5.3 Абай дүниетанымының пассионарлық идеямен өзектесуі.

Пассионарлар - биік мақсаттың, асыл мұраттың иелері. Олардың өмір мәні осы асқақ идеалды жүзеге асырумен құнды. Олардың қолынан жақсылық та, жамандық та, ерлік те, қылмыс жасау да келеді. Пассионарлар, яғни қуатты кұштарлық иелері күйретуші де, жасампаз да, зұлым да бола алады, яғни ақылын қайда жүмсауына байланысты олардың тұлғасы ашылады, өмірдегі орны анықталады. Ол ақылын ізгілік жасауға бағыттай ма, әлде қара ниетке оағыштай ма? Қайтсе де олар өмірге бей-жай, "маужырап" қарап отыра алмайды [186,271].

¥лы Дала мен көшпелілер әлемінің тарихын зерделеген, белгілі еуразияшыл ғалым Л.Н.Гумилевтің ғылымдағы қадау-қадау ойларының, түйінді тұжырымдарының қорытындысы еуразияшылдық теорияны түбегейлі ғылыми сана танымына айналдырумен тікелей байланысты. Ғалымның шығармашылық жолын зерттеушілердің көрсеткеніндей (98;99;100;101) оның ғылымдағы ірі жетістігін айғақтайтын еңбегі пассионарлық идея және этногенез теориясының негізін қалауымен де құнды [187; 188].

Л.Н.Гумилев "этносты табиғат пен әлеуметтік ортаның ықпалдасуынан пайда болған ерекше құбылыс" - деген тұжырым жасайды. Атақты ғалым В.И.Вернадскийдің "тіршілік дүниесінің биохимиялық қуаты мен биосфера дамуының жалпы заңдылықтары" туралы ілімі зерделі зерттеуші Л.Гумилевке үлкен ой салады. Сол ілімді этнос өмір сүріп отырған тіршілік ортасымен, коғам дамуының заңдылығымен сәйкестендіре пайымдау арқылы оның ғылымдағы ірі жаңалығы дүниеге келді [188; 189].

Мінез-кұлық сипатына қарай Л.Н.Гумилев адамдарды үш топқа бөледі:

1. Үйлесімділіктегі адамдар, олар - көп. Бүл топтағы адамдар қуатпен жеткілікті қамтамасыз етілген, яғни өздерінің қарапайым қажеттіліктерін өтеуге жететіндей қуат олардың бойында толық бар. Олар өмір сүру үшін қызмет етеді. Басқа талап-тілектері жоқ. 2. Пассионар адамдар - олардың бойындағы куат күші мөлшерден артық (латынша "пассиа" - құштарлық). Пассионарлар (кұштар жандар) өздерінің мақсат-мұратын жүзеге асыру үшін өмір сүреді. Мақсат-мұратын өмірінен де жоғары қояды, мақсатының мәні өмірінен қымбат оолып есептеледі. 3. Субпассионарлар - құштарлығы бәсең адамдар - олардың куаты кэдімгі қарапайым тірліктегі қажеттілігін де өтей алмайтын деңгейде болады. Бүл топтағы адамдар ешбір әрекет жасағысы келмейді және басқа адамдар есебінен күн көруге бейімделеді.

осы топтардағы адамдардың белгілі бір дәрежеде үйлесе

•уымен анықталады. Өркениет дамуы бірқатар кезеңдерден өтетіні

Л.Н.Гумилев ол кезеңнің әрқайсысына өз мазмұн-мәніне лайық

Адамзат қоғамы мүшелерінің сапа-қасиетіне қатысты жасалған бүл

біз зерттеуіміздің мазмұнына орай "пассионар" ұғымына сәйкес

імдар сипатын бөліп алуды жөн көрдік. Л.Гумилев өз еңбегінде

..;л катарына Наполъеон мен Александр Македонский, Ян Гус пен

рк бейнесін мысалға алады. Пассионарлыққа берер аныңтамасы:

лык - қоршаған ортаны өзгертуге ұмтылыс жзне қабілеттілік,

ика "тілімен" айтқанда, ортаның агреғатты күйінің инерқиясын

.[186,272-2756.].

