380. Умштн. Нерәдтн. Темдглгдсн даалһврмуд күцәтн.

Үвлин чилгчәр хальмгуд Цаһан Сарин байр тосна. Киитн үвл чиллһнд болн дулан хавр ирлһнд цуг әмтн байрлна. Киитн үвләр әмтн, мал, цуг әмтә-тоот түрнә, тегәд дулан хавриг цугтан күләнә.

Хавр ирсиг зурмн медүлнә. Эн өдр зурмн нүкнәсн һарна.

Хальмг сойлын¹ нертә шинҗләч Житецкий И. А. бичсмн: «Эгл хальмгин бәәдл-җирһлд туурмҗта³ өөн гиҗ йир баһ, болв Цаһан Сар эн туст онц байр болҗ тоолгдна. Әмтнә ик зунь эн өдр көдлмшәсн сулдна».

Хальмгудын Цаһан Сар эврәннь учр-утхарн моңһлмудын Цаһан Сарла болн бурятмудын Цагалганла әдл. Цаһан Сариг хальмг улс сарин турш нәәрлнә. Эн өдр әмтн нег-негндән гиичд одна, цаһална. Цаһалсн цагтан нег-негнәннь тоха бәрҗ келнә: «Үвләс бүрн-бүтн, менд-амулң һарвт?» «Ээ, һарвидн³», - гиҗ хәрү өгнә. Эн цагас авн хавр-зуна көдлмшин кем эклнә.

Цаһана байрла әмтн Окн Теңгрт зальврна⁴. Кезәңк домгар, Окн Теңгр маңһсмудын догшн хаанд мордҗ одад, терүнә алвтнриг диилнә. Окн Теңгр маңһсмудын хаанас һарсн үрән ална, юңгад гихлә тернь күмн-әмтиг идәд уга кех зөвтә гиҗ әәлдхлд келгдсн бәәҗ. Терунәс иштә һазр деер сәәхн җирһл үүднә.

381. Умштн. Нерәдтн. Темдглгдсн даалһврмуд күцәтн.

Кезәнә нег өвгн һурвн көвүтә бәәҗ. Өвгн көгшрнә, һурвн көвүһән дуудна:

– Не, тадн намаг³ угаһар яһҗ бәәхән келтн. Ухан зөөр хойр таднд бәәнү? Бәәхлә, үзүлтн, – болна.

Ууһн көвүнь көк торһн бүшмүдән өмсәд, нааран-цааран йовҗаһад келнә:

– Мини зөөр эн. Зөөртә³ күн – ухата.

Дундк көвүн алтн билцг барун һарин хурһнд зүүчкәд келнә:

– Мини зөөр эн. Зөөртә күн – ухата.

Отхн көвүнь тагчг зогсад бәәнә.

– Чи юңгад тагчг бәәнәч? – гиҗ эцкнь сурна.

– Нанд торһн бүшмүд чигн уга, алтн билцг чигн уга. Нанд көдлмш кедг хойр һар болн халун зүркн бәәнә, – гиҗ көвүн келнә.

– Көдлмш кедг хойр һар болн халун³ зүркн бәәхлә, теднәс даву зөөр уга. Чи эн гериг толһал, – гиҗ өвгн келв.

382. Умштн. Нерәдтн. Темдглдсн даалһврмуд күцәтн.

Нег дәкҗ аңгудын хан ирвск күндәр гемтнә. Цуг аңгуд энүнә мендинь медхәр ирнә. Һанцхн арат ирхш. Чон энүнә тускар ховлна. Терүгинь арат соңсна. Ирвск чонд келнә:

– Арат ирхлә, тер дарунь нанд зәңгл!

Арат ирнә. Чон ирвскд² зәңглнә. Ирвск аратас сурна:

– Иим олн хонгт альд геедрвч?

– Таниг эмнх эм хәәһәд йовув! – гиҗ арат хәрү өгнә.

– Тегәд яһвч, эм олвч? – гиҗ ирвск сурна.

– Кемр та чонын³ чимг мөөлҗәд идчкхлә, тана гемтн тер дарунь һарар шулсн мет эдгҗ одх, – гиҗ арат хәрү өгнә.

Ирвск дорнь чоныг тавгарн цокҗ унһана, хумсарн чимгинь авад иднә.

Ирвсклә мендләд, арат герүрн һарад йовна. Ардаснь чон цусан цүврүләд, мөлкәд һарна. Арат энүнд келнә:

– Кемр чи хаадудт церглхәр седсн болхла, сәәнәр ухалл уга төрүц үг бичә кел!⁴ – гив.

383. Умштн. Нерәдтн. Темдглгдсн даалһврмуд күцәтн.

Келнә кеерүл¹ – үлгүр.⁴ Үлгүрмүд – товчлад келчксн үгмүд. Үлгүр – мана өвкнрин үлдәсн¹ үнтә зөөр, сәәхн эрднь. Үлгүр урн амн-үгин нег әңг. Үлгүрмүд бәәдл-җирһлин дамшлтас авгдна. Үлгүр хара келчксн үг биш. Үлгүрмүд хальмг улсин хурц, гүн ухан. Үг болһн үлгүр болдго. Үлгүрмүдт то-томҗан уга. Ямаран чигн учрар харһулад, «хар усн деер өрм бәәлһмәр» келчксн үгмүд дала.

Үлгүрмүд олн зүсн төрмүд медүлнә: бәәдл-җирһлин, күч-көлснә, сурһулин, күүнә бәрцин, ни-негнә, үүрллһнә³ болн нань чигн юмна тускар. Үлгүр олн зүсн йовдлла харһулҗ келгднә. Тегәд чигн үлгүрин туск үлгүрмүд гүн утхта болн зөвәр соньн: «Үгин сәнь – үлгүр, үүлин батнь – шаглар», «Үлгүрт үкл уга», «Ухаг үлгүрмүдәс авдг» – гиҗ келгднә. «Үлгүрмүдт цөн үгин товчтань сән», – гиҗ мана өвкнр келдмн. Үлгүрәр дамҗулҗ, ямаран чигн ухаг ахрар болн сәәхнәр келҗ болхмн.

Хальмг келән сәәнәр³ медҗ авхин төлә, үг келхләрн, үлгүрмүд орулҗ келдг дасх кергтә.