Антибиотиктер тек келесі факторларды қарастырғаннан кейін барып талдануы тиіс:

• Бактериялық инфекция бар ма?

• Осы жағдайда қандай қоздырғыш болуы мүмкін?

• Жобаланған қоздырғыш антибиотик әсерінің спектріне кіре ме?

• Антибиотиктің инфекция ошағына жету қабілеті бар ма?

• Қандай жанама әсерлері болуы мүмкін?

• Антибиотик науқасқа алдын тағайындалған дәрілермен әрекеттесуі мүмкін бе?

• Қандай жеке ерекшеліктерді ескеру қажет – жасы, аллергиясы, бүйрек, бауыр қызметі, жүктілік, лактация?

• Науқастың комплексті деңгейі қандай?

Антибиотиктік алдын алу шаралары

Хирургиялық антибиотикті алдын алу шаралары деп хирургиялық немесе басқа инвазиялық араласулар салдарынан туындайтын, әлде сонымен тікелей байланысы бар инфекцияның алдын алуды айтады. Бұл анықтама шеттетуге бағытталған араласулардағы фонды инфекцияны емдеуді қарастырмайды. Антибиотикалық алдын алу шараларының фармакокинетикалық мәніне антибиотиктердің тиімді құнарлығының тіндердегі олардың микробты контаминациясының мүмкіндіктеріне қол жеткізу жатады және операцияның барлық барысында және операциялық араласулардан кейін бірінші 3-4 сағат ішінде антибиотиктерді терапиялық белсенді деңгей ұстап тұру жатады.

Хирургиялық алдын алу шаралары үшін антибиотиктер келесі мақсаттарға жетуі тиіс:

• операциялық көлем аймағының тіндерінде операциядан кейінгі инфекцияның дамуын шеттету немесе оның даму мүмкіндіктерін азайту.

• операциядан кейінгі инфекциялық ауруларды және өлімді шеттету.

• науқастың стационарда болу мерзімін қысқарту.

• емнің бағасын төмендету.

• антибиотиктердің тиімділігін науқастың қалыпты бактериялық флорасына жақындату.

• қалаусыз ықпалдарын азайту.

• спецификалық емес тұрақтылықтың иммунды жүйеге қалаусыз әсерін азайту.

Жаңа кезеңдегі антибиотикалық алдын алу шаралары келесі принциптерге негізделінеді:

• тіпті асептикалық және антисептикалық ережелерді сақтағанның өзінде де, операциял-қ жараның микробты контаминациясынан қашу мүмкін емес. Операция соңында 80-90% жағдайларда жаралар әртүрлі микрофлорамен себіледі, көбінесе стафилококктармен;

• антибиотикалық алдын алу шараларын жүргізгенде бактериялардың толық эрадикациясына ұмтылудың қажеті жоқ. Шамалы олардың санының азаюы, иммунды жүйенің жұмысын жеңілдетеді және ірінді инфекция дамуының алдын алады;

• операциялық жарада антибиотиктердің тиімді құнарлығы операцияның алдында қол жеткізілуі керек және оның аяқталуына дейін сақталуы тиіс;

• алдын алу шаралары мақсатымен антибиотиктерді көк тамырға енгізу көбінесе операцияның алдында 30-40 минут бұрын жүргізіледі; мөлшерін қайта енгізу егер операция ұзақтығы антибиотиктердің жартылай шығару кезеңінен 2 есе артық болса жүргізіледі.

• операциядан кейінгі 24 сағаттан соң антибиотиктерді енгізу антибиотикалық алдын алу шараларының тиімділігінің жоғарлауына әкелмейді.