пен биік мақсатты серік ететін пассионарлық идея ойшыл, •. 5лй болмысына жат емес, тіпті үйлесімділік табады деуге болады. йнің ақындық декларақиясын былайша нықтай түседі. ¥лы Әуезов

лнда: "Өзі сыншыл қайраткер болғандықтан ендігі сөзі

ілыкты түзейтін үлкен күш деп түсінеді ...өз заманындағы барлық -•ъілықты сол тура жолдағы жақсы өлең-өсиетпен түгел жойып, ■ады",- деп иланады. Басқаша айтқанда, адамгершілік, ар, ақтық "=: касиеттерді тәрбиемен көпке жайса, өмір де, қоғам да, халық а өзгеріп, түзеліп кететіндей көрінді. ... "Өзінің барлық шыншыл, • лжырлы еңбегімен, өлең ұстаздығымен заманын түзеп алады түсінеді" [2,132]. Абайдың тілдік тұлғасының қалыптасуына ықпал

лторды осы құбылыстан көре аламыз.

ілартты түрде алғанда, қоғамшыл, халықшыл Абайдың идеясы", "рухани сілкініске құштарлығы" деуге болады.. --онарлар өзін белгілі бір мақсатқа жүмсайды, тіпті бар ғұмырында мүмкін" [186, 2846.], - деген Л.Гумилев пікірін ұлы Абайдыңбағыштай айтсақ та орынды болмақ. Осы идеяның тұжырымынаногенездік дамуға ұлттың этникалық өркендеуі мен пассионарлық~есін қоса алады. Абай өзінің ағартушылық идеялары арқылыкпал етем деп санады, өлең-сөз қуатымен тәрбиелемек болды. Ел-?йса, білімді елді білімді кемел басшы басқарса, ("Единиқа" -

штың өркендеуі, қоғамның жетілуі тиіс" деген асқақ идеяға-Н.Гумилев пассионарлықты этногенез тарихына қатысты көбінесе,-езді немесе шат қимылды, төңкерісшіл әрекетті сипаттау үшінакыл-ойдағы, ғылым мен өнердегі, ағартушылық идеялардыңі, қуатты күштерді білдіретін маңызын жоққа шығармасымыз

ійлың этнос санасына ықпалын сөз еткенде осы тұрғыда келмекпіз,йзрлықтың "рухани" көрінісі демекпіз. Этногенез теориясында еңсьінды пассионарлық идея еншілейді. "Л.Гумилев көзқарасылісионарлық "дүмпудің" ықпалынан Еуразиялық дамудың ырғағы

