5.8.7. Афоризмдердің тілдік ерекшелігі.

Афоризм тілінде белгілі бір мәнмәтін жағдайында ғана қозғауыштық мән иеленіп, императив қызмет атқаратын тілдік бірліктер де кездеседі. Бұлар тікелей бүйыру мәнін, іске қозғау салу мәнін білдірмегенімен, нақты бір синтагмалық қоршауға түскен жағдайда императив мағынасын өзектендіре алады. Абайдың тілдік тұлғасының сипаты және олардың формасының прагматикалық деңгейде репрезентақиялануы афоризмдерге қатысты алғанда, қалай көрінгеніне контекстуалды талдау жасап көрелік.

Интенқия мәселесі сөйлеу актісімен тығыз бірлікте қаралады. Тілдік бірліктердің иллокутивті қызметі көркем мәтіннің интенционалдық құрылымымен байланыса әрекет етеді. Иллокутивті қызмет сөйлеу актісіне ерекше сипат дарыта отырып, кешірім өтіну, сүрақ қою, уэде беру, бүйрық ету (бүйыру) сияқты мән-мағыналарды білдіреді [227;228; 109-1266.].

Интенқия - коммуникативті сөйлеу ниеті, коммуникатор айтылымының ниет-мақсатын білдіреді. Сөйлеу интенқиясы (ниеті) немесе коммуникативті ниет дегеніміз тіл - сөйлеу - айтылым бірлігі арқылы жүзеге асатын әрекет. «Интенқия мен иллокуақия өзара сабақтаса байланысады, себебі интенқия сол иллокутивті қызмет мәнін айқындайды» [229]. Интенционалдықтың грамматикалық категорияларға қатынасын сөз еткенде, біз грамматикалық формалардың семантикалық қызметінің сөйлеушінің ниет-мақсатымен, яғни сөйлеу әрекетінің коммуникативті мақсатымен тығыз байланысты болуын үнемі ескереміз (123). Мысалы, Ісім өнсін десең, ретін тап (Абай) деген сөйлемдегі грамматикалық форманың (бүйрық райдың II жағы) семантикалық қызметі ("істің ыңғайын келтіру, орындау") сөйлеушінің ниет-мақсатымен (істен нәтиже шығарту, "өндіру") логикалық бірлікте келгеніне көз жеткіземіз.

Сонда ерекше байқалғаны - императиетер ең басты негізгі лингвистикальщ құрал ретінде алынған. Біз жоғарыда атап өткеніндей, тілдік тұлға дискурсына әсер еткен бірқатар экстралингвистикалық жағдайларға, әлеуметтік, психологиялық аяға сәйкес Абай тілінің коммуникативтік қызметі айқындалып отырады.

Афоризмдер семантикасының басты белгісінің бірі - оның ықпал ету, иллокутивті қызметі.

Абайдың қоғамдағы азаматтық позициясына байланысты (қоғамды өзгерту, түзеу, тәрбиелеу) оның коммуникативтік әрекетінің негізі ретінде императиетер алынған. Императивтер қозғау салу, іске бағыттаумен

уәжделіп, өзінің негізгі (доминанта) мәніндегі прагматикалық қызметін атқарады (сақ бол, ұмтыл, ескер, оқысын). Императивтердің лингвистикалық формасы етістіктің грамматикалық категориясы бұйрық раймен коррелят қатар түзей отырып берілген. Императивті білдірудің типтік тәсілі ретінде етістіктің бұйрық рай формасы алынған. Ол іс-әрекетке қозғау салуды білдіре отырып, жетекші функқия қызметін атқарады. Сөйтіп, Абайдың тілдік тұлғасындағы афоризмдердің лексика-грамматикалық "ұйымдасуы" барысында императивтер семантикалық компонент (құрал) ретінде орын алады.

