Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Каски-ХХ.doc
Скачиваний:
4
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
3 Мб
Скачать
☆

Бöб öмель

Оласö да вöласö пöрись гозъя.

Нылöн вöлöмась куим зон. Кыкыс мывкыдаöсь, вежöраöсь, а куимöтыс, медучöтыс — Öмель, нетыр мывкыда морт. Кык зоныс уджалöны, а Öмель гор вылын пукалö да тороканнэз шöрт вылö пысалö.

Кöдзас айныс вöр дорö шогдi. И велалас кинкö шогдi вылас вовлыны. Етшажык сёйö — унажык тальö. Корö кыдзкö айныс медыджыт зонсö и шуö:

— Кай жö, зонö, да караулит, кин бытьтö велалiс сэтшöмыс миян шогдi вылö вовлыны. Кутан да эн лэдз, гортö ловйöн вайöт.

Каяс ыб вылö пöрисьжык зоныс. Кытшöвтас ыбсö, пырас шогдi шöрö, аддзас ыджыт из да пуксяс сы вылö. Пукалас-пукалас да пуксöн и онмöссяс. Оз и кывлы, кыдз ой чулалас.

Ашынас югдан кадö гортас пырö.

— Но мый, аддзылiн кинöскö, эн? — юалö айыс.

— Эг, ая, некинöс эг аддзыв. Ойбыт ончир эг кер — пукалi, виччиси, таой эз вовлы некин.

Мöдiк лунö ай корас шöрöт зонсö.

— Кай жö, — бöра шуö айыс, — да караулит. Локтас кö кин шогдi вылö, кут да гортö ловйöн вайöт.

Каяс шöрöт зон. Аддзас шогдi шöрись бöра ыджыт из да пуксяс. Пукалас-керас ойшöрöдз, сыбöрын онмöссяс да ойбыт корöтас-узяс, нем оз и кывлы.

Ашынас гортас пырö:

— Некинöс, — шуö, — ая, эг аддзыв. Некин таой эз вовлы.

Куимöт лунö корö медучöт зонсö — Öмельсö.

— Тырмас, — шуö, — тэныт гор вылас пукавны да тороканнэтö шöрт вылö пысавны. Кай ыб вылö да караулит. Кинöс кутан, гортö ловйöн вайöт.

Бöб Öмель горвыв сёрдiсь лэдзчас, тшöктас айсö сетны сылö четверт вина, кöмасяс-пасьтасяс, конувтас кутас четверт винасö, аддзас öр, босьтас сiйö и каяс ыб вылö.

Ыб вылын шогдi полоса шöрö öр сувтöтас, четверт вина сэтчö кисьтас. Ачыс ыджыт из вылö жö пуксяс и пукалö, кывзiсьö, кин локтö.

Ойшöрнас друг лэбас шум, бытьтö кыдз погода локтö вöр пырйöт, пуэсö вужжес сорöн пöрлалö-чегö.

«Но, зэрны некö мöдö», — думайтö Öмель. Видзöтö нёбоö — кымöр тор абу, а шумыс кылö сё матынжык и матынжык.

Друг вöр сайсянь мыччисяс тури табун. Локтасö ыб весьтö туриэс, лэдзчисясö шогдi шöрö и давай сiйö сёйны. Не сымда сёйöны, мымда тальöны.

Сёясö-сёясö шогдiсö да инмасö вина öр дынö и но винасö юны. Юасö-юасö — коддзасö. Вот ветлöтöны, тарласьöны-пезьдалöны, лёкгоршöн кривзöны-горöтлöны.

А бöб Öмель пукалö из вылын да виччисьö, кöр-некöр позяс туриэз вылö чеччöвтны.

Вот зэв ёна ни туриэс коддзасö. Öмель вöлись чеччöвтас из вылiсь, оча ки шовк-шовк вачкас да горöтас:

— Ак тi, вор табун, шедiт вöлись меным!..

