңілдіктері мен артықшылықтарының жиынтыгын консулдық артықшылықтар мен иммунитеттер деп айтады.

Консулдық қүқықта берілетін жеңілдіктер өкілдікгің өз отандастарын қорғаған кезде жергілікті билік тарапынан қысым көрсетпеуі үшін қызметтерін жеңілдетеді. Көпшілік мойындаған халықаралық салт- дәстүрлер мен консулдық конвенциялар ережелеріне сәйкес, мемлекетгер өз аумақтарында шетелдік консулдық өкілдіктерге, консулдарға және консулдық қызметтің лауазымды тұлғаларына белгілі бір артықшылықтар мен иммунитеттер береді.

Консулдық мемлекеттердің иммунитеттер көлемі дипломатиялық өкілдік иммунитетіне жақын келеді. Штатгық консулдардың жеке иммунитеттерінің шеңбері мен көлемі дипломаттарға қарағанда тарырақ келеді, консул белгілі бір жағдайларда жергілікті сотқа тартылады; тінту иммунитеті оның қызметтік мекемесінде ғана болады, ал қол сүғылмаушылық иммунитеттері оның қызметтік хат жазысулары мен мүрағатында ғана болады. Консулдық конвенцияларға, көптеген мемлекеттердің ішкі мемлекеттік заңдарына сәйкес, консул жеке хаттарын қызметтік хаттарынан бөлек үстауы тиіс.

Халықаралық қүқыққа сәйкес, консулдың қызметтік әрекетін орындауына қатысты қүжаттар мен ресми хат-хабарларға қол сұғылмайды. Консулдық үй-жайларға абсолютті қол сұғылмаушылық қағидасы консулдық шенеуніктер туралы 1928 ж. Г авана конвенциясында, Бустаманте Кодексінде бекітілген. Консулдық қатынас туралы Вена Конвенциясының 31-бабына сәйкес, өрт және апат жағдайларында консулдық мекеме үй-жайларының абсолютті қол сүғылмаушылық қағидасының бүзылуы мүмкін.

Консулдың жеке басының артықшылықтары мен иммун итеттер і. Консулдық конвенциялар мен үлттық заңдарда консулды аса ауыр қылмыс жасаған жағдайлардан басқа, алдын ала қамау тәртібінде ұстауға болмайды

деп белгіленген. Консулды әкімшілік тәртіпте де үстауға ^^олмаи^_ан Консулды аса ауыр қылмыс жасады деп үстау оның экзекватур аиырумен байланысты болады. _ие

Консулдық өкіл жеке артықшылықтар мен иммунитеттерг болғанымен, оларды асыра пайдаланбауы тиіс жәнс консулд орналасқан мемлекетгің барлық зандары мен ережелерін катаң °Р^ЬІНД^“ қажет. Әдетге, консул сот органдары сот немесе әкімшілік іс жүр У бойынша куә ретінде шақырғанда, баруға міндетті. Іс-тәжіри мұндай жағдайда консулға сыпайылық деп аталатын артықшыль^ беріледі. Мысалы, сотқа келу туралы шақырту консулға ерекше ^хат және келмеген жағдайда қандай да бір санкциялар қолданылады д көрсетілмей жіберіледі. Егер, консул куәгерлік жауап беруден бас ^таР^т ’ оған мәжбүрлеу шаралары қолданылмайды. Консулдақ ^эм^^емала^_ық дүшпандық қастандықтан қорғаудың зор маңызы бар. ^нс^^л^_ше орналасқан мемлекет консулдарға өзара келісу негізінде ере артықшылықтар береді, олар қол сүғушылықтан қорғалуға Мүндай артықшылыкгарға консулдың өз мемлекетінің тәртібі^нсп2^ІІ*_а консулдық тіршілігі мен түрмысын үйымдастыру қүқығы, өз атына а ^ басылымдарын, консулдық орналасқан елге өкелуге тыйым салынғ басылымдарды қоса алғанда жаздыртып алу қүқығы; ^К0НСУ^Л^*- орналасқан жерде түрлі сипаттағы ресми салтанаттарға шақыр қүқығы және консулдың өз өкілдігімен қатынасудағы аріықшылыктарь жатқызуға болады. . -

Консулдық конвенциялар мен көптеген мемлекеттер іс-тәжіри е ^ саралап көргенде байқалғанындай, консулдық иммунитеттіи жағдайларда дипломатиялық иммунитетпен сәйкес келетінін атап аи у керек.

Бақылау сүрақтары

V су

1. Дипломатия мен сыртқы саясатгың арақатынасы қандаи.

2. Дипломатиялық және консулдық қүқыкгарға анықтама берші • ^

3. Дипломатиялық және консулдық қүқыктың қандай қайнар көзд р бар?

4. Агреман не үшін керек? німіз

5. Сенім грамотасы және кері шақырып алу грамотасы деген

не?

6. Дипломатиялық дәрежелер мен сыныптарды атаңыз.

7. Сауда өкілдігінің қүқықтық мөртебесін айқындаңыз.

8. Арнайы миссиялар не үшін керек?

9. Консулдық патент дегеніміз не?

10. Консулдық экзекватура не үшін қажет?

11 .Дипломатиялық және консулдық өкілдіктердін қандаи міндеттері бар?

12. Дипломатиялық және консулдық иммунитеттер мен артық- шылықтардың мәіьмаңызы неде, олардың бір-бірлерінен айырмашы- лықтары неде және оның себебін айтыңыз.

13. Сыртқы қатынастар міндетін жүзеге асырған кезде мемлекет басшысы мен үкімет басшысының қүқықтық мәртебелерінің қандай ерекшеліктері бар?

14. Сыртқы қатынас органының міндеттерін жүзеге асыру мәселелеріндегі Сыртқы істер министрлігінің қүзыретін сипаттап беріңіз.

Әдебиеттер

1. Блищенко Н.П. Дипломатическое право.- М., 1990

2. Бобылев Г. В., Зубков Н. Г. Основы консульской службы. -М., 1986.

3. Борунков. А. Ф. Дипломатический протокол в России.- М. 1999.

4. Ганюшкин Б. В. Дипломатическое право международных организаций.- М., 1972.

5. Демин Ю. Г. Стату: дипломатических представительств и их персонала- М. 1995.

6. Зорин В. А. Основы дипломатической службы - М. 1977.

7. Ильин Ю. Д. Основные тенденции в развитии консульского права.- М. 1969.

8. Молочков Ф. Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика - М. 1977.

9. Консульское право и консульская служба. Под ред. Сарсем- баева М. А. 2000.

10. Никифоров Д. С., Борунков А. Ф. Дипломатический протокол вСССР.- М. 1985.

11. Сандровский К. К. Право внешних сношений. 1986.

12. Сарсембаев М. А. Дипломатическое и консульское право.- 1999.

13. Положение о Посольстве Республики Казахстаа 1992.

14. Положение о Чрезвычайном и Полномочном После Республики Казахстан. 1992.

15.3акон РК 1997 г. “О дипломатической службе”.

16. Консульский устав Республики Казахстан. 1999.

17. Сборник документов по международному праву. Под редакцией Токаева К. К. 2-том, 27- 122-беттер.

10. ТАРАУ. Халықаралық қауіпсіздік қүқығы

    1. Халыкаралық қауіпсіздік кұкыгы ұгымы, максаттары мен кагидалары.

    2. Үжымдык кауіпсіздік үгымы және түрлері.

    3. Қарусыэдану және карулануға шек кою.

