32.Платформалар, олардың құрылуы, дамуы

Платформалар изометриялы пішінді, жалпы тегіс жазық бедерлі, жер қабығы мен мантияның ара қатысы изостатикалық тепе-теңдік жағдайға жақын келеді. Платформалар тұрақты бәсең ғана, аз мөлшерде төмен майысу қозғалыстарымен сипатталады. Іс жүзінде жер сілкіну болмайды, магматизм қысқа мерзімде жарықтар бойымен қозғалыстар күшейген кезеңдерде байқалады. Басқаша айтқанда, платформалар-литосфераның тектоникалық салғырт учаскелері. Платформалардың жер қабығы континенттік және мұхиттық болуы мүмкін, осыған байланысты континенттік және мұхиттық платформалар ажыратылады.

Континенттер ауқымындағы көне платформалар немесе кратондар сол континенттердің ядросы іспетті, олар континенттердің басым бөлігін қамти отырып, ауқымды аймақтарды алып жатыр. Жер қыртысы ауқымындағы көне платформалардың жалпылама ауданы миллион шаршы километр шамасында. Олар тұтастай континенттік қыртыспен сипатталады, олардың ауқымындағы бұл қыртыс қалыңдығы орта есеппен 35-45 км аралығында болып келеді. Көне платформалар ауқымындағы литосфераның қалыңдығы 150- 200 км шамасында, алайда кейбір мəліметтерге қарағанда, бұл көрсеткіш 400 км-ге дейін жетуі мүмкін. Платформалардың басым бөлігі – метаморфтық өзгерістерге ұшырамаған шөгінді таужыныс қатқабаттарымен көмкеріліп жатыр, мұндай аймақтарды «тақта», ал аталған таужыныс қатқабаттарын платформаның «шөгінді тысы» деп атайтынды- ғы белгілі. Шөгінді тыс қалыңдығы жиі-жиі 3-5 км аралығында болып келеді, кейбір қарқынды ойысқан аймақтарда бұл көрсеткіш 10-12 км-ге дейін, тіпті 20-23 км-ге дейін артады. Мəселен, Қазақстан аумағындағы Шығыс Еуропа көне платформасының құрамдас бөлігі болып табылатын Каспий маңы синеклизасының (ойысының) орталық бөлігінде шөгінді тыс қатқабатының қалыңдығы 23 км шамасында. Платформалардың шөгінді тысының құрамында сирегірек жанартаутекті (вулканогендік) таужыныс қабаттары да ұшырасуы мүмкін. Көбінесе негізді құрамды бұл эффузиялар (базальттар) «трапп формациясы» деген атауға ие.

Континентогенез – бұл континенттік қабықтың нығайып орнығу және қалыңдану процесі. Эпимұхиттық стадия қатпарлы тау құрылымдарының қалыптасуымен сипатталады. Бедердің тегістелуі тектоникалық белсенділіктің азайуы платформалық стадияға өтуге әкеледі. Платформалық стадия ішінде кратондау (көне платформалар үшін) авлокогендік, синеклиздік және плиталық фазадан кейін келеді. Ол тектондық қарқындаумен бейнеленеді, салдарынан платформалық учаскелер белсенді түрде тау жаралу процестеріне шалдығады.

Қарастырылған литосфера эволюциясы геотектониканың қазіргі идеяларына сәйкес литосфераның дамуын бейнелей әрекеті. Айта кететін жағдай, литосфераның дамуы өте күрделі проблема болып саналады, көптеген деректердің жиналу барысында және түрлі көзқарастардың жақындасуы жинақтап қорытылған литосфераның басты даму кезеңдерінің моделін жасауға мүмкіншілік туғызады деген сенім бар.