Тури табун сунки-панки, сунки-панки лэбтiсяс, лэбзяс. Öтiк тури кольччас, лэбзьыны оз вермы — сыбура винанат коддзöма.

Öмель сiйö кузь голяöттяс кватитас да и думайтö: «Но мый öнi тэкöт керны?»

А тури сылö морт шыöн паныт и шуö, кеймисьö:

— Тэ эн вий, эн вöрöт менö, Öмелиньöй, бур мортiньöй. Тэ лэдз менö гортö бура-бытшöма, локтас кад и ме тэныт уна бурсö кера.

— А мый тэ меным бурсö верман керны? — юалö Öмель

— А вот мый: гажтöмыт кö кутас, лок ме ордö гöститны, ме сэтöн, вöркераланiнын, ола.

Жаль лоас Öмельлö туриыс и лэдзас. Тури лэбтiсяс, лэбзяс.

Югдандорас локтö Öмель гортас. Айыс посöдзö паныт петöма, юалö:

— Но мый, бöб-бражнöй, аддзылiн кинöскö?

— Аддзылi, — шуö Öмель.

— Кинöс?

— Туриэз.

— А мыля эн кут, гортö эн вайöт?

— Жаль лоис да лэдзи.

— Ак тэ, эттшöм-сэтшöм, умöль морт!.. Ме тэныт мый шуи — гортö ловйöн вайöтны, а тэ лэдзин!..

Кутас айыс Öмельöс кузь юрсиöт, вожжиöн вурас да вурас. Öмель сыркъялöмöн аслас горвыв сёрдö кыссяс, пукалö сэтчин — тороканнэз шöрт вылö пысалö.

Пукалö сiя лун, пукалö кыкö, быдса неделя пукалö, и медбöрын кутас сiйö гажтöм.

«А мый, — шуö аслыс, — ме пыр понда пукавны горвыв сёрдас. Ветла-ко ме тури ордö гöститны. Сiя эд менö корис».

Нянь кусöк сюйыштас пиö, гусьöник ойнас гортсис петас да мунас.

Дыр я, не я Öмель мунас — локтас нюр.

Нюр дорын керкуок сулалö. Керкуокын морт олö.

— Тэ кытчö, бур мортöй, мунан? — юалö Öмельлiсь мортыс.

— Ме тури ордö муна гöститны, — шуö Öмель.

— Мун, мун!.. Тури тэнö няньöн-солöн панталас. Да бöр локтöннят шоччисьны ме ордö пырав.

— Ладно, аттьö тэныт, — шуö Öмель.

И мунö Öмель одзлань: мунас-мунас, бöра петас паськыт нюр. Паськыт нюр шöрын зэв бур керку сулалö. Эта — турилöн горт.

Керку дынö Öмель локтö, а тури сiйö панталö ни.

— А кыдзкö, дона гöсиньöйö менам, — шуö, — локтiн. Пыр жö, пыр чожжык да шоччись.

Öмель пырас керкуö. Керку öшыннэс гырисьöсь, потолокыс вылын, стенаэс плисöн вартöмöсь. А тури кок вылiсь кок вылö пöрласьö, берсянас Öмельöс потшшуйтö-вердö.

Öмель сёяс-юас и пондас турилiсь оланiнсö видзöтны. Öтiк жырö пырас — сэтöн сёян-юан тыр. Мöдiк жырö пырас — сэтöн новъян пажыть коробъя коробъя вылын сулалö. Куимöт жырö пырас — сэтöн зарни да эзысь куйлö чукöр вылö чукöр.

Лун кык-куим Öмель гöститас тури ордын да пондас лöсьöтчыны бöр.

Пондас турикöт янсöтчыны, а тури сылö сьöрас пестер да пызандöра сетö.

— Пондас кö, — шуö, — туй вылын кынöмыт симавны, пестертö сиви вывсит босьт да шу: «Пестер, пестер, оссьы, пызандöра, ольсыштсьы!». Сэк ачыт аддзылан, мый лоас.

Öмель висьталас турилö аттьö, пестер öшöтас сивйö, пызандöра — конувтö и мунас гортас.