    4. Халыкаралық бақылау жәпе сенімді ныгайту шара- лары.

    5. Блоктарга қосылмау қозгалысы жэне халыкаралық кауіпсіздік.

1. Халықаралық қауіпсіздік қүқығы үғымы, мақсаттары мен қагидалары

Мемлекеттер қауіпсіздігі проблемасын халықаралық құқық жүйесі тұрғысынан қарастырғанда, мемлекст онын негізгі қүрылымы болғандықтан, қауіпсіздікті қамтамасыз етудің бірыңғай тетігі бар деп айтуға болады. Мемлекетгер қауіпсіздігін қамтамасыз ету, халықаралық ынтымақтастықты дамыту жөне бейбітшілікті нығайтуға жәрдемдесу сияқты халықаралық қауымдастықтың барлық қатысушыларының негізгі міндеттері ретінде қарастырылады. Мемлекеттердің сыртқы саясаттағы бағыт-бағдарлары халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласыңда әрекет ететін осы заманғы халықаралық қүқық нормаларын пайдалануды көздейді.

Халықаралық іс-тәжірибеде халықаралық-қүқықтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету проблемаларының жеке аспектілері бойынша мемлекеттердің біршама тожірибелері бар. Сол арқылы мемлекеттер қауіпсіздігінің қүқықтық кепілдемелерінің қалыптасу және даму мәселелерін біршама саралауға мүмкіндік туады. Мүндай жағдайда халықаралық қүқық қағидаларының, нормаларының жәнс институттарының өзара байланысына және өзара келісуге ерекше көңіл аударылғанын айтып өткен дүрыс болар. Біз, поляк ғалымы М. Добросельскийдің “қауіпсіздік” үғымына айқын анықтама беруге әрекеттенген кез келген талпыныс алдын ала сәтсіздікке үшырайды және оның ешқандай іс-тәжірибелық маңызы болмайды, өйткені барлық жағдайларда қауіпсіздікке кепіл беретін элементтерді, қүрылғыларды немесе процестерді алдын ала білу және ескеру мүмкін емес - деген¹ пікірімен келісеміз.

Кез келген мемлекет халықаралық қүқықтың субьектісі ретінде ‘қауіпсіздік” үғымына сүйене отырып, біріншіден, жағымсыз ықпал етуден сақтану, қауіпсіз болу жағдайын; екіншіден, нақты мемлекеттің

осындай ықпал етуі дербес немесе халықаралық-қүқықтық тетік көмегімен жеңу мүмкіндігін көздейді.

Мемлекеттің халықаралық қауіпсіздігін қамтамасыз ету тетігі оның халықаралық қүқықтың басқа субьектілерімен қатынастарында өзара қорғану және өмір сүруге кепіл беретін жағдайлар жиынтығын көрсетеді. Ондай тетік қүрылымын айқындаған кезде мынадай мәселелерге назар аударған дүрыс болар еді:

• Халықаралық қүқық теориясы мен іс-тәжірибесінің қандай мәселелері қауіпсіздік проблемасымен байланысты?

• Халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің қүқыктық қүралдары қандай?

• Мемлекетте қандай ресурстар (табиғи, әкономикалық) бар?

Әскери күш пен дипломатияның қауіпсіздікті қамтамасыз ету

қүралдары екендігі жалпыға мәлім. Соған орай, қауіпсіздік мүдделері әскери және дипломатиялық қүралдардың қамтамасыз ету объектілері болып табылады. Жоғарыда аталған қүралдар мемлекет саясатының жалғасы және белгілеу тәсілдерінің нысандары бойынша өр гүрлі болып келеді. Сонымен бірге, мемлекет қауіпсіздікті қамтамасыз ете отырып, белгілі бір табиғи және материалдық ресурстарға ие болуы керек.

Қауіпсіздік қүқық субъектісіне жағымсыз өсер ету мен оның осы әсерлерді өз күшімен немесе шетелдік, я болмаса өз мемлекетінің басқа субъектілерінің қолдауымен, кейде халықаралык қауымдастық күшімен жеңуі арасындағы белгілі бір тепе-теңдікті үстап түрады. Мемлекет өзінің түтастығын басқа мемлекетгердің жағымсыз әсерінен қорғауын қамтамасыз етсе, онда үлттық қауіпсіздік туралы айтамыз. Халықаралық қүқықта “үлттық қауіпсіздік” үғымы “мемлекет қауіпсіздігі” ретіндс қалыптасып кеткен. Сонымеи қатар, халықаралық қауіпсіздікті нығайту туралы Декларацияда, КСРО бастамасымен 1986 ж. қабылданған бәрін қамтитын қауіпсіздік Түжырымдамасында қауіпсіздіктің бөлінбейтіндігі жөнінде кешенді үғым жарияланған болатын¹. 1992 ж. 10 шілдесіндегі “Уақыт және өзгерістер талабы” деген Хельсинки қүжатында қауіпсіздік бөлінбейді және әрбір мемлекеттің қауіпсіздігі басқа мемлекеттер қауіпсіздігімен тікелей байланысты деп белгіленген.

Егемендіктің иесі және кез келген мемлекеттегі биліктің жалгыз көзі - көпүлтты халықтың қауіпсіздігін үлттық қауіпсіздік деп айтады. Мысалы, 1997 ж. қабылданған және 2000 ж. айқындалған Ресей Федерациясының үлттық қауіпсіздігі туралы Түжырымдама² Ресейдің әлемдік қауымдастықтағы орнын айқындайды. Ресейдің үлттық

мүдделері *_еіг* . .

үйлесімді жи ^адамнын» коғамның және мемлекет мүдделерінің отырып, Тү*^НТЫҒЫ көрсетілгеа Қолданылу аясын белгілей

экономикалы ^ЫР^Ымдама үлттық қауіпсіздік түрлерін айқындаган: физикалық ^Қ* ^әскеР^и» ақпараттық, экологиялық, демографиялық, шекара;іы_к \^{Техникалық}» өлеуметтік, халықаралық, азық-түліктік, Халықар_а^{НерГеТИКалық және} басқалары. қамтитын нсүй ^қҮ*^ЬІҚтың бейбітшілік пен қауіпсіздіктің барлығын тетігі арқы_ЛЬі^{ССін қ}ҮРУД^арьі рөлі бейбітшілікті қолдаудыңтиімді әрекет нормаларды^^{1 Және жаңа} халықаралық-қүқықтық міндеттемелер мен “Халықарал_ь,^ас1^у ^Р¹^*¹¹¹¹^ қамтамасыз етіледі. БҰҮ Бас Ассамблеясының жүйесінқүру * ^енбі^тшілік және қауіпсіздіктің барлығын қамтитын БҰҮ Жарғьі ^ж* 5 желтоқсандағы қарарының 1-тармағында

бүрынғысынш^СЫНДа °Р^{ЫН алған} үжымдық қауіпсіздік жүйесі негізгі және тап бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үшін

бірге жаңа хал^ТЫрМаС ^Р^ ^⁰™¹¹ табылады деп белгіленген. Сонымен халықаралы^^ЫҚаР^алық"^{қуқықтық} міндеттемелердің қалыптасуы Ассамблеяны* ^Қ\^қықтың қағидалар жүйесіне сәйкес келеді. Бас БҮҮ Жарғысы^ ^Ж‘ ^ желтоқсандағы 43/170 қарарына орай,