з әр дәуіріндегі нақты бір күштердің басымдылығы және Еуразияг^тас құрылымды қалыптастырудың күрделі процесі анықталады"Ал қазақ қоғамдық санасында, ұлттық ойлау дәрежесінде бүл құбылыс іша қабылданады: "Сөз сыбырға, іс жыбырға айналды, береке кетіп, азды, сол кезде қалың надан, қара түманды қақ жарып, тас жарып шыққан ай, жарқ етіп Абай туды... халықтың қамын же, адамшылыққа қызмет ет, ен Абай болатын" [124,186.]. (5,18). Қазақ зиялысы Жүсіпбек Аймауытұлы журналының алғашқы санында Абайдың қоғамдық-әдеби ортадағы ісын айрықша бағалап: "Надандық аждаһаны өртеуге құдай жіберген агтың үшқыны - Абай", - дейді. Бүл - "пассионарлық дүмпудің" нақ өзі. Еуразияшыл идеялар ішінен, әсіресе, комплиментарлық туралы ғылыми ьгң мәні аса зор. Бүл идея ¥лы Дала мен ежелгі Русь арасындағы өзара стік мәселесіне баса көңіл аударуымен құнды. ("Комплиментарность" нін біз негізгі семасына, мәнмәтіндегі қолданысына қарай, "шырай деп алғанды жөн көрдік). Осындай езара ілтипат білдіру, бір-біріне "шырай таныту", бір-біріне шыдамды, қайырымды болу -ілдардың басты идеясы болып табылады. Еуразияшылдар әр өз болмыс-бітімі сақталуын қолдады, бірақ ұлтшылдықты ұлықтап, лікке салынбауды мақсат түтты. Сондықтан да еуразиялық гмдама жалпыадамзаттық идеяларды асқақ ұстап, ұлттық менмендік, шілік дегеннен жоғары түруды басты ұстаным етіп алды (бүның уысында ұстағысы келген үстем идеологияға жақпағаны тарихтан ¥лы Абайдың "Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп" ұсынған, ршіл ізгілікке суарылған өсиетінің мәні: бүкіл адам баласын сүй, оның - гусіне, ділі мен дініне қарамай жүрегіңнен орын бер, сүйіспеншілігіңді дегенге саяды. Абай өмірдегі барша құбылысқа адамдық өлшеммен яік гуманизмді ұлықтайды. Адам адамды ақылымен, сезімімен түсіну . ^ангершілік пен адамгершілікті адамзат баласы не себепті серік етуге пеген сүрақ туар болса, ұлы ойшылдың берер жауабы: ■■'. баласына адам баласының бәрі - дос. Не үшін десең: ниеде жүргенде - туысың, өсуің, тоюың, ашығуың, қайғың, қазаң, дене гімің, шыққан жерің, бармақ жерің - бәрі бірдей; >ретке қарай - өлуің, көрге кіруің, шіруің, махшарда сүралуың - бәрі іісггей:

дүниенің қайғысына, пәлесіне хаупің, екі дүниенің жақсылығына _ть:н бәрі бірдей екен; с күндік өмірің бар ма, жоқ па? Біріңе-бірің қонақ екенсің, өзің дүниеге хонак екенсің;

іі бағына, малына күндестік қылып, я көрсеқызарлық қылып көз гғыспақ лайық па? (Абай. Отыз төртінші Қарасөз). азняшыл ғалымдар қоғамның даму процесіне қатысты этникалық ана мен әлеуметтану ғылымының мәселелерін көтерсе, дала ойшылы зігі "адамтану" іліміне қатысты өрелі ой айтты. Үндестік, ой қазығы "Адамзаттың бәрін сүю".

агғамзаттық биіктен ой тастаған гуманист Абайдың да, нщдардын айтпағы - осы. Ақын, ойшыл Абай: Күншіліксіз тату бол "шшен. / Киянатшыл болмакты естен кеткіз! Немесе Жолдастык,

Ал қазақ қоғамдық санасында, ұлттық ойлау дәрежесінде бұл құбылыс былайша қабылданады: "Сөз сыбырға, іс жыбырға айналды, береке кетіп, азды, тозды, сол кезде қалың надан, қара тұманды қақ жарып, тас жарып шыққан болаттай, жарқ етіп Абай туды... халықтың қамын же, адамшылыққа қызмет ет, - деген Абай болатын" [124,186.]. (5,18). Қазақ зиялысы Жүсіпбек Аймауытұлы "Абай" журналының алғашқы санында Абайдың қоғамдық-әдеби ортадағы құбылысын айрықша бағалап: "Надандық аждаһаны өртеуге құдай жіберген хақиқаттың ұшқыны - Абай", - дейді. Бұл - "пассионарлық дүмпудің" нақ өзі.