Антибиотикалық алдын алу шаралары міндетті түрде келесі жағдайларда болуы тиіс:

• асқазан-ішек жолдарына кіру орыны бар барлық хирургиялық араласулар (дәлелдеу дәрежесі А) - өңешке, асқазан, ішек, өт жолдары;

• ауыз жұтқыншаққа енумен жүретін хирургиялық араласулар (дәлелдеу дәрежесі А) (дәлелдеу дәрежесі А);

• тамыр операциялары және құрсақ тамырларына немесе аяқтың тамырларына, стентті қою тамыр операциялары (дәлелдеу дәрежесі А);

• медианалық стернотермиямен жүрекке жасалатын операция (дәлелдеу дәрежесі А);

• гистероэктомия (дәлелдеу дәрежесі А); кесар тілігі мен басқа жатыр ішіне кіретін операциялар (дәлелдеу дәрежесі А);

• үнемі протезді қондырумен жүретін барлық операциялар (дәлелдеу дәрежесі В).

Келесі емшараларға антибиотикалық алдын алу шаралары міндетті түрде қажет емес:

• Жарықты тілу ((дәлелдеу дәрежесі B); инфекциялық тәуекелі аз басқа да "таза"операциялар үшін (дәлелдеу дәрежесі В);

• "Өштілігі ең аз" емшерелер (дәлелдеу дәрежесі С). «Өштілігі ең аз емшараларда» лапароскопия немесе лапароскопиялық холицистоэктомия сияқты типтерде антибитикалық алдын алу шаралары қолдансын деген нұсқаулар жоқ.

• Ашық урологиялық операциялар (дәлелдеу дәрежесі B). Трансуретралық операциялар туралы әдебиеттегі мәліметтер бәсекелестік. Кез келген несеп жолдарына жүргізілетін емшаралар алдында бактериурияны жою дұрыс сияқты.

• Нәрестелерге операциялар (дәлелдеу дәрежесі С). Көбінесе хирургтар – педиатрлар барлық балаларға < 30 күнге дейін антибиотикалық алдын алу шараларын жүргізеді. Бірақ бұл тәжірибені негіздейтін мәліметтер жоқ.

Жалпы операция алдындағы антибиотикалық алдын алу шаралары келесі жағдайларда инфекцияның даму тәуекелін төмендету арқылы клиникалық артықшылықтарын көрсетеді.

1	Асқазан-ішек жолдарының мүшелеріне оперативті араласуларда инфекцияның даму дәрежесінің тәуекелі жоғары. Оларға асқазанның қатерлі ісігі, жара аурулары, ішектің бітелуі немесе асқазан-ішек жолдарынан қан кету, асқазанның сілтілік қышқыл өнімін төмендететін операциялар, сонымен қатар патологиялық семіздік бойынша асқазанға жасалатын операциялар жатады.
2	Өт шығару жолдарына жүргізілетін хирургиялық араласуларда инфекцияның даму дәрежесінің тәуекелі жоғары, оған кіретін операциялар: 60 жастан үлкен науқастарда, жедел қабыну үдерістерінде, жалпы өзектен тастарды алып тастау, механикалық сары ауру бойынша, сонымен қатар өт жолдарына алдын хирургиялық немесе эндоскопиялық араласулар жатады.
3	Тоқ немесе аш ішектің резекциясы және анастомоздар қойғанда.
4	Кардиохирургиялық операциялар, қол жеткізу үшін ортаңғы стернотомияны қолданады.
5	Аяқ тамырлары мен құрсақ аортасына операциялар.
6	Қан айналым бұзылыстарындағы аяқтың ампутациясы, әсіресе ишемиялық жараларда.
7	Гистерэктомия.
8	Провизорлы кесар тілігі.
9	Мойынның жұмсақ тіндерін қолдану арқылы ауыз өңештеріне операция жасау.
10	Бас сүйегінің трепанациясы.
11	Кез келген ұзақ протезді материалдардың имплантациясы.
12	Кез келген белгіленген массивті бактериальды контаминация жаралары.
13	Жарақатты зақымданулар массивті контаминациямен және тіндердің үлкен зақымдануларымен. Бұл жағдайларда антибиотиктерді көк тамырға және мүмкіндігінше тезірек енгізу керек. Барлығынан да антибиотиктерді құрсақты тесіп өтетін жаралар мен ашық сынықтарды қолданылуы туралы жақсы зерттелген.
14	Зақымданулар, бұлшық еттің үлкен некрозы салдарынан клостридиальды инфекцияның дамуымен, массивті контаминациямен және/немесе тіндердің қан айналымының бұзылуымен қауіпті.
15	Қосымша жүрек клапандарының зақымдалуы (инфекциялық некроз дамуының алдын алу үшін).