жөніндегі Дг)^{1 ж}?^не Үйымның фактілерді бекітудегі рөлін күшейту халықаралық р;^а^^ы. ^омитеті 1989 ж. өз сессиясында БҮҮ-ның фактілерді бекі ^пен қауіпсіздікті қолдау саласындағы

Комитет осы ^Жөніндегі қүжаттарды дайындауға кірісті. Арнайы жалғастырды ] дд !^ІІР^ЫІІтағы жүмысын 1990 ж. сессиясында одан әрі қзрзп, қабылда ^Ж' ^{сессиясын}Д^а ол жобаны аяқгап, Бас Ассамблеяның БҮҮ-ның бейбіт^¹^- ^^сынды* 1991 ж. 9 желтоқсанында Бас Ассамблея бекіту туралы гт^Шіл*^{к пен} қауіпсіздікті қолдау саласындағы фактілерді Күннен-куңг^еКлаР^{ациясын} Д^аУы^с берусіз бірауыздан қабылдады. халықаралық _Ка ^{е Дамы}п келе жатқан халықаралық ынтымақтастық үлгерді. Оғаң _С^^!^^С13Д^1КТІ нығайтады деген фактіні көпшілік мойындап ^тереңдеткеняеағ^еНі-^{М МСН мемлекетге}Р арасындағы өзара түсіністікті туындаған дау_л ^Да^^{ла қол} жеткізуге болады. Осы заманғы қатынастарда болдыртпау _үшін^рды бейбіт жолмен реггеу және өскери қимылдарды Мүндай шарала ^{Жагдаила}Р жэеайтын қүқықтық нормалар жүйесі бар. мазмүнын қүрайды^{ЖИЫНТЫҒЫ халықа}Р^алық қауіпсіздік қүқығының

Қағидала^жүйеі^⁰^”⁰^^ КҮҚыгы - бүл халықаралық қүқыкгың негізгі бағытталған Жән^{1Не сәикес келст}ін* бейбітшілікті қамтамасыз етуге мен қауіпсізді_г*^{е Мемлекетте}РДІн әлемдік қауымдастық бейбітшілігі жағдайларғақап_с^{1Не Қа}У*^{п төн}діретін басқыншылық актілері мен өзге де тәсілдепіі? Ү^ымдық шараларында қолданатын қүқықтық және

Халықаралық ^ ³!^СИІ?^НТ^ЫҒ.^Ы*

күқықтық қүрал ч ^уіпс13Д^1,сті қамтамасыз етудің негізгі халықаралық-

^аРына мыналар жатады:

• дауларды бейбіт жолмен шешу қүралдары;

• жалпы және аймақтық (үжымдық) қауіпсіздік,

• қарусыздану; халықаралық шиеленісті азаиту және ^қаРУ‘^жаР^ақ™ жаппай шығаруды тоқтату жөніндегі шаралар; ядролық соғыстың

алу жөніндегі шаралар;

• блоктарға қосылмау және бейтараптық саясаты, _м;_иттоти

• басқыншылық актілерін, өзін-өзі қорғауда бүлтартпау ж шаралар жүйесі; халықаралық үйымдар жүрпзетін шаралар,

• жеке аумақтарды бейтараптандыру және қарусыздандыру, әскери базаларды тарату; ядросыз аймақтар күру»

. мемлекетар а?асындағы сенімді нығаиту жөншдеп шаралар.

Мүндай шаралар жүйесі үзілді-кесілді емес. Хмықаралық қа^ап- сіздікті қамтамасыз ету мәселелерінде әлемдік төжіри е сайын жаңа қүралдар да пайда бола береді. Ад кауіпсіздікті қа ... етудің қазіргі халықаралық-қүқықтық қүралдары, олардың тиімділігін

арттыру мақсатында жетілдірілетін болады.

Халықаралық қауіпсіздік қүқығының кағидалары ^Н0РМ сипатта. Оларға теңдік қағидасы, бірдей қауіпсіздік қағид » мемлекеттің қауіпсіздігіне залал келтірмеу қағидасы жатқы

Мүндай қағидалар әлемдегі өскери-стратегиялық ^тс”^с"^тс” фактілі заңи мазмүнын сипатгайды. Осы қағидаларға сәик , қарулану деңгейін қысқартуға үмтылып, тепе-теңдікті үз ауларьіі і. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы кез келген ш^арал^р ®Р стратегиялықтепе-теңдікті сақтау қажеттігіне баиланысты тең р болуы керек. Теңдік жөне біркелкі қауіпсіздік қағидаларының мі . ү қарусыздану саласына тікелей қатысты емес. Соған ор , Р. стратегиялық тепе-теңдік қарулану және қарулы күштер д ^ц әдетгегі тепе-теңдігі болып табылмайды. Стратегиялық түр әскери-стратегиялық тепе-теңдікке жатады. Ол елдің ж одақтастарыңың өскери әлуетін, мемлекеттердш гео р Ф орналасуына, стратегиялық түжырымдамасына, армияның к. руР жаңа түрлерімен жабдықталғанына, кадрлык әлуетіне и^

&

артықшылықтаралаалмауы; .

• өз мемлекетінің қауіпсіздігін басқа мемелекеттің қ у ;

зиян келтіре отырып, нығайтуға тыйым салу, мұндай залалдар келтіретін әрекеттерден бас тарту.

Тендей қауіпсіздік қағидасы халықаралық қауіпсіздік мәселелеріне қатысты дербес теңдік қағидасының көрініс табуының бір нысаны болып табылады.

2. Ұжымдык қауіпсіздік үгымы және түрлері

Үжымдық қауіпсіздік - бүл Б¥¥ Жарғысында бекітілген халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау мақсатында және осы әмбебап үйым мен басқа аймақтық үйымдар аясында бейбітшілікке қауіп төндіретін және басқыншылық актілерінің немесе бейбітшілікті бүзатын басқа қауіп-қатерлердің алдын алу және жою үшін мемлекеттердің жүзеге асыратын ортақ іс-әрекетгерінің жүйесі.

¥жымдық қауіпсіздік осы заманғы халықаралық қатынастарда кез келген мемлекетгің қауіпсіздігі басқа мемлекетгердің қауіпсіздігімен тығыз байланысты және кез келген жергілікті дау-жанжал дүниежүзілік соғысқа айналып кетуі мүмкін деген мағынадағы бейбітшіліктің бөлінбейтіндігі туралы үғымның бейнеленуі болып табылады.

Ұжымдық қауіпсіздік, біріншідеқ халықаралық қүқықтың көпшілік мойындаған қағидалары мен нормаларының жүйесі. Соның ішінде, ең маңыздылары күш қолдану жөне күш қолданамын деп қоқан-лоққы жасауға тыйым салу; туындайтын халықаралық дауларды тек бейбіт қүралдар арқылы шешу; тәуелсіздікті қүрметтеу; мемлекеттердің тең қүқылығы; ішкі істерге қол сүқпаушылық жөне басқалары. Екіншіден, үжымдық қауіпсіздік халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу жүйесі ретінде белгіленген. Үшіншіден, мемлекетгер қауіпсіздігі бейбітшілікке қауіп төндіру, бейбітшілікті бүзу және басқыншылық актілерінің алдын алу және жою үшін үжымдық шаралар жүйесін қолдануды белгілейді. Төртіншіден, үжымдық қауіпсіздік қарусыздану жөнінде үжымдық шараларды қолдануды көздейді.

