250. Умштн. Нерәдтн. Нүр орч нерд салһҗ бичәд, эднә то болн киисквринь темдглтн. Темдглгдсн үгмүдин даалһврмуд күцәтн.

Би эк-эцктәһән бәәнәв. Мини эцк – хөөч, эк – саальч³. Нег дәкҗ намаг школд бәәхлә, мана эк гемнәд, больницд орҗ. Эцк хөөтәһән талдан идг хәәһәд йовҗ одҗ.

Би икәр әәвүв. Гертән һанцарн яахв? Экм ямаран гемәр² гемнсн болхв?

Хамдан сурдг үүрмүдм намаг әәтрүлв¹. Нанур ирәд, бичә зов, бидн чамд нөкд болнавидн гиҗ келцхәв. Намаг гертән иртл, үүрмүдм түрүләд ирчксн бәәҗ. Эдн хаша ахулв, түлх мод белдв, гер дотр хурав, хот белдв. Тедн нанла хамдан кичәлән күцәдг болв. Мадн үүрмүдтәһән экд хот күргҗ өгдг болвидн. Эднә нөкд болҗахин тускар экм медчкәд, йир икәр байрлв.

!

Тодлҗ автн: саальч (доярка), гемнх (болеть), идг (пастбище), әәтрүлх (успокаивать), зовх (переживать, страдать).

251. Умштн. Орч нерд салһҗ бичтн. То болн киисквринь заатн.

Ааһ-савин күүндвр

– Э, тиим боллго, – – Ха, юмн биш! – Тедниг зүтклдәд бәәтл,

Эндәснь шаазң хәрүцнә. Харҗңнад, ухрмуд инәлдв. Тарһн хар хәәсн

– Бидн кенднь чигн – Бидн бәәхлә, цуһар Халун ур һарһад,

Бәрхд амр, эвтәкнлм. Булмг идҗ чадхмн. Хотыг буслһад болһна.

(Шугран В.)

!

Орч нернә морфологическ йилһлт

I. Келлһнә хүв. Хамцу чинр.

II. Морфологическ темдгүд.

1. Эклц кев (нерәдгч киискврт, нег тоод).

2. Оньдин темдгүд:

– альк нүүрин (нүр болн нүр-билгч орч нерд).

3. Оньдин биш темдгүд:

– то;

– киисквр.

III. Зәңгин мөч. (нерлгч, келгч, немлт, эс гиҗ уршг).

Орч нернә йилһлтин даран

Мини эцк школд көдлнә.

А м н ү г и н й и л һ л т

Мини – орч нерн.

Негдвәр, нүр зааҗана:

(кенә?) мини эцк.

Эклц кев – би.

Хойрдвар, энүнә темдгүд:

нүр орч нерн, 1-гч нүр.

Энүнә оньдин биш темдгүд – нег тоод, төргч киискврт, амр киисклһнд бәәнә.

Һурвдвар, зәңгд эн – немлт.

Б и ч м р й и л һ л т

Мини – о. н.

I. (Кенә?) мини эцк.

Эклц кев – би.

II. Оньдин темдгүд –

нүр о. н., 1-гч н.;

оньдин биш темдгүд –

нег то, төр. к-вр.

III. (Кенә?) мини эцк.

Тоолгч нерн

§ 37. Үндсн тоолгч нерн

Юмна то медүлҗәх үгмүдиг тоолгч нерн гиҗ нерәднә. 1. Үндсн тоолгч нерн – кедү? гидг сурврт хәрү өгнә. Амр, давхр, тогтсн әңгүдәр хувагдна. Амр тоолгч нернә тогтац – нег үг (нег уңг): негн, дөрвн, зун. Давхр т. н. тогтац – нег үг (хойр уңг): хөрн, һучн, йирн. Тогтсн т. н. тогтац – цөн үг: хөрн тавн, хойр зун һучн долан. Нег тооһас тогтсн тоолгч нерд амр тоолгч нерд гиҗ нерәдгднә. Тодлтн: негн гисн тоолгч бәәлһнә нернлә ниицхләрн н эцүсән геенә. Үлгүрнь: нег үкр, нег күүкн, нег цаасн.

Ө 252. Тоолгч нерд орулад, зургар зәңгс тогтаҗ бичтн. Тоолгч нердин әңгинь заатн.

1.Рис. дев. держит яблоки.

4. Рис. на ветке дерев.

2. Рис. козы 3. Рис. класс. ласточеки.

во дворе

5. рис. книги. 6. Рис. мячи

Орулх тоолгч нерд: 25, 10, 3, 15, 7.