222. Умштн. Нерәдтн. Буулһҗ бичтн. Чинрлгч нердин чинринь темдглтн. Темдглгдсн үгмүдин даалһврмуд күцәтн.

Бүргд – йир ик шовун. Хар-бор өңгтә, утдан нег метр шаху. Җиврнь хойр метр үлү. Хоңшарнь бат, хумсднь хурц. Энүнә һууҗмулмуднь цевр цаһан өңгтә.

Бүргд шовун ут наста. Зәрмнь зу нас күртлән чигн бәәнә. Һууҗмулмуд күүнә һарт дарунь дасна. Эзән сәәнәр меднә.

Эн шовун әәмшгтә. Бүргд шовунас баһ чидлтә шовуд, аңгуд әәнә.

Бичкн күүкдиг³ чигн авч одна. Зәрмдән бөдүн¹ күүнүр² чигн дәврнә.

Тодлҗ автн: бүргд (беркут), бөдүн (взрослый).

223. Үгин ниицлһс ирлцүлҗ бичтн. Эднә схемс тогтатн.

Әмтәхн самбр

Һашун ширә

Ишклң майг

Өндр һол

Маштг тег

Дунд күкл

Тарһн бел

Эццн моһа

Бүдүн гөрәсн

Нәрхн махн

Ут школ

Ахр гер

Өргн уул

Уутьхн чигән

Төгрг бурш

Утулң альмн

×

Янзнь: әмтәхн альмн

§ 33. Тогтагч чинрлгч нерд

Тогтагч чинрлгч нерд талдан келлһнә хүвсәс: бәәлһнә нернәс, үүлдәгчәс, чинрлгч нернәс олн зүсн суффиксмүдәр дамҗҗ тогтна. Үлгүрнь: (юн? – төмр), (ямаран хаалһ?) – төмр хаалһ, (юн? – нарн), (ямаран өдр?) – нарта өдр, (юн? – чолун), (ямаран гер?) – чолун гер, (юн? – дун), (ямаран күүкн?) – дууч күүкн. Тодлтн: төмр (железо), чолун (кирпич, камень).

Ө 224. Шинҗлтн. Зургуд зааҗах үгмүдт сурврмуд тәвтн. Ямаран келлһнә хүв болҗахинь заатн. Эклц янздан ямаран келлһнә хүв бәәсинь темдглтн. Үгмүдлә зәңгс тогтатн.

1. рис. облако 2. рис. звёзд 3. рис. ветра 4. рис. луны

Үүлтә одта салькта сарта

Рис. чел. шагает рис. красная корова

Йовач улагч

225. Кергтә үгмүд немҗ бичтн. Чинрлгч нерд ямаран келлһнә хүвәс тогтсинь заатн.

Ухан – ухата …, шир – ширтә …, уульх – уульмха …, шоглх – шогч …, инәх – инәдтә …, хуцх – хуцач …, зуух – зууһач …, үвл – үвлин …, намр – намрин …, хавр – хаврин …, келн – келтә …, зун – зунын … .

Янзнь: ухата керә.

!

Тодлҗ автн: хуцх (лаять), зуух (кусать), шоглх (шутить).

226. Умштн. Чинрлгч нердәс бәәлһнә нерд тогтатн.

1. Аавин хошт үстә үкрмүд бәәнә. 2. Эрдмчин һар эвтә. 3. Эндр хурта өдр болҗана. 4. Худлч күн му. 5. Мана эгч үннч күн. 6. Мини дү күүкн ахуч. 7. Ээҗин хашад улагчн үкр бәәнә. 8. Сән эрүл-мендтә күн – кишгтә. 9. Тоомсрта күүнә керг сән күцәмҗтә.

!

Тодлҗ автн: үнн (правда), худл (ложь), ахулх (убирать), тоомср (сознание).