Ұжымдық қауіпсіздік жүйесіне мынадай белгілер тән:

1. Мемлекеттердің мынадай міндетгемелерді қабылдауы: мемлекеттер арасындағы өзара қатынастарында күш қолданбау; пайда болған дауларды бейбіт жолдармен шешу, бейбітшілікке төнген кез келген қауіпті жою үшін белсенді ынтымақтасу.

2. Мемлекеттердің үйымдық бірлігінің болуы. Бүған үжымдық қауіпсіздіктің классикалық нысаны арқылы, атап айтқанда, әмбебап және аймақтық халықаралық үйымдардың қызметі арқылы қол жеткізуге болады. Сонымен бірге, үйымдық бірлікті консультативтік немесе үйлестіруші органдар қүру арқылы, халықаралық конференциялар мен жиналыстарды шақыру арқылы қамтамасыз етуге болады.

Ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің екі түрі бар: олар әмбебап және аймақтық жүйелер.

Ұжымдық қауіпсіздік жүйесі, алғаш екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болып, антигитлерлік коалиция деғен атпен тарихта қалды. Алғаш ол 26 мемлекетті біріктірсе, ал гитлерлік Г ерманияның күйреген свтінде коалиция қол астына 47 ел бірікті. Ұжымдық қауіпсіздіктің әмбебап жүйесіне 1945 ж^Біріккен Ұлттар Ұйымын қүру мысал бола алады. БҰҰ Жарғысында бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікті қолдау жөніндегі үжымдық шаралар жүйесі көзделген. Ұжымдық қауіпсіздік жүйесі мынадай сипатта белгіленген:

• мемлекетгер арасындағы қатынастарда күш қолдану және күш қолданамын деп қоқан-лоққы жасауға тыйым салу жөніндегі шаралар (БҰҰ Жарғысының 2-бабының 4- тармағы):

• қар>сыздану шаралары (БҰҰ Жарғысының 11, 26, 47- баптары);

• аймақтық қауіпсіздік үйымдарын пайдалану жөніндегі шаралар (БҰҰ Жарғысының VIII тарауы);

• өтпелі кезеңде қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі шаралар (БҰҰ Жарғысының X, VII тараулары);

• бейбітшілікті бүзуды бүлтартпау жөніндегі уақытша шаралар (БҰҰ Жарғысының 40-бабы);

• қауіпсіздіктің қарулы күпггерді қолданбай, мәжбүрлеу шаралары (БҰҰ Жарғысының 41-бабы);

• қарулы күштерді қолданып, мөжбүрлеу шаралары (БҰҰ Жарғы- сының 42-бабы).

Аймақтық негіздегі үжымдық қауіпсіздік белгілі бір талаптар сақталған жағдайда аймақгық келісімдер мен қауіпсіздік үйымдарының болуына жол береді. БҰҰ Жарғысы оларға талаптар қояды, олардың ішіндегі ең бастысы бір географиялық аудандағы мемлекетгердің қатысуы; мемлекеттер әрекеттері БҰҰ мақсаттары мен қағидаларына қайшы келмеуі керек.

БҰҰ Жарғысының 52-бабына сөйкес, аймақтық қауіпсіздік үйымдарының үжымдық шаралары жүйесіндегі ең бастысы бейбіт қүралдар арқылы соғыстың алдын алу, бірінші кезекте аймақта туындайтын дауларды бейбіт жолмен шешу болып табылады. Қарулы күштерді қолдану арқылы мөжбүрлеу шараларын үжымдық қауіпсіздік жүйесіне қатысушылардың біреуіне жасалған басқыншылыққа ғана қолдануға болады, яғни БҰҰ Жарғысының 51- бабының негізіндегі үжымдық қорғану. БҰҰ Жарғысының 53 және 107-баптарына сәйкес, бүл ережеден екі ауытқушылық болуы мүмкін: аймақтық қауіпсіздік үйымы мәжбүрлеу шараларын Қауіпсіздік Кеңесінің жетекшілігімен және бүрынғы дүшпан мемлекетгерге қатысты дербес жүзеге асыра алады.

Ұжымдық қауіпсіздіктің бірнеше аймақтық жүйелері бар. Африка

континентінде Африкалық бірлік ұйымы (АБҰ), Америка континен- тінде - Америка мемлекеттерінін Ұйымы құрылған. Таяу және Орталық Шығыста Араб елдерінің лигасы (АЕЛ) құрылды.

Америка мемлекеттерінің ұйымы (АМҰ) - 1948 ж. құрылған үкіметаралық аймақтық ұйым және онда Батыс жарты шарының көптеген елдері біріккен. АМҰ 1970 ж. редакциядағы Жарғы негізінде, сондай- ақ өзара қоргану туралы 1947 ж. Америкааралық шарт негізінде әрекет етеді.

Бүл аймақтық үйымның мақсаттары мен қағидалары континенттегі бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау; мүше мемлекеттер арасындағы дауларды бейбіт жолмен реттеу; басқыншылыққа бірігіп қарсы түру; Америка елдерінің саяси, экономикалық және қүқықтық проблемаларын шешуге жәрдемдесу; экономикалық, әлеуметтік, ғылыми-техникалық және мәдени прогрестерді дамыту мақсатындағы біріктіру болып табылады.

Африка бірлігі үйымы (АБҰ) - 1963 ж. қүрылған үкіметаралық қауіпсіздік үйымы. Хартия ережелеріне сәйкес, АБҰ-ның мақсаттары мынадай: Африка елдері арасындағы көпжақты саяси және экономикалық ынтымақтастықты дамыту және өмір сүру деңгейін жақсарту үшін олардың халықаралық аренадағы ынтымақтастығын нығайту. Блоктарға қосылмау қағидасы және БҰҰ Жарғысының ережелеріне сәйкес ынтымақтасу қағидасы халықаралақ аренадағы үйымдар саясатының негізі болып табылады.

Араб елдерінін Лигасы (АЕЛ) - тәуелсіз араб мемлекетгерінің 1945 ж. қүрылған үкіметаралық аймақтық үйымы. АЕЛ мақсаттары мүше мемлекеттер арасындағы байланыстар мен көпжақты ынтымақтастықты нығайту, олардың саяси, экономикалық, мәдени және әлеуметтік ынтымақтасу салаларындағы ортақ іс-әрекеттерін үйлестіру болып табылады.

Еуропа континентінде жалпы еуропалық қауіпсіздіктің жаңа қүрылымдары қалыптасып келеді, оның ішінде Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі Кеңесті (ЕҚЫК) айтуға болады, ол кейінірек Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі Ұйым (ЕҚЫҰ - ОБСЕ) деп қайта аталды. Бүл үйым шығыс және батыс елдері арасындағы диалог үшін көпжақты форум ретінде ойластырылған еді. 1975 ж. бастап, ЕҚЫК конференциялар мен кеңестер өткізіп жүрді, онда жаңа міндеттемелер қабылдау туралы келіссөздер жүргізілетін және бүрын қабылданғандардың орындалу деңгейі қарастырылатыя 1990 ж. жогары деңгейдегі Париж кездесуі өтті, “қырғи-қабақ соғыс” жылдары аяқталғаннан кейін пайда болған мәселелерді шешуге бағытталған институтционализация процесі жүре бастады.