Еуразияшыл идеялар ішінен, әсіресе, комплиментарлық туралы ғылыми идеяның мәні аса зор. Бұл идея ¥лы Дала мен ежелгі Русь арасындағы өзара түсіністік мәселесіне баса көңіл аударуымен құнды. ("Комплиментарность" терминін біз негізгі семасына, мәнмәтіндегі қолданысына қарай, "шырай таныту" деп алғанды жөн көрдік). Осындай өзара ілтипат білдіру, бір-біріне жылы "шырай таныту", бір-біріне шыдамды, қайырымды болу -еуразияшылдардың басты идеясы болып табылады. Еуразияшылдар әр этностың өз болмыс-бітімі сақталуын қолдады, бірақ ұлтшылдықты ұлықтап, көркөзділікке салынбауды мақсат тұтты. Сондықтан да еуразиялық тұжырымдама жалпыадамзаттық идеяларды асқақ ұстап, ұлттық менмендік, кемістушілік дегеннен жоғары тұруды басты ұстаным етіп алды (бұның ұлттарды уысында ұстағысы келген үстем идеологияға жақпағаны тарихтан белгілі). ¥лы Абайдың "Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп" ұсынған, имангершіл ізгілікке суарылған өсиетінің мәні: бүкіл адам баласын сүй, оның түрі мен түсіне, ділі мен дініне қарамай жүрегіңнен орын бер, сүйіспеншілігіңді арттыр дегенге саяды. Абай өмірдегі барша құбылысқа адамдық өлшеммен келіп, биік гуманизмді ұлықтайды. Адам адамды ақылымен, сезімімен түсіну керек. Имангершілік пен адамгершілікті адамзат баласы не себепті серік етуге міндетті деген сұрақ туар болса, ұлы ойшылдың берер жауабы:

Адам баласына адам баласының бәрі - дос. Не үшін десең:

• дүниеде жүргенде - туысың, өсуің, тоюың, ашығуың, қайғың, қазаң, дене бітімің, шыққан жерің, бармақ жерің - бәрі бірдей;

• ахиретке қарай - өлуің, көрге кіруің, шіруің, махшарда сұралуың - бәрі бірдей;

• екі дүниенің қайғысына, пәлесіне хаупің, екі дүниенің жақсылығына рахатың бәрі бірдей екен;

• Бес күндік өмірің бар ма, жоқ па? Біріңе-бірің қонақ екенсің, өзің дүниеге де қонақ екенсің;

• Біреуді бағына, малына күндестік қылып, я көрсеқызарлық қылып көз алартыспақ лайық па? (Абай. Отыз төртінші Қарасөз).

Еуразияшыл ғалымдар қоғамның даму процесіне қатысты этникалық ғылыми сана мен әлеуметтану ғылымының мәселелерін көтерсе, дала ойшылы Абай кәдімгі "адамтану" іліміне қатысты өрелі ой айтты. Үндестік, ой қазығы ортақ. Ол - "Адамзаттың бәрін сүю".

Бүкіладамзаттық биіктен ой тастаған гуманист Абайдың да, еуразияшылдардың айтпағы - осы. Ақын, ойшыл Абай: Күншіліксіз тату бол шын көңілмен, / Қиянатшыл болмақты естен кеткіз! Немесе Жолдастық, сұхбаттастық - бір үлкен іс, / Оның қадірін жетесіз адам білмес». "Қай қызығы татиды қу өмірдің, / Татуды араз, жақынды жат қыларға^,,~ деп күйінгенде елдік бүзу, ерге сын екеніне нұсқап қоймайды, тіршілік мәні -бірлікте ("қоғам мен табиғат үндестікте" - Л.Гумилев) болатындығына нұсқайды.

Л.Гумилевтің тарихи еңбегінің мәні: "әлемдік тарих дегеніміз белгілі бір кеңістік пен нақты уақыт шеңберінде этностардың бірін-бірі алмастыруы" -деген өз пайымдауына байланысты айтылатын ғылыми ойлардан туындайды деп білеміз. ¥лы Абайдың: "Дүние - үлкен көл, / Замана - соцқан жел / Алдыңғы толқын ағалар, / Кейінгі толқын інілер / Кезекпенен өлінер, / баяғыдай көрінер ", - дегенінде дүние ~ кеңістіктегі, замана = уақыт аралығында кезекпен өтіп жатқан, (гумилевше, айтқанда этностардың алмасуына әкелетін ауысу) үрпақ ауысулары тарих дөңгелегінің айналуын сездіргендей. Дамуды танытқандай.