Нюрись токо петö, а нюрдор керкуокын олiсь морт сiйö панталö ни.

— Пыр, — шуö, — бур мортiньöй, туй понсит шоччисьышт. Поди окотитан бы баняын пывсьыны, менам тэ понда нагладь лонтöма.

— А мый, — шуö Öмель, — абу умöль и баняын пывсьыны. Токо ме этчö коля пестер да пызандöра, но тэ эн шу: «Пестер, пестер, оссьы, пызандöра, ольсыштсьы!».

— Ог, ог, бур мортiньöй, мый тэ сiйö баитан!.. Токо Öмель ыбöсö петас — кöзяин локтыштас пестер дынö да тэрмасьöмöн шуыштас: «Пестер, пестер, оссьы, пызандöра, ольсыштсьы!». .

Пестер оссяс, пызандöра ольсыштсяс. И друг пызан вылын кысь и лоас тыр берся сёян-юаныс. Мыйыс-мыйыс токо абу: и чöскыт, сакара тупöсьыс, и баран сюр кодь преникыс, и кампетыс, и крендельыс, и изюма пирöгыс, и сакарыс, и маыс.

Кöзяин сёяс-сёяс — быдöссö оз вермы сёйыштны. Мый керны? Öмельлö баняись локтан кад ни сибалö. Кöзяин курни-верни пызандöраö быдöс сэтiсь гартыштас, пестер тувйись босьтас да быдöс мöдiк жырö дзимлялас-дзебас. Сы местаö ассис сэтшöм жö пызандöра да пестер петкöтас и сэтчö жö пуктас, бытьтö нем эз и вöвлы.

Öмель локтас баняись, сайкöтчыштас, пестер сивйö öшöтас, конувтö — пызандöра, кöзяинлö висьталас аттьö да петас-мунас.

Локтö аслас деревняö, а гортас гöссез тыр, празьник лун вöлöма. Пукалöны гöссез, брага-сур юöны, олöм-вöлöм йылiсь сёрнитöны.

Öмель пырас да веськыта нылö и шуö:

— Но, öлöдззезнытö лöсьöтö, гöстинеччез тiянлö вайи.

— Ай жö, Öмелиньöй, ай жö, бур мортiньöй! — ошкöны сiйö гöссез.

Öмель чöвтас сивйись пестер, пызандöра, гöссез одзö нiйö керас да горöтас: «Пестер, пестер, оссьы, пызандöра, ольсыштсьы!».

Пестер оз оссьы, пызандöра оз ольсассьы!

Öмель мöдпырся шуис — нем абу. Куимöтпырся шуис — бöра нем абу. Медбöрын лöгасяс да кир-вар быдöс резьöтас-косялас. Видзöтö: гöссес одзö гиль-голь сукар торрез да шырсёйöм нянь торрез киссясö.

Гöсь пöлöс — кöда пондас Öмельöс серавны, кöда лöгасяс да ныр увтас бобгö, мый пö насмек видзны миянöс пондöма.

А айыс да пöрисьжык воннэс кутасö Öмельöс да мымда колö тiлясö, мед мöдпырся нылiсь чужöмнысö эз куль бур йöз одзын.

Кыссяс бöра Öмель сыркъялöмöн аслас горвыв сёрдö. Пукалö сэтчин, тороканнэз куталö да шöрт вылö пысалö. Пукалö лун, пукалö кыкö, пукалö неделя, — медбöрын бöра босьтас сiйö гажтöм.

— Ноко бöра, — шуö, — тури ордö ветла. Бöра кöть потшшуйтас да оз я кöть мыйкö сьöрам сет.

Ойнас бöра кöмасяс-пасьтасяс, кусöк нянь сюйыштас пиö и гусьöник гортсис петас.

Нюр дорö локтас, а керкуын олiсь бöра сылiсь юалö:

— Мый, бур мортiньöй, тури ордö мунан? Мун, мун, тури няньöн-солöн тэнö панталас. Да локтöннят шоччисьны пырав. .