Хельсинки Қорытынды Актісі ЕҚЫК-нің одан әрі даму процесінің негізі болып табылады. Бүл қүжат саяси міндеттейтін келісушілік

сипатында белгіленгеа Осы қүжатта келісімдерді орындау, жаңа стандарттар мен нормалар жасау, аймақтық ынтымақтастықты дамыту және Еуропа континентінде бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау мақсатгарында кездесулер өткізу көзделген. Осы аймакгық үйым аясында жеке мәселелер бойынша сарапшылардың жиналысы болып түрады, атап айтқанда: адам қүқықтарын қорғау мөселелері жөнінде, дауларды бейбіт жолмен реттеу жөнінде, қоршаған ортаны қорғау мәселелері жөнінде, бүқаралық ақпарат қүралдары, ғылым, мәдениет және экономика салаларындағы ынтымақтастық жөнінде.

1994. ж. Будапештте 52 мүше мемлекеттердің мемлекет басшылары мен үкімет басшылары ЕҚЫК-ге Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі Кеңеске Ұйым деген жаңа атау беріп, оның саяси сипатын өзгертті. Будапешт қүжатында ЕҚЫҰ аймағындағы дау- жанжалдардың алдын алу, болдырмау және дағдарысты реттеудегі басты қүралдардың бірі ЕҚЫҰ деп жарияланды. 1996 ж. желтоқсан айында ЕҚЫҰ-ның Лиссабон басқосуы өтті, ол еуропа континенті мен барлық әлем үшін халықаралық қауіпсіздіктің барлығын қамтитын жүйесін қүру жолындағы маңызды қадамдардың бірі болды. Бүл халықаралық форум халықаралық қауіпсіздік жоне қарулануды бақылау жүйесінің қызмет ету саласында жинақталған тәжірибелерді жалпыластырып, жинақтады. Сонымен қатар, Лиссабон басқосуы болашақтағы қауіпсіздік моделінің негізін қалады, ЕҚЫҰ-ның үйым ретінде концептуальды және институционапьды ресімделуін аяқтады.

Бүгінгі таңдағы, ЕҚЫҰ-ның басым міндетгері мынадай:

• ортақ қүндылықтарды біріктіру және азаматтық қоғам қүру;

• жергілікті дау-жанжалдардың алдын алу, әскери қимылдар жүргізіліп жатқан аймақтарда бейбітшілік пен түрақтылыққа қол жеткізу;

• қауіпсіздікке төнген нақты және ықтимал қауіп қатерлерді жою және ынтымақтастыққа негізделген қауіпсіздік жүйесін қүруға көмектесу арқылы анықтаудың жаңа бағыттарының пайда болуының алдын алу.

ЕҚЫҰ аясында Ұйым қызметінің бағдарламалары мен бағыттарын бекіту үшін мемлекеттер мен үкімет басшыларының жоғары деңгейдегі кездесулері өтеді. Министрлер кеңесі үйымның ортақ директивті және жетекші органы болып табылады. ЕҚЫҰ-ның Түрақты Кеңесі аймақтық үйымның күнделікті және жедел қызметіне жауап береді. Үш жылға сайланатын ЕҚЫҰ Хатшылығы атқарушы орган болып табылады, оны ЕҚЫҰ-дағы басты әкімшілік лауазымды түлға - Бас хатшы басқарады. Гаагадағы аз үлттар мәселелерімен айналысатын жоғарғы комиссар институты этникааралық шиеленісушілікті тез арада жоюға көмектеседі. Демократиялық институт және адам қүқықтары жөніндегі БЮРО (ДИАҚБ) адам қүқықтарын қамтамасыз етуге көмектесуге,

демократияның дамуы мен заң үстемдігінің нығаюына жауап береді. Сонымен қатар, штаб-пәтері Варшавада орналасқан ДИАҚБ сайлау жүргізуге бақылау жасау жүмыстарын үйлестіреді. Венада форумның қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықжөніндегі (ФҚЫ) штаб-пөтері орналасқан, ол ЕҚЫҰ-ның түрақты әрекет ететін органы болып табылады. ФҚЫ-ның қызметтік міндеттеріне қауіпсіздік және қарулануга бақылау жасау саласындағы сенім шаралары жөніндегі мәселелерді үйлестіру жатады. Венада Еуропадағы әдеттегі қарулы күштер жөніндегі шарт аясында ЕҚЫҮ-ның тиімділігін жүзеге асыру және одан әрі дамыту мәселелерімен айналысатын консультативтік топ қүрылды. ЕҚЫҮ-ның жоғарыда аталған институтгары мен қүрылымдарынан басқа аймақтарда миссиялар қүрылады, олардың міндеттеріне дау-жанжалдардың алдын алу және дағдарыстарды реттеу кіреді. Мүндай миссиялар Босния мен Герцеговинада, Хорватияда, Македонияда, Шешенстанда, Грузияда, Эстонияда, Латвияда, Украинада, Молдова, Тәжікстанда, Косовода әрекет етеді. ЕҚЫҮ-ның аймақтық қүрылымдарына Таулы Қарабах жөніндегі Минск тобы және Ташкенттегі Орталық Азиямен байланыс жөніндегі Бюро жатады.

Қазақстан Республикасы 1992 ж. қаңтарынан бастап ЕҚЫҮ-ның қатысушысы, Қазақстан Республикасы өз қызметінде Хельсинки Қорытынды Актісінде мазмүндалған ЕҚЫҮ-ның іргелі қағидаларының негізінде өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүддесіне сүйенеді. 1994-

1994. жылдары Қазақстанда Аз үлттар мәселелері жөніндегі Жоғары Комиссар институты мен Демократиялық институтар және адам қүқықтары жөніндегі Бюромен біріккен этникааралық қатынастар және адам қүқықтары проблемалары туралы семинарлар өтті. 1995 ж. мамырында ЕҚЫҮ-ның дау-жанжалдардың алдын алу жөніндегі Орталығымен ынтымақтаса отырып, Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі сенім, қауіпсіздік және қарулануға бақылау жасау шаралары туралы семинар үйымдастырды. Қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық жөніндегі Форум жүмысына қатысу Қазақстанның ЕҚЬГҮ-дағы қызметінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Форум жүмысы екі негізгі бағытқа негізделеді: сенім мен қауіпсіздікті нығайту саласындағы бүрыннан әрекет етіп келе жатқан міндетте- мелердің орындалуын жетілдіру және қарулануға бақылау жасаудың болашақтағы амал-тәсілдерін қарастыру.

Сөйтіп, Қазақстан Республикасының ЕҚЫҮ-ға сақтандырушы дипломатия жөніндегі консультативті көпжақты форум ретінде қатысуы еуропалық қауіпсіздік қүрылымдарына мемлекеттерді тарту элементтерінің біреуін қүрайды және еуроазиялық континенттегі түрақтылықты қолдауға көмектеседі.

3. Қарусыздану және карулануға шек қою

XIX ғ. екінші жартысында қарусыздану үшін күрестің ғылыми- негізделген келешегін ашқан және бүл күрестің маңыздылығын белгілеп берген алғашқы бағдарламалык ережелер жария бола бастады. Осы заманғы жағдайда мүндай ережелердің маңызы ерекше. Олар терең ғылыми болжалдың нақты мысалы бола алады және ол сол кездің өзінде- ақ қарусыздану бағдарламасының жүзеге асуының іс-тәжірибелік маңызының бейнесін суреттеуге мүмкіндік берген болатыа

Қарусыздану мәселелері Ф. ЗЬігельс пен К. Маркстің бірқатар еңбектерінде қарастырылып өткен. Ф. Энгельстің Еуропадағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған белгілі еңбектерінде осы мәселелерге айрықша назар аударылғаа Аталмыш еңбектерде XIX ғ. екінші жартысындағы Еуропадағы қару-жарақты жаппай шығарудың алдын алу жөніндегі іс жүзіндегі шаралардың кең көлемдегі бағдарламасы мазмүндалғаа

Атқарылған жүмыстар нәтижесі бойынша қарусыздану мәселелері жөнінде кешенді нормалардың жасалуы халықаралық қүқыққа қатысты мәселелердің бірі еді. Осындай мәселелер туралы шарттар мен келісімдердің түтастай жүйелері пайда болды. Қар>сыздану-бүл соғысты жүргізудің материалдық қүралдарын азайтуға, ақырында толық жоюға бағытталған мемлекеттермен келісілген шаралар кешені.