Л.Гумилев қоғамдық құбылыстағы өзгеріс-оқиғаларды пайымдау үшін этнос тарихын үнемі назарда ұстау керектігіне нұсқайды, өйткені әр этнос -әлеуметтік құбылыс қана емес, табиғат жаратылысы (биосфера заңдылығы). Ол - өзге де тіршілік дүниесімен тығыз байланыстағы қоғамдық сана иесі. Экологиялық орта - этностың өмір сүретін кеңістігі. Л.Гумилев этностың қалыптасуы мен жетілуін, дамуы мен өркендеуін табиғатпен өзектестіре қарады.

Абай ағылшын философы Г.Спенсер еңбегінен тағылым алғаны шығармаларынан анық байқалады (Бүл жөнінде абайтанушы ғалымдардың еңбегінде [2,58] біршама мәлімет берілген). Г.Спенсердің эволюқия теориясы мен мораль философиясына қатысты ой тұжырымдары XIX ғасырдың екінші жартысында орыс тіліне тәржімаланады. Зиялы қауым арасында кең таралып, үлкен ой тудырады. Әрине, қазақ ойшылы Абай да, орыс тарихшысы Л.Гумилев те осы ойлы туындылармен таныс болғаны ықтимал. Бүл тұста Абай Г.Спенсерді Л.Гумилев арқылы таныды деген пікір қалыптаспасы ақиқат. Ғылымға жаңа ғана енген орыс ғалымының Абайға еш әсер-ықпалы болмағаны аян. Біздің көңіл бөліп отырғанымыз екі тұлғаның дүниетаным үцсастығы ғана екенін ескертеміз.

Ағылшын ғалымы социология (әлеуметтануды) мен табиғат заңдылығын ұштастыра қарайды. Ол "ішкі жағдай мен сыртқы фактордың бір-біріне бағынуынан тіршілік (өмір) туады" деген диалектикалық мәндегі ой айтады. Осы идеяны қоғам дамуы заңдарына қатысты пайдаланған Л.Гумилев өзінің жаңа ілімін қалыптастырады. Атап айтқанда, адам мен қоғамның, яғни "ішкі және сыртқы қарым-қатынастың" (Г.Спенсер) сабақтастығы Л.Гумилевтің этногенез теориясының күретамырына айналады. Адам - қоғамдық орта жемісі. Ғалымдар бүны теориялық тұрғыда негіздеп, практикада дәлелдесе, философ ақын Абай тіл өнерінде сөз кестесі арқылы ой өрнегін салды. Өзінің тілдік тұлғасы арқылы объектілендірді. Абай поэтиконы философиялық байламмен астарлы ой түйеді. Мысалы, Күлембай болыстың (образдың) мінезінің құбылуына ықпал еткен жағдайлар: оның қоғамдық "мәртебесінің" өзгеруі, болыс сайлануы және келесі сайлаудан тағы дэмелі болу. Ол:

Күштілерім сөз айтса, Бас изеймін, шыбындап, Әрлі-берлі далпылдап

Боцтап жүрмін барқылдап, - деп өз елін өзі жатқа жығып береді немесе жақынын жатқа міндейді. Сыртқы екпіннің ықпал-әсері ішкі мінез-құлықтың өзгерісіне алып келеді. Мәтін авторы сыртқы фактордың еркіне бағынып, ырқына көне бермей, қоғам (адам) үшін қажетті, қажетсіздігін айыра білудің маңыздылығын ескертеді. Тағы бір дәлел келтіруге болады.

