49.Оңтүстік Маңғышлақ

Оңтүстік Маңғышлақ МГА Қазақстан өнеркәсібіндегі ірі шикізаттық база болып табылады. Маңғышлақ мұнайының алғашқы шапшымасы 1961 жылы маусым айында Жетібай алаңында ашылған. Сол жылдың желтоқсан айында Өзен мұнайының алғашқы фонтаны алынды.

Геологиялық жағынан ол Скиф-Тұран эпимезозой платформасының бір бөлігін алып жатыр, мұнда шөгінді мезозой – кайназой тысы қатпарлардың күрделі жүйесіне қыртысталған юраға дейінгі кристалды таужыныстарына жайғасып жатады, ал орталық бөлігінде геофизикалық әдістермен континенттік қыртыс үшін типті гранитті қабат табылған.

Ортаңғы Каспий алабының шығысында қатпарлықтың Қаратау белдемі аса жоғары көтеріліп, ол батыста біртіндеп Түпқараған беліне өте отырып, оңтүстік-шығыс солтүстік-батыс бағытта батырылады, мұнда жер үстіне жоғарғы бор таужыныстары шығады. Ары қарай, Каспий теңізінің айдыны шегінде мезозой түзілімдері ірі пермотриасты ойыстар түзе отырып терең батырылады. Гравиметриялық зерттеулер көрсеткеніндей, аймақтық теңіздік бөліктерінде, жекелеп алғанда Маңғышлақ дислокациясы белдемінде қатпарлықтың сызықтылығы жазылады.

Оңтүстік Маңғышлақ ойпаты – іс жүзінде Ортаңғы Каспий алабының (синеклизасының) шығыс орталық қанатының жалғасы. Бұл құрылымның Солтүстік шекарасы Маңғышлақ дислокация белдемдері көтерілімін бойлай, шығыста – Биринжик ойпатымен өтелі, ал оңтүстік шектеуіне Қарабұғаз дөңесі жатады. Оңтүстік Маңғышлақ ойпаңының негізгі элементтері құрлықта Жетібай - Өзен және Қоқымбай сатылары, Түпқараған, Бекешбашқұдық белдері, Песчаномыс – Ракушечті дөңесті көтерілімі, Сығынды және Жазгурлы депрессиялары, Солтүстік – Қарабұғаз (Ақтау – Кендірлік) сатылары болып табылады. Оңтүстік – Маңғышлақ – Үстірт – Солтүстік Түркімен жүйесінің батулары аталған құрылымдары, сондай-ақ Ассаксаудан және Дарьялық – Даудан ойпаңдарын қосып алады.

Жазғұрлы депрессиясы Сығындының шығыс жалғасында орналасқан және одан Қарағшия ойпаңымен бөлініп жатыр. Депрессиялардың өлшемдері юраға дейінгі түзілімдердің беті бойынша 180 м, 70-80 км. Амплитуда – 1500-2000 м. Қарабұғаз маңы Солтүстігінде (Атабұрын алаңы) триасты түзілімдер 3305 м тереңдікте ашылды. Солтүстік Қарабұғаз маңының батыс бөліктерінде (Оңт. Аламұрын, Жаңаорпа, Тамды) триасты түзілімдері шамасы болмайды және орта – төменгі юра терригенді –сазды таужыныстар палеозойдың күшті дислокацияланған түзілістерінде жайғасады. Тұтас алғанда бұл ауданның қимасы нашар зерттелген, мезозой және палеозой түптерінің стратиграфиясы мен корреляциясы әзірше жауапсыз тұр.

Песчано – Ракушечный дөңесті көтерілімінде (пішіні изометрлі) триастың беті 3,2-3,6 км. Тереңдікте ашылған. Тыстық қалыңдығы мұнда 4 км және одан асады. Түпқараған беліндегі көтерілім терең батудағы Сығынды депрессиясымен бөлінеді. Орталық Маңғышлақ қатпарлығымен ол Жетібай - Өзен сатысы және шығыста Жазғұрлы депрессиясы, батыста Сығынды, Қарағия ойпаты арқылы байланысады.

Песчаномыс – Ракушечная көтерілімімен батысырақ Жемчужнина көтерілімі бөлініп шығады, яғни ол Каспий теңізінің батыс жағалауындағы Кизляр ойысына түседі. Мұнда пермотриас түзілімдерінің беті 2000 м құрылымға күрт батады. Песчаномыс – Ракушечняк көтерілімі оңтүстік – батыс бағытта теңізге моноклинді батырылады.

Каспий аймағының күрделі құрылысты аудандарының бірі Қарабұғаз дөңесі және Красноводск, Үстірт аудандары болып табылады. Шекарасы шамамен солтүстікте Қарабұғаз шығанағы және Шағадам – Дагаджик массивінің ортасымен, оңтүстікте Солтүстік – Балқан дислокациясы белдемінде, шығыста Чильмамедқұм белдемінде өтеді. Территория палеозой кристалды таужыныстардың терең емес (1005-1750 м) жатыстағы өзгеше массивті білдіреді.

Қарабұғаз дөңесі изометрлік құрылысты, кристалдық іргетастың беті 1005 м тереңдікте ашылған Омчалы көтеріңкі бөлігіне ие. Батысқа қарай, Қаршы ауданында 200-250 м. Қарабұғаз дөңесінің өлшемдері – 100х150 км.

Красновод қыратының – ені 100-150 және ұзындығы 150-170 км ірі тектоникалық құрылымдардың бірі. Солтүстікте іргетастың 1200-1750 м бетіндегі Қарабұғаз дөңесі батыста 2000-2500 м дейін және шығыста одан аса Үстірттің бөліктері орналасқан. Туарқыр көтерілімінің өлшемдері – 270х40 км, созылымы – ОШ-СБ, амплитудасы 2,5-3,0 км қатарда. Оның ядросында пермотриас қызылтүстілердің (4,5 км жуық) қуатты қатқабатты іргетасының дислокациялы таужыныстарының шығуы және юра мен бор жүйесінің барлық бөлімдерінің түзілістері бар. Оңтүстік – батыс беткейге Қарабұғаз дөңесінің солтүстік-шығысы жалғасады.