Қарусыздану проблемасының басты ерекшелігі - халықаралық қүқықта қарусыздану қағидасының қалыптасуы. Осы қағиданың нақты мазмүны мынада:

а) БҰҮ Жарғысы қарусыздануды халықаралық бейбітшілікті қолдау саласындағы БҮҮ-ның басты органдарының алдына қойылған маңызды міндеттерінің бірі ретінде айқындайды (11 -баптың 1 - тармағы; 26, 47-баптар). Жарғылық ережелерде қарулануды реттеу және қарусыздану деген екі үғым пайдаланылған. Екінші нүсқасы одан кеңірек үғым, қарусыздану қарулануды қысқарту әрекеттерін коздейді деген сипатта. Сонымен, БҮҮ Жарғысында қарусыздану жөніндегі шаралар жүргізу үшін қажетті заңдылық база орын алғаа БҮҮ өзінің іс-тәжірибелік қызметінде қарусыздану проблемасының түрлі аспектілеріне біршама көңіл бөлді. БҮҮ-ның басты органдары, ең алдымен Бас Ассамблея БҮҮ Жарғысының тиісті ережелерін үдемелі дамытуға көмектесетін маңызды шешімдер қабылдады. Әсіресе, бүл процесс 1959 ж. жаппай және толық қарусыздану туралы белгілі кеңес үсыныстарынан кейін жедел сипат алды. Содан кейін, қарусыздану мәселелері туралы қарарлар БҮҮ Бас Ассамблеясының барлық сессияларында қабылданатын шешімдердің қүрамдас бөлігіне айналды. Мысалы, 1963 ж. ядролық сынақтарды ішінара тоқтату туралы шарт, ал 1968 ж. - ядролық қаруды таратпау туралы шарт қабылданды.

б) қарусыздану қүқығының шарттық қүқыққа айналуы:

в) қарусыздану мәселелерін талқылау және тиісті халықаралық- қүқықтық қүжаттарды жасау үшін арнайы халықаралық тетіктің болуы айтарлықтай маңызды фактор.

Қарусыздану қағидасын орындау мемлекеттердің тікелей қаруларын тастап шығуын білдірмейді. Мемлекеттер қарусыздану саласында халықаралық шартгар жасауға үмтылулары тиіс және өздеріне жүктелген міндетгемелерді адал орындауы керек. Сөйтіп, қар>сыздану қағидасының мазмүнына сәйкес: біріншіден, қарусыздану саласында іс-тәжірибелік шаралар жасау; екіншідеқ қарусыздану мақсатына жету; үшіншідеқ қарусыздану саласында әрекет ететін шарттар талабын орындау керек.

Халықаралық қүқық теориясы қарусызданудың екі деңгейін белгілейді: ішінара және түгелдей. Түгелдей қарусыздану жалпылай жөне толық қарусыздануды жүзеге асыру деген мағына береді. Қарусызданудың сипаттық белгілері қандай?

• Қар>сыздану халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ең тиімді тәсілі.

• Қарусыздану қарулану мен қарулы күштердің тиімді деңгейіне қол жеткізуге бағытталғаа Жалпылама және толықтай қарусыздану ең дүрыс шешім болар еді.

• Ядролық қар>сыздану, жаппай қырып-жоятын қаруларға тыйым салу қарусыздану саласындағы негізгі мәселе.

• Қарусыздану қолданыстағы әскери-стратегиялық тепе-теңдікті бүзбауы тиіс, біржақты артықшылықтвр болмауы керек. Қар>сыздану және қаруланудьі шектеудің кез келген шаралары бірдей қауіпсіздікті қамтамасыз етуі қажет.

• Қарусыздану қару-жарақты жаппай шығарудың басқа салалар мен кеңістіктерге таралуын қамтамасыз етеді және қарудың жаңа жүйесін жасауға тыйым салады.

• Қарусыздану саласында жүргізілетін шаралар мемлекеттер арасында қалыптасқан қатынастарды ескеруі тиіс және мемлекеттер арасындағы сенім шараларын нығайтуға көмектесуі қажет.

Жалпылама және толық қар>сыздану идеясы БҰҰ Бас Ассамблеясының 1959 ж. 20 қарашасындағы 1378 (XIV) қарарында бекітілген. Кейінірек бүл нормалар ядролық қаруды үш жағдайда сынауға тыйым салу туралы 1963 ж. 5 тамызындағы Мәскеу шартында, ядролық қаруды таратпау турал ы 1968 ж. 1 шілдесіндегі шартта және басқаларда бекітілді.

Ядролық қару туралы мәселе қарусыздану саласындағы негізгі мәселелердің біреуі болып табылады. Халықаралық қауымдастық ядролық қаруды қолдану, ондіру және сынау, сондай-ақ оның барлық қорын жою арқылы ядролық қаруға толық тыйым салуға қол жеткізуі керек. Әскери қимылдар жүргізудің рүқсат етілмеген қүралдарын халықаралық-қүқықтық реттеу 1858 ж. Петербург декларациясында,

Соғыс заңдары мен салт дәстүрлері туралы 1907 ж. Гаага конвенциясында, Бактериологиялық (биологиялық), улы қаруларды дайындауға, өндіруге және жинауға тыйым салатын және оларды жою туралы 1972 ж. Конвенцияда және басқа қүқықтық актілерде белгіленгеи Рүқсат етілмеген қаруды қолданудың жеткілікті реттелген қүқықтық негізінің болғанына қарамастақ халықаралық қүқықта ядролық қаруды қолдануға тікелей тыйым салуды бекіту артық болмас еді. Ядролық және термоядролық қаруды қолдануға тыйым салатын 1961 ж. 24 қарашасындағы Б¥¥ Бас Ассамблеясының Декларациясы, Халықаралық қатынастарда күш қолданбау және ядролық қаруды қолдануға мәңгі тыйым салу туралы 1972 ж. 29 қарашасындағы қарар, ядролық апаттардың алдын алу туралы 1981 ж. 9 желтоқсанындағы Б¥¥ Бас Ассамблеясының қарары, ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы 1996 ж. Шарт тыйым салу нормаларының тиімділік жүйесіндегі негізгі нормалар болып табылады.

Ядролық қаруды сынауға тыйым салу мәселелері Ядролық қаруды атмосферада, ғарыш кеңістігінде және су астында сынауға тыйым салу туралы 1963 ж. 5 тамызындағы Мәскеу шартында көрініс тапқан. Ядролық қаруды таратпау туралы 1968 ж. 1 шілдесіндегі шарт қару- жарақты жаппай шығаруға және қарудың осы түрін халықаралық қауымдастықтың басқыншылық күштерінің иелену мүмкіндігіне кедергі жасады. Осы шартта ядролық қаруы бар және жоқ мемлекеттер үшін міндеттемелер бекітілген.