Абай афоризмдері арқылы зор адамгершілік пен имандылық жолына шақыра отырып, "өз заманындағы барлық сорақылықты жақсы өлең-өсиетпен түгел жайып, жоғалтуға болады деп иланады" (М.Әуезов). Патша экімшілігі мен қоғамдық құрылыс бүзықтық пен "айықпас азғындық" тудырады. Әлеуметтік дерт иелерін Абай өткір сатирамен эйгілеп әшкерелейді [2,128].

Абай "Интернатта оқып жүр"... өлеңінде "талай қазақ баласының" ұлыққа қызмет етуге тырысуы және "оқалы киім кию үшін военный қызмет іздеуі" тікелей орыс ұлығының түпкі мақсатынан, яғни өзгені өзіне тәуелді ету саясатынан туғандығына "здравомыслящий ретінде ақыл айтады". Гумилевше айтқанда, қоғамдық болмыстық адам әрекетіне себепкер болуы осы өлең идеясының негізгі бағытын құрайды. Сыртқы әлемніц адамға үстемдік етуі жоғарыда айтылған этногенез теориясының бір көрінісі.

Қоғамдық ахуал мен сол қоғамның саяси-экономикалық жағдайы да индивидтің адами сапа-белгілерінің айқындалуына өзінше "таңба" салады. Мысалы, Абай заманындағы қоғамдық-саяси өзгерістер: ел билеу тәртібі, соған байланысты адамдар арасындағы қарым-қатынас, ұлықтардың ұлтқа өктемдігі (соған бейімделгісі келгендер де болуы ықтимал) - бәрі қоғамдағы өзге адамның болмыс-бітіміне, рухани әлеміне қалай әсер еткенін Абай шығармаларының мазмұны арқылы да білеміз. (Әдебиет - өмір айнасы ғой). Бүдан адам әлеуметтік жағдайлар мен шарттарға тәуелді болатынын аңғару қиын емес. Д.Н.Нұрманбетова: адам - индивид ретінде баяу жетілсе, адам -тұлға (личность) ретінде барынша жедел жетілу үстінде болады, - дейді [190,556.].

Абай отаршыл империяға бүкіл жан дүниесімен қарсылық білдіреді. Рухани еркіндікті аңсады. "Басыңды дауға, малыңды жауға қор қылма, қорға" -дейді.

Ғалым этногенез теориясын қалыптастыруда бірнеше ғылым салаларының жетістіктерін бірлікте алып, талдады. Бірнеше ғылым салаларының түйісіндегі мәселелерден ортақ ой тауып, оны ғылыми түрде дәлелдей алды. Ол тарих, география, жаратылыстану, психология, этнография, археология, герменевтика, мәдениеттану сияқты ғылымдардың тоғысынан құнды ойлар, жан азығын алды, жаңалық тапты.

Л.Н.Гумилев "Этногенез және Жер биосферасы" деген еңбегінің сегізінші бөлімінде "Этностың жасын", яғни этностың даму дәуірін былайша жіктейді: 1. Өрлеу ("Сен кім болуға тиісті едің, сол бол!").

Әр адам қоғамда нақты бір орын иеленеді және жалпыға ортақ іс жеке

бастың мүддесінен жоғары түратындай жағдайда әрекет етеді.

2. Акматикалық кезең ("Өзіңмен өзің бол ").

Бүл кезеңде адамдар жалпыға ортақ іс үшін қызмет етуді доғарады және ?ркім өзі үшін күресе бастайды. Ішкі бәсекелестік күшейе түседі.

3. Күйреу ("Тек бұрынғыдай болмасын!").

Құштар сезімдегі адамдар азая түседі. Олар қайтыс болады немесе

стемдік еткен биігінен ығыстырыла бастайды. Қоғамда әлеуметтік : :лкіністерден қажып-шаршау күшейе түседі. 4. Инерқиялық фаза, ягни селқостық кезең ("Мен қандаймын, сондай І.*ол ). Этностар бұрынғы жинақталған құндылықтар ықпалымен өмір сүре "ереді. Адамдар заңға бағынады, еңбексүйгіш. Бүл - этностардың "алтын күзі". •Ооғамда барлығына ортақ идеал пайда болады: Англия - джентельмен, Зизантия - эулие, Орталық Азия - батыр ұғымдарымен бірлікте қаралады. Жалпыға ортақ қағидадан ауытқушылық қатаң айыпталады.

