74. Умштн. Буулһҗ бичтн. Темдглгдсн даалһврмуд күцәтн.

Магтад келхләрн – өргәд оркдг,

Мааҗад келхләрн – шавтадг.

Яснла² харһсн сумн болсн

Янзта² хальмг келн!..

Хар уснд өрм бәәлһм

Хальмг келм чимгтә²,

Хуурмг, худлчиг² худгт суулһм

Хурц болчкад, омгта…

Тосн кевтә илн келдг,

Торһ-томчар кеерүлн келдг,

Усн әдләр уһан келдг

Уул хальмг келн! (Калян С.)

75. Умшад, текст нерәдтн. Харар барлата үгмүдин даалһвр күцәтн.

Элстин² дорд үзгәр² урһа модн заагт «Иньгллт» парк сәәхрнә. Энд бичкдүд сергмҗтәһәр амрна.

Элстин театрмуд соньн нааддар² сезоһан эклнә. Эднә сәәхн афишмүд² уульнцар сегләтә. Балһсна уульнцсиг олн бумбс кеерүлнә.

Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музей өдгә цагин янзта сәәхн шин герт бүүрлв. 1970 җиләс авн Хальмг университет үүлдҗәнә. Энд хальмг болн талын һазрас ирсн оютнр сурчана.

С у р в р м у д

1. Элстд ямаран ончта ормс бәәнә?

2. Бичкдүд альд сергмҗтәһәр амрна?

3. Балһсна уульнцсиг юн кеерүлнә?

4. Чамд ямаран ончта орм тааста?

76. Умштн. Туулин неринь заатн. Темдглгдсн үгмүдин даалһвр күцәтн.

Өвгн хуцан хашад орулна. Әмтн цуһар унтна. Сө өвгн босад, хуцан ална. Цусинь хөөдин² амнд² түркнә. Махинь нохаст өгнә. Бийнь арһул орад унтна.

Өрүн босхла, өвгнә хуц уга. Цуг хөөдин амн цуста.

– Нә, тана хөд мини хуциг² идҗ. Би танд келләв, ода хөөдән цугинь өгтн, – гив.

Байн арһ уга, хөөдән өгнә. Тиигәд өвгн дала хөөтә² болад, амрад-җирһәд бәәнә.

77. Умштн. Текст нерәдтн. Зура тогтатн. Темдглгдсн далһврмуд күцәтн.

Мана һазрин бәәдл олн зүсн. Зәрм һазрар өндр биш өөдмс² бәәнә. Эдниг толһа гиҗ нерәднә. Сала болн хотхр һазрмуд бәәнә.

Хаврт сала болн хотхрмуд² хәәлсн² усар² дүүрнә. Эн усна нилчәр хотхрмудар нигт өвсн урһна. Нигт өвстә ормсиг царң гиҗ нерәднә. Энд-тенд көкрсн² царңгудт олн зүсн цецгүд шавшҗ нәәхлнә. Иим ормс теегин кеерүл болна.

Мана һазрт нуурмуд чигн бәәнә. Хамгин ик нур – Маныч Гудило. Эн нуурин уснд олн зүсн өвәрц шовуд бәәрлнә: хунмуд, зерлг нуһсд, зерлг һалуд. Энд олн зүсн аңгуд чигн харһна. Нуурин көвәһәр² нигт хулсн көкрнә.

78. Умштн. Бичтн. Өггдсн даалһвриг амн үгәр цәәлһтн.

Тугин² тал дунд цаһан бадм цецг бәәнә. Бадм цецг улмта-унулта һазрт урһдг болвчн, сәәхн цаһан өңгтә. Ямаран чигн күчр-күндин хөөн шин сәәхн җирһл эрк биш ирх гисн тоолвриг² эн цецглә залһлдулҗ келҗ болхмн.

Цаһан өңг мана цуг үүлдврин эв делдгч сана-седкл медүлҗәнә².

79. Суффиксмүд орулад, үгмүд тогтатн.

-лһн, -вр, -дг, -ч, -сн, -в, -гчн, -җана, -җәнә, х.

80. Үгмүд чилгчсәр хүврәҗ бичтн.

и н – ын та – тә ур – үр

ар – әр

ас – әс мал, керә, заһсн

ла – лә

д – т н

!

Үгин тогтацин йилһлт

Й и л һ л т и н д а р а н

1. Түрүләд үгин чилгч олх кергтә. Энүнә төлә үгиг хүврүлх кергтә. Хүврсн әңгнь чилгч болна.

2. Дарунь үгин уңг олхмн. Энүнә төлә нег уңгта үгмүд ирлцүлх кергтә.

3. Уңгин дару суффикс зогсна.

Й и л һ л т и н я н з н ь

Келснд²

А м н ү г и н й и л һ л т

1. Келснд – (келсиг, келснәс, келхд) – чилгчс: иг, әс, д;

2. Келвр – келдг – келмрч – уңгнь: кел;

Б и ч м р й и л һ л т

Келснд² – кел – сн – д

ЛЕКСИК (үглл) § 13. Шуд болн теҗг чинртә үгмүд.

Келнд орҗах цуг үгмүд лексик (үглл) бүрдәнә. Үг болһн шуд болн теҗг чинртә: төрскн, балһсн, йиртмҗ гисн үгмүд нег чинртә; хурһн, үсн, толһа гисн үгмүд хойр чинртә (һарин хурһн, хөөнә хурһн), (толһан үсн, үкрин үсн) болн н.ч.