Ядролық қаруы бар мемлекетгердің міндеттемелеріне:

а) ядролық қаруды немесе ядролық жарылғыш қүрылғыларды ешкімге бермеу;

б) ядролық қаруы жоқ мемлекеттердің ядролық қаруды немесе басқа да ядролық жарылғыш қүрылғыларды ешкімге қандай да бір тәсі лдермен өндіруге немесе алуына көмектеспеу, қолдамау және түрткі болмау жатады.

Ядролық қарулары жоқ мемлекеттер:

а) ядролық қару және басқа да жарылғыш қүрылғыларды ешкімнен алмауға;

б) ядролық қаруларды және басқа да ядролық жарылғыш қүрылғыларды қандай да бір тәсілдермен өндірмеуге, сондай-ақ ядролық қару мен басқа да ядролық жарылғыш қүрылғыларды өндіруге байланысты қандай да бір көмек қабылдамауға және көмек алмауға үмтылуға міндетті.

Ядролық әлуеті жоқ мемлекеттердің өздеріне жүктелген міндеттемелерді орындауын Атом энергиясы жөніндегі Халықаралық агенттігі МАГАТЭ бақылайды. Осы заманғы халықаралық қүқықта ядролық қаруды таратпау режимін нығайтудың қандай жолдары бар?

1. Ядролық қаруды таратпау туралы шартты ілгерішіл әлемдік бірлестіктің әмбебап келісіміне айналдыру қажеттігі.

2. МАГАТЭ-нің кепілдік жүйесін одан әрі жетілдіру.

3. Ядролық материалдар, жабдықтар және технологиялар экспортына бақылауды күшейту қажеттілігі.

4. Барлық мемлекеттердің ядролық энергияны бейбіт пайдалану технологияларынан пайда табуды қамтамасыз етуде кемсіту шараларын болғызбау.

5. Ядролық материалдар мен жабдықтардың арандатушылық, террорлық және басқа да қауіпті мақсаггарда пайдаланылуынан және үрлануынан тиімді қорғауды жүзеге асыру.

. 6. Ядролық қарулары жоқ мемлекеттердің қауіпсіздік кепілін қамтамасыз ету және одан әрі нығайту.

Халықаралық қүқықга ядролық қаруды таратпауды қамтамасыз етудің бір қүралы - ядросыз аймақтар қүру. Ядросыз аймақ - бүл халықаралық шарт негізінде ядролық қарудан бос болатын аумақ. Егер мемлекеттер ядросыз аймақтар қүрамына кіретін болса, онда оларға ядролық қаруды сынау, өндіру және беруді жүзеге асырмау, ядролық қаруға иелік етудің кез келғен нысанын қолданбау міндеттері жүктеледі. Ядролық энергияларды бейбіт мақсаттарда, ядролық қопарылыстарды есептемегенде пайдалану мүмкіндігі бар. Ядросыз аймақ режимін қамтамасыз ету үшін халықаралық бақылау жүйесі қолданылады. Ядросыз аймақ ядролық қарудан түтастай бос болуы керек. Ядросыз аймақ Латын Амсрикасында ядролық қаруға тыйым салу туралы 1967 ж. (Тлателолко шарты) шарт неғізінде және оған қосымша хаттамалар арқылы Латын Америкасында орын алған. Антарктика ядросыз аймақ деп жарияланған, ол Антарктика туралы 1959 ж. шартқа сәйкес, әскери сипаттағы кез келген шаралардан бос түрады, оның ішінде кез келген қару түрін орналастыруға және сынауға тыйым салынған. Тынық мүхитының оңтүстік бөлігінде Раротонга Шартының негізінде 1985 ж. ядросыз аймақ қүрылды. Бүл шарттағы ережелер Тлателолко шартындағы ережелерге үқсас және оған қосымша мүхитқа аймақ шегінде радиоактивті заттар көмуге тыйым салатын нормалар көзделген.

Қазақстан Республикасы тәуелсіз, дербес мемлекетке айналғаннан кейін қар>сыздану, қарулануды бақылау және сенім шараларын нығайту саласындағы өз үстанымын айқындап алды. “Қазақстан диплома- тиясының алдында әлемдік ядролық саясат ерекшелігін меңгеру, ядролық қаруланудың түрлі мәселелері бойынша өз үстанымын айқындау сияқты күрделі міндеттер түрды... Қазақстанның ядролық қарудың кез келген түрінен бас тартуы атом қаруын сынаудан соншама жәбір шеккен елдің табиғи таңдауы еді. Қазір белгілі болғанындай, Семёй ядролық сынақ полигонының 45 жылдық өрекет етуінде 500 мыңнан астам қазақстандық радиоактивтік сәуле алған...”¹

Қазақстан Республикасы 1993 ж. желтоқсан айында Ядролық қаруды таратпау туралы шартты бекітті. Қазақстан қарусыздану саласындағы осы маңызды қүжатты 1995 ж. сәуір-мамыр айларында мерзімсіз және ескертусіз үзартуды жақтап сөйлеген мемлекеттер қатарында болды. Қазақстан ядролық сынауды жалпылама тоқтату туралы 1996 ж. шарт ережелерінің сақталуына бақылаудың тиімділігін арттыруға белсенді қатысып келеді. Өйткені, Қазақстан Республикасы аумағында әлемдік стандарттарға жауап беретін 3 сейсмикалық станция қүрал-жабдық- тарымен бірге орналасқан, Қазақстан осы станцияларды мониторинггің ғаламдық жүйесіне қосуды үсынды. Ол, әрине ядролық сынақтарды жасамауға тиімді бақылау жасалуын қамтамасыз етері сөзсіз.

4. Халықаралық бақылау және сенімді ныгайту шаралары

Халықаралық бақылауды шарттық міндетгемелердің орыяДалуыіГ қадағалау тәсілдерінің жүйесі ретінде және алынған мәліметтерді саралау арқылы жүзеге асыру бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікті. қамтамасыз етудің маңызды қүрамдас бөлігінің бірі. Ол шарттың әрбір қатысушысына басқа қатысушылардың міндеттемелерді орындағаны туралы мәліметтерді беру арқылы жүзеге асырылады. Бақылау арқылы белгіленген мақсаттардың іске асуына, шарггық ережелердің бүзылуының алдын алуға және анықтауға және өздеріне жүктелген міндеттемелерді адал орындауын қамтамасыз етуге қол жеткізіледі.

Халықаралық қауіпсіздікке қарсы жақтар бақылауды келіссөздерді жүргізуді күрделендіру үшін, кейде - келісімге қол жеткізбеу үшін қарсы әрекеттер жасауға қолданып келді. Сонымен бірге, бақылау мәселелерін техникалық шараларға жатқызу әрекеттері де жасалынып бақгы. Халықаралық бақылаудың мақсаты халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері жөнінде жасалған конвенциялық және шарттық нормалардың сақталуын қадағалау болып табылады. Мысалы, қарусыздануды бақылаудағы мақсат атом қаруына тыйым салу туралы конвенция талаптарының сақталуы және оны бүзушылықтың алдын алу. Халықаралық келісімдердің орындалуын қамтамасыз ету қүралы ретіндегі бақылау үғымы халықаралық іс-тәжірибеде нық орнап қалды. Бүл - халықаралық қауымдастық қол жеткізген зор жеңістік және ол халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету проблемаларын шешудің болашақтағы тиімді қүралы да бола алады.