— Ладно, аттьö, — шуö Öмель.

Локтiс Öмель паськыт нюрö. А тури бöра радувъяс асьсö оз тöд.

— Кыдзкö тэ, — шуö, — Öмелюшко, локтöмыт! Пыр жö, пыр да сёйышт-юышт, кынöмыт эд туй понсянь сималö.

Пырас тури ордö Öмель. Сёйö-юö, гöститö. Олö лун, олö мöдiкö, дыр олö тури ордын.

Гортас кольлытöн тури сетас Öмельлö чанёк да шуас:

— Ковны кö пондас, Öмелиньöй, тэныт сьöм, то шу: «Чанёк, несйышт, бытшöм-буртö мыччалышт». Сэтöн ачыт аддзылан, мый лоас.

Öмель аттьö висьталас турилö, чаньöс поводöт кутас и мунö гортас.

Токо паськыт нюрись петас, а керкуокын олiсь морт бöра сiйö панталö ни:

— Пыр жö, пыр, — шуö, — бур мортiньöй, шоччисьышт да баняын пывсьышт, кöс öдас шонтiсьышт.

— Баня ме радейта, — шуö Öмель. — Токо ме этчö кöртала ассим чанёкöс. Тэ эн шу: «Чанёк, несйышт, бытшöм-буртö мыччалышт».

— Мый тэ кöдö оз ков баитан, — шуö сылö мортыс. Токо ештiс Öмель ыбöс сайö саясьны, кöзяин чань дынö локтыштiс да шуис: «Чанёк, несйышт, бытшöм-буртö мыччалышт». Чань кыдзи прыснитас-несъяс, жиль-жоль токо сы вылiсь зарни киссяс и лоас быдса чукöр.

Кöзяин этö зарнисö öннэзö куралас, пыртас керкуö, дзебас. Чанёксö гидö йöртас, а сы местаö сэтшöм жö мöдiк чанёк домалас и бытьтö не сылöн и дело — пукалö, виччисьö баняись Öмельöс.

Öмель локтас баняись, кöзяинлö шоныт баня понда аттьö висьталас, чаньсö кутас поводöт и мунö гортас, нем оз и думайт.

Гортас бöра кытшöмкö празьник. Гöсь пöлöс тыр.

Öмель пырас, гöссезкöт дыровайтчас да бöра и шуö

— Но, зеппезнытö лöсьöтö, ме сьöм тiянлö вайи. Гöссез озö веритö Öмельлö. Тэ пö öтпыр миянöс гöстинечöн вердiн ни да мöдпырся бöра мöдан кешитчыны.

А Öмель правдайтчö-кленитчö, öнi пö оз ни сiя ло. Гöссез согласитчасö.

Вот Öмель чанёкöс поводöт ны одзö вайöтас, öтпырись шуас: «Чанёк, несйышт, бытшöм-буртö мыччалышт!». Чань и чутыр оз кер. Мöдпырся шуас — чань öтмоз пыр сулалö. Медбöрын Öмель лöгасяс да чаньлö бокас дрингас — чань кöть бы мый. Босьтас Öмель лöгувъяс шать да вирöдз чаньлiсь боккесö куляс.

Лэбтiсясö бöра Öмель вылö быдöнныс: кöда видчö, кöда насмек сiйö видзö. А айыс да пöрисьжык воннэс шатьнас асьсö пöттöдз вурасö: вот пö сыбöрын тöд — бур йöз одзын чужöм миянлiсь эн куль.

Кыссяс бöра Öмель сыркъялöмöн горвыв сёрдö. Пукалö сэтчин, тороканнэз куталö да шöрт вылö пысалö. Аслас юрас дума: «Неужели тури менö мöдпырся ни бöбöтiс». А нюр дорся керкуокын морт сылö и тöдвылас оз усь.

Дыр я, не я Öмель сiдз горвыв сёрдын пукалас и бöра сылö лоас гажтöм.

