40. Умштн. Буулһҗ бичтн. Темдглгдсн даалһвр күцәтн. Текст амн үгәр келтн.

Хальмг Таңһчин хотл балһсн – Элст. Элстд зәңгллһнә цутхлң делгрлтән авчана. Радио болн телеүзгдл, газет-журналын редакцс үүлднә. Мана балһснд олн сурһулин, сойлын, номин әңгс бәәнә. 1970-гч җиләс нааран Хальмгин¹ шаңһа университет үүлдврән эклв. Хальмгин Деед сурһульд олн факультет бәәнә. Сүл цагт нааран Моңһлас, Китдәс, Африкәс болн нань чигн нутгудас кесг оютнр ирҗ сурчана.

!

Фонетическ йилһлт

Й и л һ л т и н д а р а н

1. Ударлт, ниилвр.

2. Фонетическ транскрипц.

3. Эгшг әс: хату эс гиҗ җөөлн, ахр, удан, тодрха биш, ударлтта, ударлт уга, ямаран үзгүдәр темдглгднә.

4. Хадвр әс: дуута болн дүлә, хошадлсн эс гиҗ эс хошадлсн; җөөлн болн хату, хошадлсн эс гиҗ эс хошадлсн; ямаран үзгүдәр темдглгднә.

5. Үзгүдин болн әәсин то.

Б и ч л һ н ә я н з н ь: төрскн [т’өрскэн] – 2 ниилвр.

т – [т’] – хадвр, дүлә, хошадлсн, хошадлсн җөөлн.

ө – [ө] – эгшг, җөөлн, ахр, ударлт уга.

р – [р] – хадвр, дуута, эс хошадлсн, эс хошадлсн хату.

с – [с] – хадвр, дүлә, хошадлсн, хошадлсн хату.

к – [к] – хадвр, дүлә, хошадлсн, хошадлсн хату.

[э] – тодрха биш эгшг, җөөлн, ахр, ударлтта.

н – [н] – хадвр, дуута, эс хошадлсн, эс хошадлсн хату.

6үзг, 7 ә.

Үг, үгин тогтац

§ 10. Yгин уңг. Нег уңгта үгмүд.

Үгин һоллгч хүв уңг болна. Чинрәрн өөрхн әдл үгмүд – нег уңгта үгмүд болдмн. Йовх – йовдл – йовач – йовлһн – йовһн. Уңгин темдг –

Ө 41. Зургуд олзлад, зәңгс тогтатн. Дора өггдсн үгмүдин уңгинь темдглтн. Зәңгс тогтаҗ бичтн.

Рис. банк с краской. Рис. маляр. Рис. красящий чел.

шир ширдәч ширднә

О л з л х ү г м ү д: терз деер, цаһан, зогсчана, ширәр, ширдҗәнә.

42. Умштн. Темдглгдсн даалһвр күцәтн. Нег бүл үгмүд заатн.

Дорҗин эк оньдин¹ келнә: «Бичх цагтан ухалад, чикәр бич! Чикәр бичдг даслһн чамд олзта болх». Дорҗ талдан балһснд сурһуль сурчана. Эн экдән дару-дарунь бичг бичнә. Дорҗ ухата көвүн. Экдән олн зүсн юмна тускар бичхдән дурта. Энүнә бичсн бичгин айллһнь чик сәәхн нәәрүллһтә болна. Иргчдән¹ Дорҗ бичәч болх саната.

43. Умштн. Мөр болһнд үлү үг олтн. Чинринь заатн.

1. Дун, дууч, дулан, дуулна. 3. Зург, зурач, зурмн, зурна.

2. Шир, ширднә, ширә, ширдәч. 4. Гер, герин, герл, гермүд.

44. Умштн. Текст нерәдтн. Нег уңгта үгмүд буулһҗ бичтн.

Шиндә сәәхн келнә билгтә. Эн ут туульс, йөрәлмүд, үлгүрмүд амн үгәр келнә. Энүнә ухалҗ тогтасн келврмүд үүрмүднь соньмсҗ соңсна. Шиндәд оньдин келх үгмүд олдна. Классин күүндврт Шиндән келсн үгмүд хамгин тоомсртад тоолгдна. Шиндән сәәхн келн үүрмүдтнь¹ үлгүр болна. Англь, немш, хальмг, орс болн китд келәр келҗ чадна.

45. Эн үгмүдт нег бүл үгмүд ирлцүлҗ бичтн, уңгинь темдглтн.

Наадн – .., сурһульч – .. , кел – .., эм – .., көдл – .., зур – .., бич – .. .

46. Умштн. Темдглгдсн даалһвр күцәтн. Харар барлата үгин нег бүл үгмүд зааҗ бичтн.

Серүн сальк¹ хавлҗ Хәәрләд хәләсн хөөднь

Санҗ хөөһән хәрүлнә. Хойр холван өснә.

Дөрвн цагин эргцд Ноосн¹, махн элвҗнә,

Дахад ардаснь йовна. Хөөчин неринь дуудулна.

(Шугран В.)

47. Чинрәрн өөрхн үгмүдиг нег багд бичәд, чинринь цәәлһтн. Зәңгс тогтаҗ бичтн.

Цецгәлнә, гүүнә, цецг, залхурна, шар, медрл, то, цецгүд¹, гүүһәч, тооч, гүүдл, тоолна, меднә, шарлна, залху, шарңху.

48. Умштн. Нег бүл үгмүд темдглтн. Чинринь цәәлһтн.

Намр¹ ирәд, өвсн шарлв. Өвснә шарллһнд салькн бас му нилчән күргнә. Эн өвснә чиг үләҗ хагсана. Өвсн шарлҗ одхла, мал мууһар иднә. Шар өвснд шим тату.