111. Бәәлһнә нердиг сурврмудар салһҗ бичтн.

1. Кен? –

2. Юн? –

Мис, сандл, ээҗ, багш, цасн, арат, бичүр, Санҗ, тосхач, дегтр, гер, көвүн, үвл, моһа, чон, дегтр, эк, чолун, төрскн, залу, Герлә, Элст, эмч, һаһа, авһ, эгч, наһцх.

112. Умштн. Эврә нерд медүлҗәх үгмүд буулһҗ бичтн. Сурврмуд

тәвтн.

Дорҗ Хальмг Таңһчин хотл – Элст балһснд бәәнә. Энүнә гер Чкаловин уульнцар бәәнә. Эн уульнцас хол биш «Гранд» гидг ик делгүр зогсчана. Дорҗин ээҗ Цаһан эн делгүрәс хулд кенә. Дорҗ дегтр умшхдан дурта. Эн

А. Амр Санана нертә дегтрин саңгас «Байр» гидг седкүл авч умшна. Эн седкүләс олн соньн юмна тускар меднә. Дорҗин үр Таһра талын һазр-усна тускар соньмсна. Дегтрмүдәс Моңһлын, Китдин, Австралин, Англин орн-нутгудын тускар дала юм меднә.

113. Цегмүдин ормд кергтә үгмүд бичтн.

1. Хальмгин балһсд: …, …, … . 2. Хальмгин газетмүд: …, …, …, … .

3. Хальмгин седкүлмүд: …, … . 4. Хальмгин райод: …, …, …, …, …, … .

5. Хальмгин селәд: …, …, … . 6. Элстин уульнцс: …, …, … .

7. Хальмгин һолмуд: …, …, … . 7. Хальмгин нуурмуд: …, … .

114. Умштн. Буулһҗ бичтн. Темдглгдсн үгмүдин даалһврмуд күцәтн.

Бичә цоктн!

Хойр билет бокст Кеерсн гер¹ дүүрң,

Хулдҗ Булһн¹ авна. Күн олн. Шууган¹.

Маңһдуртнь көвүһән дахулад, Эк көвүн¹ хойр

Марһа одҗ һәәхнә. Эврәннь ормд суув.

(Шугран В.)

§ 17. Бәәлһнә нернә киискврмүд

Бәәлһнә нерд киискврмүдәр хүврнә. Хальмг келнд йисн киисквр бәәнә.

115. Умштн. Туульд бәәх көвүдин нерд тодлтн. Хора болһнд бәәх көвүдин нерд заатн.

Кезәнә нег цагт эмгн өвгн хойр бәәҗ. Эдн йисн көвүтә бәәҗ. Хуучн гернь уутьхн болна, тегәд эдн ик гер бәрнә. Йисн көвүн һурвн хорад һурвадар хувагдҗ бәәрлнә. Негдгч хорад Нерәдгч киисквр, Төргч киисквр, Өггч киисквр бәәнә. Хойрдгч хорад Гемнгч киисквр, Бүрдәгч киисквр, Ниилүлгч киисквр бәәнә. Һурвдгч хорад Хамцулгч киисквр, Һаргч киисквр, Залгч киисквр бәәнә.

116. Эн йисн ах-дү оньдин сурврмуд тәвнә. Кен ямаран сурвр тәвнә?

Нерәдгч киисквр – кен? юн?

Төргч киисквр – кенә? юуна?

Өггч киисквр – кенд? юунд?

Гемнгч киисквр – кениг? юуг?

Бүрдәгч киисквр – кенәр? юуһар?

Ниилүлгч киисквр – кенлә? юунла?

Хамцулгч киисквр – кентә? юута?

Һаргч киисквр – кенәс? юунас?

Залгч киисквр – кенүр? юунур?

Тодллһна дамшлт давуллһна наадн

117. Көзр наадлһн.

Сурһульчнр һурвн багар хувагдад, наад давулна. 1-гч баг киискврмүд бичәтә карточкста, 2-гч баг күүнә туск сурврмудта карточкста, 3-гч баг юмна туск сурврмудта карточкста. 1-гч баг киисквртә карточк шивхлә, 2-гч болн 3-гч багмуд эврә карточксан шивнә. Эндү һарһсн багас нег очко хасгдна.

§ 18. Нерәдгч киисквр

Кен? юн?

Нерәдгч киискврт бәәх бәәлһнә нерд кен? юн? гидг сурврмудт хәрү өгнә. Эн киискврт бәәх үгмүд зәңгин һол мөч – нерлгч болна. Зәңгд нерлгч келгчлә ниицәд, зәңгин һол мөч тогтана.

118. Умштн. Нерәдтн. Харар барлата үгмүд ниицл үгтәһинь буулһҗ бичтн. Зәңгин ямаран мөч болҗахинь цәәлһтн.

Цаста, шуурһта үвл ирв. Мөңкә цанан авад һарв. Көвүд, күүкд ова деерәс цанар дошлдҗана. Мөңкән үр Савр нохатаһан ирҗ. Энүнә ноха йир ик, чидлтә. Мөңкә Савр хойр нохаг цандан зүүчкәд, эрг деерәс буув. Генткн нег хар мис өмнәснь һарч ирв. Ноха миисиг үзчкәд, хурдлад ардаснь көөлдв. Цан көлврв, хойр көвүн цасн деер унв.

Янзнь. Үвл ирв.

119. Умштн. Нерәдтн. Хавсрлтд бәәх үгмүдиг нерәдгч киискврт тәвтн. Зәңгсин һол мөчмүд буулһҗ бичтн.

Нааран олн зүсн (шовудт) нисч ирнә. Эн хавр нааран хойр цаһан (хунар) нисч ирв. Эдн хулснд үүрән ясв. Цөн цагин хөөн шар (һууҗмулмудын) һарв. Зунын чилгчәр һууҗмулмуд өсв. Эдн нисдг дасв. Шовуд дулан һазрур нисх цаг өөрдв. (Хунмудыг) бас дулан һазрур нисхдән белдв.

Янзнь. Шовуд нисч ирнә.

120. Умштн. Үгмүдиг нерәдгч киискврт хүврәтн.

Хашан, Кермнд, школас, намрин, үүднә, һахан, Санлын, цаасар, темәһәр, үүрмүдтә, теегәс, зунын, чилгчлә, бүшмүдәр, альчурт, терзмүдлә, хөөнүр, хәәчәр, һолд, Мөңкән.

Янзнь. Хашан – хаша.

121. Кен? гидг сурврт хәрү өгчәх 3 үг болн юн? гидг сурврт хәрү өгчәх 3 үг олзлад, зәңгс тогтатн.

Ө 122. Өггдсн бәәлһнә нерд олзлад, ахр келвр тогтатн.

Балһсн, бумблв, талвң, уульнц, делгүр, такси, урһа модд, музей, театр, гиичлүр, дегтрин саң.