5. Обскурақия фазасы - көлеңкелі кезең ("Біз қандаймыз, сондай бол"). чоғамдағы негізгі орынды субпассионар адамдар, құштарлығы бәсең адамдар, ♦еленеді. Ез, өзімшіл, тоғышар пиғылдағы адамдар көбейе түседі.

6. Мемориаль фазасы - естелік кезеңі ("Тамаша кезеңді еске алайық"). -"гкеннен тек естелік қана қалады.

Адамдардың көпшілігіне тойым мен тыныштықтан басқа ештеңе қажет ес. Олар өмір үшін күресе де алмайды, күрескісі де келмейді.

Жаңа кезең кезекті пассионарлық - құштарлық - дүмпуі әсерінен тууы с.лікін. Бұрынғы этнос қайта өзгермейді, жаңармайды, жаңасы пайда болады. Оета есеппен этнос 1500 жыл "өмір сүреді".

Әрине, өркениет дамуы осы кезеңдердің біреуінің басымдылығымен . кшеленіп отырады. Яғни даму кезеңдері тек бір ғана сипатпен айқындалмай, -:.: сипаттардың араласа қабысып, біреуінің артық басымдылыққа ие ' :атындығымен нақтылана түседі. Ал сол қоғамның өсу - құлдырау, күйреу ^ітылары сияқты ондағы өмір сүретін жекелеген индивидтің өсу - жетілу жолдары бола ма? Қоғам мен адам қаншалықты үйлесімде дамиды? Жеке гілға қоғамға қандай дәрежеде ықпал ете алады?

Биосфераның жалпы заңдылықтарын адамзат қоғамы дамуына •"■кестендіре қараған В.И.Вернадский - Л.Н.Гумилев ілімін қоғам жемісі -.:імның рухани толысу немесе "құлдырауымен" қаншалықты сабақтастыруға клады?

Біз "Өрлеу" кезеңіндегі адамдарға тән қасиетті Абай шығармасындағы лық адам" (ғармоничная личность) Әбдірахман бейнесімен ұштастыра і> ды мақсат еттік.

Түйіндей келгенде, "Абай - бүкіл көшпелілер дүниетанымын, рухани

"чысын, парасатын, көркем ойының мүмкіндігін танытқан, сол арқылы

тамзат санасының дамуына үлес қосқан дара дана. Дүниежүзілік ауқымға сай

. ліктың ұлттық санасын оятқан және оны қалыптастырған адам - Абай",

- деген ғалым Т.Жұртбай. Біздіңше, дәл осы мінездеме Абайдың

--:нонарлыққа тән сипатын ашуға пайдаландық және соған әбден лайық баға

: есептейміз. Ол: 1) "түзетпек едім заманды", өзімді тым-ақ зор түтып –

деген ізгі ниетін; 2) "тіл ұстартып, өнер шашпақ"; 3) "наданның көзін қойып, көңілін ашпақ" болған ұлы мақсатпен ұштастырады. Ұлтжанды, халықшыл Абай 4) "біріңді қазақ - бірің дос, көрмесең істің бәрі бос", - деп ұлтты ұйытатын ұлы идеяға шақырды. Міне, осының бәрі және ақын, ағартушы Абайдың шығармашылық жолы мен қоғамдық іс-әрекеті серпіліс пен сілкініске жаны құштар пассионар мұратын айғақтаса керек. Біз солай ұғамыз, өйткені Абай - рухани сілкініс әкелетін күшкене болған Тұлға. Ол - ұлттың рухани санасын оятуға күш салды.