Бір де бір антибиотик немесе біріктірілген антибиотиктер барлық операцияларда мінсіз алдын алу шаралары үшін қарастырылуы мүмкін емес. Антибактериальды препараттарды талдау оның бактериальды асқынуларда экзогенді және эндогенді қоздырғыштардың потенциальды қатынасына тиімділігін ескеріп, сонымен қатар оны көтере алуы мен бағасынна қарай жүргізіледі. Алдын алу шаралары үшін антибиотиктер белсенділігі тар спектрлі болуы тиіс, мүмкіндігінше негізгі қамтитын, бірақ операциядан кейінгі асқынулардағы барлық қоздырғыштарды қамтымайтын, бұл кезде алдын алу шараларының ұзақтығы мүмкіндігінше қысқа болуы керек. Алдын алу шараларының мақсаты үшін ең қауіпсіз антибиотиктерді талдау, емге қарағанда өте маңызды, себебі бұндай жағдайларда препарат операцияға бағытталған барлық науқастарға тағайындалынады.

Алдын алу шараларындағы антибиотиктер үшін қойылатын тиімді талаптар:

- препарат операциядан кейінгі асқынулардағы негізгі қоздырғыштарға қарағанда белсенді болуы керек;

- препарат тіндерге жақсы өтуі керек – тәуекелді инфицирлену аймағына және плазманың ақуыздарымен нашар байланысуы;

- бір рет енгізгеннен кейінгі антибиотиктің жартылай шығарылу кезеңі қандағы және тіндегі бактериоцидтік құнарлығы операция бойы ұстап тұрушы деңгейде болуы тиіс;

- антибиотиктің улылығы төмен болуы тиіс;

- препарат анестезияда қолданылатын дәрілермен әрекеттеспеуі керек, әсіресе миорелаксанттармен;

- антибиотик патогенді микроорганизмдердің тұрақтылығының тез дамуын туғызбауы тиіс; - препарат бағасы/ықпалы жағынан тиімді болуы керек.

Алдын алу шаралары үшін, емге қолданылатын кең спектрлі антибиотиктер қолданылмауы тиіс (төртінші ұрпақтың цефалоспориндері, карбапенемдер, фторхинолондар, уреидопенициллиндер). Бактериостатикалық әсері бар препараттарды қолдануға болмайды (тетрациклиндер, хлорамфеникол, сульфаниламидтер). Бактериостатиктерді тағайындау тез ықпалға қол жеткізбейді және микроорганизмдер себілген жара беті мен тіндерді «санация» жасай алмайды. Жартылай шығу кезеңі өте қысқа препараттарды қолдану ұсынылмайды (бензилпенициллин, ампициллин). Бұндай препараттарды қолдану тек өте қысқа операцияларда, әлде препараттарды әр 1-2 сағатта жиі енгізу қажет. Сол сияқты бактериялардың антибиотикке табиғи немесе жүре пайда болған жоғары тұрақтылық деңгейі анықталғанда тағайындамайды (пенициллин, ампициллин, амоксициллин, карбенициллин, гентамицин, котримоксазол), сонымен қатар тез тұрақтылық пайда болатын препараттарды бермейді (карбенициллин, тикарциллин, пиперациллин және азлоциллин). Улы препараттарды қолданбау керек (гентамицин, басқа аминогликозидтер, нетилмициннен басқасын, полимиксиндер). Бұл препараттардың жоғары улылығы көптеген науқастарда жанама әсерлерді туғызуы мүмкін және ем қоспасының шамадан қымбаттатуына әкеледі. Қан кету тәуекелін жоғарлататын заттарды қолданбау (цефамандол, цефотетан, цефоперазон, карбенициллин, тикарциллин, пиперациллин және азлоциллин).