§ 8. Хадвр әс

Хадвр әс хошадлсн болн эс хошадлсн, дуута болн дүлә әңгст хувагдна: дуута: б, в, г, һ, д, ж, җ, з х ошадлсн дүлә: п, ф, к, х, т, ш, ч, с дуута: й, л, м, н, ң, р э с хошадлсн дүлә: ц, щ, ч

31. Умштн. Үгмүдт бәәх дуута хадврмудынь ноһан татасар, дүлә хадврмудынь улан татасар темдглтн.

Хальмгин малчнр нурһлҗ дөрвн зүсн мал өскнә: хө, үкр, темә, мөр. Зәрм һазрар тәрә-темс урһана. Октябрьск районд тутрһ тәрнә. Городовиковск районд олн зүсн тәрә-темс урһана: эрднь иш, буудя, хар һуйр болн нарн цецг. Энд нарн цецгин тос шахҗ авна, буудя теермднә. Лаганск района цутхлң Лагань балһсн. Эн балһсн Көк теңгсин көвәд бәәнә. Бәәрн улс заһс бәрәд, эд-бод кенә.

32. Хадвр үзгүд дөрвн багар хураҗ бичтн.

Б һ в г д ж җ з к л м н ң п р с т ф х ц ч ш щ

Дуута хадврмуд:

Дүлә хадврмуд:

Хошадлсн хадврмуд:

Эс хошадлсн хадврмуд:

О 33. Умштн. Удан эгшгүдтә үгмүд түүҗ бичтн.

Намр

Көк модд Өткн үүлн

Кеерч шарлна. Бархлзҗ һарна.

Көөлдәд хамтхасд Өдрин дуусн

Көлиг орана. Хур орна.

(Балакан А.)

§ 9. Алңтрулгч хадврмуд

Кемр д-т, г-к алңтрҗ соңсгдхла, хадврмудын хөөн эгшг үзг тәвҗ чикинь медх кергтә. Энүнә дөңгәр кергтә хадвр тодрхаһар соңсгдна: одта – одар, нутгта – нутгин

34. Үгмүдт чик хадвр бичтн. Эднлә зәңгс тогтатн.

Нут(г - к) – нут..ар, те(г - к) тее..ин, селв(к - г) – селв..әр, ба(к - г)тв

ба..ар, ца(к - г) – ца..ар, о(д - т) – о..ар, хур(к - г) – хур..ин, о(д - т) – о..ад, ме(т - д) – ме..ән, ха(т - д) – ха..ур.

35. Умштн. Чик хадвринь бичтн. Бүрткл үгмүдинь заатн.

1. Сөөһин теңгр дала о(т–д)та. 2. Мини ах цер(к–г)т церглнә. 3. Са(д–т)та күн – салата модн. 4. Өлн чон әәмш(к–г)тә. 5. Тее(к–г)т көк ноһан урһна. 6. Мана ба(к–г)т хөрн күн бәәнә. 6. Нохан кич(к–г) йир бавһр нооста.

7. Соньн бич(к–г)тә цаасн ирв.

36. Алңтрулгч хадврмуд темдглтн. Бичлһнә зокалынь цәәлһтн.

1. Медхд үг кел, мергнд гөрәс шах. 2. Сән селвгт седкл хандг. 3. Сергхд – агчм, кергт – цаг. 4. Манҗ бичгтән сәәхн балһсна тускар бичҗ. 5. Баазр нохан кичгтә наадхдан дурта. 6. Тәрәчнр өвс хадхар теегт һарв. 7. Үдин хот идх цаг өөрдв. 8. Хальмгт ик, сәәхн чонҗ тосхгдв. 9. Зөргтә көвүн юмнас әәсн уга.

37. Умштн. Үгмүдт кергтә хадврмуд орулҗ бичтн.

Делкә деер мөңкинд Өдгә киш(г – к)тә җирһлән

Төвкнү дурдх негл. Өскҗ эдлсн ачнь,

Бумб гидг нут(г – к)т Өвкиннь үүдәсн күслән

Байран ма(г – к)тҗ болна. Өдр болһн ашлҗ.

Күчн-чидлән шинәс

Күцәхдән бийән а(г – к),

Күүндврин соньныг холас

Күргҗ тее(г – к)тән өскнә.

(Саңһҗин Б.)

38. Умштн. Харар барлата үгмүдт кергтә эгшгүд тәвтн. Эн үгмүдиг үзгүдәрнь салһад дөрвн багар хуваҗ бичтн.

Кесг хату бүрк..тә хаалһс Хальмг Таңһчиг талд..н балһсдла залһлдулн.. . Өдг… цагин янзар тосхгдсн аэропортас аһарин кермс Москва балһснур нисн… . Хальмг Таңһчд талын нутгуд..с олн әмтн ирҗ гиичлн.. . Эдн дунд нерт.. номтнр, олна үүлдәчнр, нертә артистнр, шатрчнр болн нань чигн темдгтә улс бәән.. .

Өмн дарана эгшгүд:

Ар дарана эгшгүд:

Дуута хадврмуд:

Дүлә хадврмуд:

Ө 39. Умштн. Текст нерәдтн. Алңгтрулгч хадврмудта үгмүд темдглтн. Бүрткл үгинь амн үгәр заатн.

Би Хальмг Таңһчд бәәнәв. Эн мини төрскн. Мана таңһчин һазр – у, өргн тег. Һазрин бәәдл олн зүсн. Зәрм һазрар өндр биш өөдмс бәәнә. Эдниг толһа гиҗ нерәднә. Сала болн хотхр һазрмуд бәәнә.

Хаврт сала болн хотхрмуд хәәлсн усар дүүрнә. Эн усна нилчәр хотхрмудар нигт өвсн урһна. Нигт өвстә ормсиг царң гиҗ нерәднә. Энд-тенд көкрсн царңгудт олн зүсн цецгүд шавшҗ нәәхлнә. Иим ормс теегин кеерүл болна.

Даалһвр. Сурврмудт хәрү өгтн. Бичтн.

1. Мана теегт ямаран ормс бәәнә?

2. Ямаран ормсиг царң гиҗ нерәднә?

3. Царңгд юн урһна?

4. Чи бәәсн һазр-усндан дуртавч?

5. Чамд дурта ормс бәәнү? Ямаран?