Императивтер Абайдың тілдік тұлғасының өзіндік сипаты болып табылады, сонымен қатар афоризмдер тілінің стилін танытушы негізгі белгілердің бірі ретінде ерекшеленеді. "Бұйыру", "жол бермеу" мәнін иеленген «иллокутивті айтылым жүзеге асырылмастан бұрын, сөйлеушінің ниет-мақсаты айқындалып тұрады» [230], басқаша айтқанда сөйлеушінің мақсат-мұраты алдын ала белгілі болады. Сөйлеу әрекетінің бүл жоспарлы бағыты үгіттеу, іске қозғау салу, ойға түрткі болу т.б. мақсат-ниеттермен байланысты болады. Сөйлеуші (коммуниканттар арасында) өзара қарым-қатынаста қалай әрекет ететінін алдын ала жоспарлап, өзінің ниет-мақсатын (интенқия) дәл, тура жеткізе алатын тілдік құралдарды таңдап талғайды. Өз стратегиясына сәйкес интенқиясын ашық не жасырын, тура не жанама білдіруіне қарай тілдік амалдар да мақсатты түрде алынады. Сонда қозғау салу семантикасын білдіретін сөйлеу актісі өзгелерден семантикалық құрылымында ерік-жігерді шыңдайтын, адресаттың "тәртібін жөнге салатын" семасы болуымен ерекшеленеді [231,54-57]. Іс-әрекетке қозғау салу мақсат-ниетін қалыптастыратын әртүрлі объективті-субъективті (сыртқы-ішкі) уәждемелер болуы ықтимал. Сөйлеу актісінің қозғау салу семантикасын жүзеге асыратын белгілі бір дискурс қалыптасады. Осы мәселелерге Абай афоризмдерінің мәтіні толық жауап бере алады. В.С.Ли пікірінше, «Мәтін - дискурстың бір бөлшегі «Дискурс элементтерін: оқиға, оның алғышарттары, алынатын ақпарат, оған қатысты баға-пайым болса [232, 90], Абай афоризмдерінің прагматикалық уәжі осы талаптар бірлігіне үласып, өзінің мақсатына қол жеткізе алады».

Абайдың тілдік тұлғасының прагматикалық негізі ретіндегі императивтер мынадай тәсілмен берілген:

1) Етістіктің грамматикалық категориясы бүйрық райдың II жағы арқылы беріледі. Мысалы, Іске бағыттау (кейде бүйыру) интонақиясы болымсыз етістік семантикасымен күшейе түседі және ол императив мәнге логикалық екпін түсе белсенді қолданылған. Императивтердің семантикалық құрылымындағы "Тыйым салу", "жол бермеу" семасы, біріншіден, автордың әркез "жамандықтан көңіл тыю, жақсылыққа ұмтылу" керек деген дүниетанымына сәйкес келеді {Жамандъщ көрсең нәфрәтлі, ІСуытып көңіл тыйсақыз. Жаксылық көрсең ғибрэтлі, / Оны ойға жисаңыз... (65).

Екіншіден, Абайдың "толық адамды" (кемел адамды жетілдіру) қалыптастыру деген ұлы мақсатымен орайласады. Ортақ ақпараттық кеңістік прагматикалық мағынаға бағытталады [233,281]. Ал Қарасөз бен Қабуснама поэтикасындағы ортақ ақпарат «толық адам» концептісін негізге алған.

Бұл қолданыстар ақынның тілдік тұлғасының стильдік айқындауыш

лдары бола отырып, оның Тұлға, азамат ретінде ұстанған басты

аларын (кредосын) танытады. Мысалы, Егер де есті кісілердің қатарында

ң келсе.., өзіңнен өзің есеп ал; Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста;

мзаттың бәрін сүй бауырым деп; Адамды сүй, Алланың хикметін сүй;

екет қыл, пайдасы көпке тисін.