«Мый жö, не ветлыны я бöра тури ордö? — думайтö ас кежас. — Бöра кöть берсяöн потшшуйтас да оз я мыйкö эшö сьöрам сетышт».

Одззамоз жö ойсö кöмасяс-пасьтасяс, кусöк нянь сюйыштас пиö и гортсис петас.

Вот нюр дорö локтö, а керкуокись морт бöра бур кылöн сiйö аддзö:

— Мый, бур мортöй, тури ордö мунан? Мун, мун — тури рад лоас няньöн-солöн тэнö пантавны. Да бöр локтöннят шоччисьны ме ордö кежав.

Паськыт нюр шöрö Öмель локтö, а тури радся-рад, панталö. Кыдзкö пö локтöмыт, Öмелиньöй.

Öмель пырас тури ордö, а тури бöра кок вылiсь кок вылö пöрласьöмöн берсянас сiйö потшшуйтö.

Дыр гöститас тури ордын Öмель. Сэсся аттьö висьталас турилö да лöсьöтчас мунны гортас. Тури сiйö кольлалö, киас сетö льöмпу кляч да закажитö:

— Кин кытöн тэнö, Öмель, пондас öбидитны, тэ шу: «Льöмпу кляч, уджалышт!» Сэк ачыт аддзылан, мый лоас.

Öмель босьтiс киас льöмпу клячсö и мунö. А нюрись петiкö керкуокись морт сiйö бöра ни панталö.

— Пыр жö, пыр, — шуö, — бур мортiньöй. Мыдзöмувъя шоччисьышт да кöс баня парын шонтiсьышт.

Но мый, баня дак баня. Пырис керкуокö Öмель, чöвтчис-пöрччасис да кöзяиныслö бöра и шуö:

— Ме этчö ассим льöмпу кляч сувтöта, тэ метöг эн жö шу: «Льöмпу кляч, уджалышт!».

— Мый тэ, мый тэ, ог, — шуö кöзяин. А ачыс важын ни виччисьö, кöр Öмель сайöвтчас ворота сайö.

Токо ештас Öмель петны, кöзяин локтыштас льöмпу кляч дынö да горöтас: «Льöмпу кляч, уджалышт!».

Льöмпу кляч кыдз мезмас да кутас сiйö воззьыны. Морт оз и тöд, кытчö воштiсьны, дзебсисьны. Пырас мöд жырö — кляч сьöрас; каяс гор вылö — кляч сьöрас; пырас пызан увтö — кляч боккесö чувйö. И мый бы морт эз кер, кляч сё сiйö вурö да вурö. А дугдöтны оз тöд кыдз.

Бертiс баняись Öмель. Аддзö: кöзяинсö кляч пöвсалö-вурö. Вöлись сэтчö казялас, кытчö сылöн пестер, пызандöра да чань öшисö. Вон пö тай кин менчим чужöмöс кульöма!

— А-а, — шуö Öмель, — сюрин вöлись!.. Вай меным пестерöс бöр, вай пызандöраöс, вай чаньöс. Кляч, уджалышт! Кляч, уджалышт!..

И кляч мырсьö-уджалö кöзяин вылын.

Сэк пондас морт кеймисьны Öмельлö.

— Ой, босьт быдöс, токо клячтö дугдöт, дзонь места ни вывтам эз коль, быдöс лöз керис.

Морт вайис Öмель одзö и пестерсö сылiсь, и пызандöрасö, и чаньсö. Вöлись Öмель дугдöтiс клячсö. Кляч локтiс, местаас сувтiс и бытьтö кыдз нем абу и вöлöма.

Öмель кышалiс пельпон вылас пестер, пызандöра босьтiс конувтö, чаньсö кутiс поводöт, кляч босьтiс киö да иньдöтчис гортас.

