81. Умштн. Харар барлата үгмүдин чинринь цәәлһтн.

1. Аавнь ачдан мөр унулв. 2. Цасн деер аңгудын мөр үлдҗ. 3. Көвүн толһа деерән хальмг махла өмсч. 4. Өндр толһа деерәс теегин цецгәс улана, цаһана, шарлна. 5. Һариннь сала заагур күүкн нар хәләв. 6. Өөдмин сала хаврт усар шуугна.

82. Умштн. Харар барлата үгмүдиг чинрәрнь салһҗ бичтн. Цәәлһтн.

1. Ээҗ утц ээрәд, нанд өөмс өлгҗ өгхәр бәәнә. 2. Хөөч кеер йовх малыг нег ормд ээрәд бәәнә. 3. Цаста үвл бичкдүдт байр авч ирнә. 4. Теегин чонмуд мал бәрнә. 5. Толһан экнә гем әәмшгтә. 6. Тәрәчнр буудян эк тәрв. 7. Күүкн эрс деер сәәхн зург өлгв. 8. Мини эк нанд киилг өлгв. 9. Альмна моднд дала альмн урһв. 10. Хаврин түрүн сар урһв. 11. Хальмгин хотл – Элст балһсн. 12. Цаһан Нур селәнд мини ээҗ бәәнә. 13. Калян Санҗ – хальмгин нертә бичәч.

Нег чинртә үгмүд : … . Олн чинртә үгмүд: … .

Т еҗг үгмүд юмна бәәдлин, үүлдврин чинриг дүңцүлгч үгмүдәр медүлнә: хурц утх – хурц хәләц; өргн хаалһ – өргн седкл; өөрхн элгн – өөрхн ухан; усн асхрна – толян асхрна.

83. Умштн. Харар барлата үгмүдин шуд болн теҗг чинринь йилһтн.

Цәәлһтн.

1. Селәнә захд һал шатснь үзгдв. 2. Чон һал шатсн нүдәр күүнүр хәләв. 3. Киитн үвл ирв. 4. Эн күүнә хәләц йир киитн. 5. Җөөлн ноһан деер хаврин хурһд кевтнә. 6. Мини ээҗ җөөлн седклтә күн. 7. Ноһалан дорва гиигн.

8. Киштә күүкн гиигн йовдлта. 9. Ора деегүр шовуд нислднә. 10. Манҗ деегүр саната күн. 11. Ширә деер бәәсн ааһта цә асхрв. 12. Хоран өргн терзәс нарна толян асхрв.

84. Умштн. Шуд үгин ниицлһст теҗг чинртә ниицлһс ирлцүлҗ бичтн.

Хату хаалһ – хату …

Алтн билцг – алтн …

Киитн үвл – киитн …

Халун цә – халун …

Җөөлн эгшг – җөөлн …

85. Умштн. Теҗг үгмүд буулһҗ бичтн. Чинринь цәәлһтн.

Хавр аашна, – Га-га! –

Хәәртә цаг. Нуһсд дуулна.

Хаврин дун Нуурин бәәдл

Холд соңсгдна. Дуундан орулна.

(Шугран В.)

Ө 86. Шуд болн теҗг чинр медүлҗәх күүнә болн йиртмҗин туск зәңгс

тогтаҗ бичтн.

О л з л х ү г м ү д: ирв, альвлна, зурна.

87. Буулһҗ бичтн. Теҗг чинртә үгмүд темдглтн.

1. Салькн, күүкд мет, шугшад – шуукрад бәәнә.

2. Теңгр уульна, тег көкрнә.

3. Үүлн тарв, нарн инәмсклв.

4. Ээҗ утц ээрнә, иигнь дуһрад биилнә.

5. Сарин герлд эрвәкәс биилнә.

6. Альвн салькн хүрүлнә, модна бүчр нәәхлнә.

7. Ноха сүүлән зардг.

8. Өрүни толян гиичлнә, Дорҗ нүдән секнә.

С у р в р м у д

1. Шуд болн теҗг чинртә үгмүд юуһарн йилһрнә?

2. Теҗг үгмүд ю медүлгч үгмүдәр медүлнә?

3. Теҗг үгмүдтә 2 – 3 зәңг ухалҗ келтн.

88. Өггдсн үгмүдлә теҗг чинртә зәңгс тогтаҗ бичтн.

Шуукрна, биилнә, хәләнә,

§ 14. Синоним

Әдл чинртә, зуг өңгданар келгддг үгмүдиг синоним гиҗ нерәднә: бичкн – баахн, цаһан – гилән, ик – эләд.

89. Умшад, синонимс олтн. Буулһҗ бичтн.

Хальмг Таңһчин селәд олн зүсн болна. Зәрмнь аһуһарн зөвәр эләд, энд-тенд ик, өндр гермүд дүңгәнә. Гермүднь цаһан чолуһар тосхгдҗ. Холас хәләхлә, цевр гилән зүсәрн цәәнә. Энд бәәх делгүрмүдт эд-тавр элвг болна. Дала өндр таг деер олн зүсн хот-хол тәвәтә. Бичкн селәдт баахн гермүд бәәнә. Селәдин эргнд тег ноһарад, көкрәд бәәнә.