Халықаралық бақылау мәселелері мемлекетаралық қатынастар саласына жатады, әрі халықаралық қүқықтың мемлекеттердің ішкі істеріне қол сүқпау және тәуелсіздіктерінің теңдігі сияқты қағидаларына негізделуі тиіс. Бірде-бір бақылау жүйесі, егер ол халықаралық қүқықтың осындай негізгі қағидаларына сүйенбесе, қүқыққа сай бола алмайды

және олардан айналып өтуге әрекеттенген қадамдар әрқашан іске аспай қалады. Бақылау әрекеттері мемлекеттің ішкі істеріне қол сұғуға бағытталмауы тиіс. Сонымен бірге, бақылау органдарының құқықтары мен өкілеттіктері мемлекеттердің тәуелсіздігін қүрметтеуге, бақылау жүргізгенде тараптардың теңдігі негіздеріне қүрылуы тиіс. Бақылау қызметі жүзеге асырылғанда, бірде-бір мемлекет немесе мемлекеттер тобы артықшылықты жағдайға қойылмауы керек және мемлекет немесе мемлекетгер тобы өз қалауларын басқа мемлекеггерге таңбаулары қажет. Бақылау өзара келісімді болуы өрі, қатысушы субьектілер қауіпсіздігіне залал келтірмегені жөн.

Теңіз және мүхиттар түбі мен олардың қойнауларына ядролық қарулар және басқа да жаппай қырып-жою қаруларын орналастыруға тыйым салу туралы 1971 ж. шартта бақылау жүргізу барысында мемлекеттердің тәуелсіз қүқықтарын қүрметтеу қажеттігі көзделген. 3-баптың 6-тармағында былай деп айтылған: “Тексеру әрекеттері осы шартқа сәйкес, басқа қатысушы мемлекеттердің қызметіне кедергі келтірмеуі тиіс жөне халықаралық қүқыққа сай мойындалған қүқықтар тиісінше ескеріле отырып жүзеге асырылуы қажет...”.

Мемлекеттердің ішкі істеріне қол сүғу мақсатында бақылау органдарына конвенциялық және шарттық нормалардың қатысушы мемлекеттеріне санкциялар қолдану өкілеттігін беруге талпыныс жасалды. Санкциялар қолдану қүқығы Қауіпсіздік Кеңесіне берілген - оған БҰҮ Жарғысына сәйкес, бейбітшілікті қолдаудағы негізгі жауапкершілік жүктелген және оныңтиісті өкілеттіктері бар. Қауіпсіздік Кеңесінің шешім қабылдау төртібі БҮҮ Жарғысында бекітілген және Кеңестің түрақты мүшелерінің бірауыздылық ережесіне сүйенеді, әрі келісімнің қандай да бір ережелерінің бұзылуына байланысты қолданылатын мәжбүрлеу шараларын іске асырғанда қиянат жасамайтындығына жеткілікті кепілдік береді. Шешім қабылдаудың осындай рәсімі бақылау органдары мен санкциялар қолдануға өкілетті органдар арасындағы әрекеттестікті қамтамасыз етеді. Шешім қабылдаудың мүндай тәртібіне бақылау жасау барысындағы мемлекеттердің тәуелсіз қүқықтарының қүрметтелу дәрежесі тікелей тәуелді сипатта болады. БҮҮ Қауіпсіздік Кеңесіне мәжбүрлеу шараларын қолдану саласында ерекше қүзыреттер берілген. Осындай шараларды қолдана отырып, Қауіпсіздік Кеңесі мемлекеттердің ішкі істеріне араласа алады. Алайда, ол Жарғылық ережелерге сәйкес, мүндай өрекеттерді ішкі қүқықтар халықаралық қауымдастыққа қауіп төндіргенде немесе халықаралық құқықтың көпшілік мойындаған нормалары мен қағидалары бұзылған уақытта ғана іске асыра алады. Сонымен қатар, Қауіпсіздік Кеңесі ішкі істерге тек халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау немесе қалпына келтіру қажеттігі туындағанда ғана араласа алады. Атомдық энергия жөніндегі халықаралық агенттік

(МАГАТЭ) өзінің жарғылық ережелеріне сай, бақылау міндеттеріне ие бола отырып, қандай да бір мемлекеттер бақылауға қатысты ережелерді сақтамаса, Б¥Ұ Қауіпсіздік Кеңесі мен Бас Ассамблеясына ол туралы хабарлайды. МАГАТЭ қызметі оның әрекетінің екі бағытымен қамтамасыз етіледі: біріншіден, атом энергиясының барлық әлемде бейбітшілік, денсаулық және жақсы түрмысты үстап түруға тез және кеңінен қолданылуына қол жеткізуге үмтылу; екіншіден, МАГАТЭ-ге немесе оның өтінішімен берілетін, немесе оның бақылауындағы, яки қадағалауындағы көмектерді қолдан келгенше қамтамасыз ету. БҰҰ- ның осы мамандандырылған үйымының негізгі міндеті - атом энергиясының барлық әлемде бейбіт мақсаттарда зерттелуін қолдау және жәрдемдесу, материалдар, қызмет көрсету, қүрал-жабдықтар жеткізуде делдал болу, ғылыми-техникалық мәліметтер алмасуды дамыту, ғалымдар мен сарапшылар кадрларын алмасу және дайындауды қолдау, Агенттік көрсететін немесе агенттік арқылы көрсетілетін көмектерді дүрыс қолданбауға қатысты қауіпсіздік стандарттарын дайындау. Әлемдегі ядролық қаруларды шектеу және қысқартуға кірісу, сондай-ақ ядросыз аймақтарды қүруға байланысты МАГАТЭ-нің рөлі мен маңызы күннен-күнге артып келеді. Қазіргі таңда, МАГАТЭ кепілдіктері үлкен көлемді ядролық қүрылғылар мен ядролық қүрал- жабдықтарға таралады. МАГАТЭ радиациядан қорғану үшін негізгі қауіпсіздік нормаларын жасайды және нақты операциялар түрі бойынша радиоактивті материалдардың қауіпсіз тасымалдануын қоса алғанда іс-тәжірибелік ережелер мен нормалар шығарады, сондай-ақ радиациялық авариялар кезіндегі төтенше жағдайларда көмек көрсетеді. МАГАТЭ қызметі ядролық авариялар кезінде немесе ядролық авария жағдайларында көмек көрсету Конвенциясы немесе ядролық авария туралы жедел хабарлау Конвенциясы сияқты халықаралық шарттарды жасаумен және олардың әрекет етуімен тікелей байланысты.

Халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі халықаралық бақылаудың әдістері, нысандары және тәсілдері үздіксіз даму үстінде. Әсіресе бақылаудың техникалық қүралдары жетіліп келе жатыр. Бақылау іс-тәжірибесіне ғарыштық бақылау әдісі де енгізілді. Алыс қашықтықтардағы шағын тербелісті сейсмикалық қүбылыстарды табуға және анықтауға мүмкіндік беретін телесейсмикалық бақылау қүралдары үдайы жетілдіріліп отыр. Бақылаудың аумақтық дистанция тәсілі және түрлі салалардағы, оның ішінде химиялық қаруларға тыйым салатын тәсілдердің орындалуына бақылау жасайтын тиісті аппараттар жасалуда.

Халықаралық қатынастың дамуы, соғыс және бейбітшілік проблемаларын шешуге әлемдік қауымдастық ықпалының күшеюі, моралдық-саяси факторлардың халықаралық істерде маңызының артуы,