Деревняö локтö, а деревняас празьник. Айыс ордын бöра гöссез тыр. Гöссез быдöс важнöйöсь Пызан сайын веськыт пельöсас старшина пукалö, ордчöн сыкöт урадник нырыштсьöма пызан вылö, ен угöлын кыз кынöма купеч, сэтöн ордчöн богатина пöлöс. Пукалöны — гöститöны, юöны, сур-винаöн миссьöны

Öмель пырас, быдöнныскöт дыровайтчас да одззамоз жö бöра и шуö:

— Но, бур гöсиньöйез, öнi берсясö ме тiянлö вайи.

— Тэ миянöс кыкись ни бöбöтiн: да куимöтпырся эшö мöдан бöбöтны, — гöссес паныт öтiк öмись шуöны.

Пондас Öмель правдайтчыны, божитчыны, юрсö, синнэсö ассис ёрдны: вот пö не вöрзьыны меным местаись, бöбöта кö öнi.

— Но инö видзöтам, вай, — согласитчисö гöссез. Öмель перво пестер да пызандöрасö ваяс да шуö: «Пестер, пестер, оссьы, пызандöра, ольсыштсьы!».

Пестер паськалас, пызандöра ольсыштсяс — и друг пызаннэз вылын берся чöскыт сёянтор мыччисяс. Мыйыс-мыйыс токо абу: и баран сюр кодь преникыс, и чöскыт, сакара тупöсьыс, и крендельыс, и кампетыс, и изюма пирöгыс.

Вöлись гöссез дивуйтчыны пондасö. Сёйöны-юöны, кин мымда вермö. Зеппезö, пиэзö сюйöны, кин мымда ештö. Старшина да урадник медуна сöбöны и быдлаö татшкöны-сюйöны, миянлö пö кысь вайны.

— Эта эшö, гöссез, не быдöс, — шуö Öмель.

Вайöтас поводöт чанёксö да горöтас: «Чанёк, несйышт, бытшöм-буртö мыччалышт!».

Чань кыдзи прыснитас — жиль-жоль вывтсис зарни да эзысь киссяс. Размöдiсь несйöм бöрын чукöррез-чукöррез аркмасö зарнисис.

Гöссез чеччаласö местаэзсиныс, зарни куртöны-картöны, быдлаö сюйöны. Урадник да старшина медуна бöра быдлаö тапкасö-сюясö да вöрзьöтчыны озö лысьтö — сiдз зарниыс бöр и киссьö.

Сэсся Öмель ваяс льöмпу кляч да гусьöн и шуыштас: «Кляч, уджалышт!». Кляч кыдз пондас быдöннысö клёпöтны, воззьыны, кин кытчö ештö, сэтчö и пырö. А кляч быдлаись быдöнöс аддзö: öтiклö юрас сетö, мöдiклö мышкат, старшиналö кыз кынöмас чувйö, а урадниклö сивилёнас — клён да клён

А Öмель видзöтö да öмдорнас шыннялö: «Кужит сёйны-юны готовöйсö, кужö öнi и мынтiсьны. Льöмпу кляч, уджалышт, льöмпу кляч, уджалышт!». А льöмпу кляч уджалö-мырсьö: юр вылiсь юр вылö, спина вылiсь спина вылö чеччалö — лöз керас быдöннысö.

Мый гöссезлöн вöлi куртöм-сюйöм, быдöс бöр петiс-киссис. Валяйтчö гöгöр преникыс, кампетыс, сьöмыс — некин и дзар оз кер, кляч зника оз сет, сё вурö да вурö.

Сьöлöм поттöдз Öмель сералас гöссез вылын, сэсся клячсö дугдöтас да шуö:

— Но, чöскыт я менам нянь-солыс? Мöдпырся бöра вовлö.

Гöссез мезмасö да шапкатöг, пасьтöг — кин кытчö.

А Öмель янсöтчас айыс дынiсь да воннэс дынiсь и пондас овны, нянь сёйны.

Вот и быдöс. Ме сэтöн жö вöлi, да клячыс кыдзи капкис сивилёнам, ме сунки-панки, сунки-панки да мöс гидö. Сыбöрын сайласьöмöн пышши.