21. Умштн. Йотлсн эгшгүдтә үгмүд буулһҗ бичтн. Бичлһнә зокалынь цәәлһтн.

Өлзәтә җирһлин хаалһар Еңсг дууһан дуулҗ,

Менд-амулң йовҗ, Оньдин дөрвн цагт

Аюл, зуд угаһар Седкл санамр йовхиг,

Йиртмҗин сәәхнднь байрлж, Олн Деедс евәтхә!

22. Йотлсн эгшгүд кергтә ормднь орулҗ бичтн.

Ээҗ хәәснәс цә (й)үв. Күүкн (й)еңгәр ус утхв. Теегин цецгүд (й)ямаран сәәхн! Отхн дуулхдан (й)ир дурта. Бадм Зулын байрт цәәһин (й)өрәл дасв. Хаврин теегин (й)иртмҗ өвәрц сәәхн!

§ 6. Алңтрулгч эгшгүд

Кемр а – ә, у – о, ү – ө, у – ү, о – ө, и – ү эгшг әс үгд алңтрҗ соңсгдхла, түрүн зогсчасн үзгүд бичгднә: альвн – әлвн, бүшкүр – бишкүр, үвл – өвл

23. Умштн. Кергтә эгшгинь тәвтн. Зокал цәәлһтн.

(А-ә)львн с(а-ә)лькн үләнә, Хүвлзәд салькн чаңһрна,

Айсан б(ү-и)шмүд нискәнә. Х(у-о)мха өвсн ниснә.

Генткн хур дусна, Шар намр ирнә,

Герүрн күүкн адһна. Шарлҗ тег х(ү-ө)врнә.

(Пунцга Н.)

24. Чик эгшгинь тәвтн. Өггдсн үгмүдлә зәңгс тогтатн.

Һ(у-о)рвн, (ү-ө)вл, т(аа-әә)ва, б(и-ү)шкүр, һ(у-о)рвлһ.

Тодлҗ автн. Бүшкүр – свисток, свирель; һурвлһ – сова.

25. Харар барлата үгмүдин эндү чиклтн. Чик зәңгс тогтатн.

1. Махла, өвлә, аавин, дулан, йир. 4. Кермн, авч ирв, һорвн, әльм.

2. Өвсн, теегин, хомхарна, намрт. 5. Үүднд, делгүрин, өлгәтә, өньс.

3. Гер, эднә, хораста, үүтьхн. 6. Бишкүрднә, һаза, көвүн.

Янзнь. Аавин үвлә махла йир дулан.

26. Ээҗин келсн үгмүдиг чиклҗ бичтн.

– Кермн, эндр һаза чаңһ сәлктәй?

– Уга, эндр тиньгр, тагчг өдр.

– Йир сән, тиигхлә дулан ховц үмсәд керг уга.

– Ээҗ, зуг серүн бәәнә, дааршгойч?

– Юн даарад одх билү? Тиигтлән өвлин цаг биш.

– Ээҗ, би чамд халун цә белднәв.

– Терүндчн ханҗанав. Тер цәәдән невчкн зәт зор, амтнь сән болх.

– Эркҗән уга тиигнәв.

– Ай, мини ач күүкн, йоста сән күүкнч! Би байрлҗанав.

§ 7. Тодрха биш эгшгүд

Хальмг келнд тодрха биш эгшгүд бәәнә. Иим эгшгүд тодрхаһар соңсгдхш, тер төләд эдниг тодрха биш эгшгүд гиҗ нерәднә. Тодрха биш эгшгүд нурһлҗ үгин дунд болн сүүлд харһна. Бичгт эдн бичгдхш. Тодрха биш эгшгүд үгин ниилвр тогтана: сүлд – сүл - д°, көглҗрһн – кө - г°л - җ°р - һ°н.

27. Умштн. Тодрха биш эгшгүд йилһҗ темдглтн. Ниилврмүдәр салһтн.

Частр – …, багшнр – …, Элст – …, темдг – …, төрскн – …, хальмг – …,

балһсн – …, шүлг – …, герт – …, теңгр – …, келн-улс – …, сандл – …,

малч – …, төгрг – …, сурдг – …, бәәдл – …, ээҗ – … , төөлг – …, хотхр – …, усн –…, усчдг – …, хот – …, һәрәдх – …, махн – …, мөсн – …, өвсн – … .

28. Тодрха биш эгшгүд темдглҗ бичтн.

Эк, ах, авһ, келн, нүдн, үсн, өдмг, көгҗм, чон, үкр, мөрн, малч, аав, өөрд, насн, билцг, хурһн, туһл,

Янзнь. Эк° – [ эке]

29. Умштн. Тодрха биш болн тодрха эгшгүдтә үгмүдиг ирлцүлҗ бичтн.

1. Терз деер зөг сууна. 2. «Анҗа мөрн тергәр аца зөг» , – гиҗ аав закв. 3. Цасн орад, өндр көр хурв. 4. «Мана Анҗа йир көр», – гиҗ эцкнь көвүһән келв. 5. Герәс хол биш, элсн деер аратын мөр үлдҗ. 6. Киштә мөр унад, хө хәрүлв. 7. Көл уга гүн һолд өөмхд әәмшгтә. 8. Ширән дөрвн көл улан зүстә.

9. Өрүһәр үүлтәд, шир ширдв. Эк олн зүсн шир хулдҗ авв.

Янзнь. Зөг° – зөг

30. Умштн. Тууль нерәдтн. Зура тогтаҗ бичтн. Зураһар амн үгәр текстин утхинь келтн. Тодрха биш эгшгүдтә үгмүдин схем тогтаҗ бичтн.

Кезәнә бәәҗ. Нег чон гүүҗ йовад, аду үзнә. Эн чонур дәкәд хойр чон ирнә. Эн һурвн чон адун тал дәврнә. Нег унһ бәрҗ авна. Терүгән идәд сууна. Холд арат аашснь үзгднә. Чонмуд аратыг бас идхәр үгцнә.

Удлго арат ирнә, эднлә мендлнә. Эн һурвн чон мендлхш. Эдн аратыг идхәр седҗәнә. Арат өмнәснь келнә:

– Яһҗант тадн? Би таднд сә кехәр бәәнәв. Тадниг бәрхәр кесг мөртә күн аашна. Би энүг келхәр адһҗ йовлав, – гинә.

Һурвн чон әәһәд һарад зулна. Арднь арат теднә үлдәсн мах идәд, амрад, җирһәд бәәнә.