170. Умштн. Нерәдтн. Олн тоод бәәх 1-гч баг киисклһнә бәәлһнә

нерд салһҗ бичтн. 1-гч баг киисклһнд юңгад орҗахинь цәәлһтн.

Үвлин киитн сармудт шовудт түрү болна. Болв зерлг темсдәр, олн зүсн моддын көрсәр теҗәл кедг шовуд үвлиг даахмн.

Богшурһас болн көглҗрһд күн бәәдг һазрт бәәрлнә. Эдн өдмгин үүрмг, хотын үлдл чоңкна.

Олн зүсн хорхасар, өтдәр теҗәл кедг шовуд түрцхәнә.

Зерлг нуһсд, һалуд, тоһруд, нань чигн уснд, бальчгт бәәдг шовуд яахмби?

Һазр болн усна тогталмуд көрхлә, эднд теҗәл олдг арһ уга. Тегәд чигн эдн дулан һазрур ниснә.

Тодлҗ автн: түрү (бедствие), көрсн (кора), теҗәл (пропитание), даах (выдержать), чоңкх (клевать), өтн (червь).

§ 28. 2-гч баг киисклһнә бәәлһнә нердин олн то

171. Бәәлһнә нердиг олн тоод хүврәһәд, зәңгс тогтатн.

Дегтр – дегтр.., киилг – киилг.., туһл – туһл.., сандл – сандл.., үкр – үкр.., башмг – башмг.., сав – сав.., альчур – альчур.., орндг – орндг.., хальмг – хальмг.., көл – көл.., тиирцг – тиирцг.., шил – шил.., моңһл – моңһл..

Янзнь. Би соньн дегтрмүд умшхдан дуртав.

О 172. Умштн. Харар барлата үгмүдиг олн тоод хүврәһәд буулһҗ бичтн.

Киисклһинь заатн. Темдгтә үгмүдин даалһвр күцәтн.

Батхн альд болв чигн бәәнә. Малын өөр эдн олар хурна. Батхн болһн дару-дарунь өндглнә. Эдн бузр һазрт өндгән хайна. Батхн 10 – 15 минут болһнд хот иднә. Эдн хот йилһхш. Батхна цогц, көлин¹ тавг олн заагта. Эн заагмудар² кесг микробс, кир-нуһд хурна. Махмудтан кесг кир-нуһд наалдулна, терүнә хөөн хот-хол, цевр сав деер сууна, бийәсн кирән сегсрҗ унһана. Батхн эс шиңгсн хотан һульһна. Иим һульһц-дусалмуд герин эрс деер, терзин шил деер үлднә. Нег батхн нег өдрин эргцд 50-әс үлү дусал үлдәнә. Иим дусалмудт олн зүсн әәмшгтә гемин экн бәәнә. Батхн суусн хот эдлхлә, эс гиҗ тедн суусн савар уһалго хот эдлхлә, күүнд әәмшгтә гем чигн хальдхмн. Эднәс бийән саглхмн. Эднлә ноолда кехмн.

Я нзнь. Заагмудар (заг) – 2-гч к – н.

173. Үгмүд тогтацар йилһтн, киисквринь заатн. Зәңгс тогтатн.

Көвүдлә, нохасин, шатрмудыг, уульнцмудар, гермүдүр, баатрмудас,

домбрмуд, тугмудар.

Янзнь: тугмудар – Бүр. к. Балһсна уульнцс ке-сәәхн тугмудар кеерүлгднә.

174. Шүлг умшад, олн тоод бәәх 2-гч баг киисклһнә бәәлһнә нерд

буулһҗ бичтн. Шүлг нерәдтн, чееҗәр дастн.

Эвтәкн цогцта Баазр Серлтә көвүн Баазр,

Эрт школдан һарна. Селвг үүртән өгнә:

Энүг дахад үүрнь «Серәтр, бичә залхур,

Эклц школур темцнә. Сурһульдан шун!» – гинә.

Хойр эңкр нәәҗ

Хамдан батар иньглнә.

Хәәртә эн үүрмүд

Хам-хоша бәәнә. (Пунцга Н.)

175. Таблицәр көдлтн.

Б. н. нег тоодан	Немх суффиксмүд: -муд(-мүд), -уд(-үд), -д.	Б. н. олн тоодан
Домбр	-муд	домбрмуд

Домбр, билцг, суврһн, бәәшң, хурл, тавг, асхн, ац, иш, наадн, баһлцг

176. Цегмүдин ормд олн тооһин суффикс тәвтн.

1. Хар һазрин үвл.. нурһлҗ цасн уга. 2. Багшин ширә деер девтр.. кевтнә. 3. Хаврин дулан асх.. йир таалта болна. 4. Петергофд өндр сәәхн бәәшң.. даралдад зогсчана. 5. Күүкд соньн наад.. наадхдан дурта. 6. Балһснд шин гер.. тосхгдҗана. 7. Почтальон бичг.. тархаҗ зөөнә. 8. Тоһру.. дулан һазрур нисч йовна.

177. Эндүсинь чиклҗ бичтн.

Көвүнмүд, миисд, хулһнмуд, цагд, хурһнмуд, балһснмуд, шовунмуд, һәрдд, альхнмуд, хурһнмуд, тоһрунмуд, бичгмүд.

178. Баг үгмүдиг нег үгәр темдглтн.

1. Үкрмүд, хөд, ямад – … . 2. Такас, һалуд, нуһсд – … . 3. Җүкн, уласн, харһа – … . 4. Альма, Кермн, Булһн – … . 5. Санҗ, Серәтр, Таһра – … . 6. Чон, арат, ирвсг – … . 7. Улан, шар, көк – … . 8. Ангара, Енисей, Лена – … . 9. Машук, Эльбрус, Фудзияма – … .

Ө 179. Зургуд хәләтн. Үгмүдиг зургудла ирлцүлтн. Тооһарнь зааҗ бичтн.

Рис. одна корова рис. много коров рис. один платок много пл.

Рис. одна картина рис. много кар. рис. одна рубашка много руб.

Янзнь. Үкр – үкрмүд.