2) бүйрық райдың II жағының болымсыз түрі арқылы беріледі. Өзіңді сенгіштікпен әуре етпе, Құмарпаз боп мақтанды қуып кетпе;

ойлама, ар ойла; Өзіңде бармен көзге үрып, Артылам деме өзгеден;

•м-қайғыңды орынсыз күлкімен азайтпа, орынды қарекетпен азайт;

ық қелсе, қызықпа, Оңғаққа ерме. Мәтіннің интенционалды

ымындағы интенқия эксплицитті тәсілмен білдірілген. Субъективті-

ьдық реңк бүйыра айтып, іс-әрекетке шектеу қояды, қимыл-әрекетті

иді.

3) бүйрық райдың II жағының сыпайы түрі арқылы беріледі. II жақтың ъі түрінде келген бүйрық райлы етістіктер бүкіл мәтін семантикасы

іағы бүйрық мәнін жүмсартып, бүйыру мәніне жүмсақ реңк үстейді,

жалпы императив (қозғау салу, істі орындату) мәнін еш солғындатпайды.

~ы, Ақыл сенбей сенбеңіз, Бір іске кез келсеңіз; Болмасаң да үцсап бақ

'), Бір ғалымды көрсеңіз, Ондай болмақ қайда деп, Айтпа (ңыз) ғылым

еңіз.

4) бүйрық райдың III жағы арқылы беріледі. Кей жағдайда императив мәнді білдіру үшін бүйрық райдың III жағын

сын, білсін) пайдаланады. Бұлардың әсері II жақтан гөрі басымдыққа ие.

леу актісінде сөйлеуші белгілі бір әрекетті атай отырып, адресатты өзінің

ын орындатуға «көндірмек» болады. Қазіргі болып тұрған жағдайын

туге бейімдейді. Ал қозғау салу құрылымдары белгілі бір адресатқа

іалады, адресаттың тәртібін бағдарлайды, оның ерік-жігеріне «қысым»

етпек болады. Ашық немесе бүркемеленген сипатта белгілі бір стильдік

пе, эмоционалды таңбаланумен беріледі және әртүрлі субъективті-

ілльды реңк пен қосымша интенционалдық мән үстемеленген тілдік

"ілдар көмегіне жүгінеді. М.Пеше ұстанымы бойынша адресат пен адресант

-.ындағы қарым-қатынасты жүзеге асыратын дискурстан [234,220]

"есанттың интенқиясы айқын көрінеді. Нұрын, сырын көруге көкірегінде

?ын көз.

5) бүйрық райдың аналитикалық формант құрамында келуі арқылы леді.

Абайдың тілдік тұлғасындағы афоризмдердің тілдік өрілуінің бір

елігі оның семантикасындағы императивті семаның аналитикалық форма

:р сөз+бол) арқылы берілуімен көрініс табады. Мысалы, Қайғылыға жақ

Кайғысыздан сақ бол; Досыңа достық — қарыз іс. Дүшпаныңа әділ бол;

іі.і болма, көпшіл бол.

Мәтіннің лингвистикалық ұйымдасуында көрініс тапқан

"ойлы

зентақияланған) осындай прғаматикондардың міндеті Абайдың "өнер

ақ", "наданның көзін қойып, көңілін ашпақ" мақсатына және

жастардың үлгі алуына" бағытталған, сондықтан да императивтік формада берілу ақынның тілдік тұлғасының өзіндік сипатының бірі, ерекше белгісі қатарында келіп афоризмдер тілінің негізгі стильдік көрсеткіші рөлін атқарған. Бұлар - Абайдың әдебиеттің қоғамдық рөлін жете пайдалануда қолданған стильдік амалдарының бірі. Ғалым Ж.Манкеева «Императив тұлғадағы етістіктер ең көнелігімен ерекшеленеді» дей келе, екі буынды императив етістіктерді 35 модель бойынша талдайды [184,65-86]. Олай болса, императивтердің белсенділігі тіл дамуының қай сатысында да болсын актуальдығын кемітпей келеді.