14.2.1 Вискоза талшығын өндіру

Вискоза талшығы регенерацияланған целлюлоза ,жасанды талшықтардың ең арзаны,оны өнеркәсіпте көп мөлшерде ағаш сульфит целлюлозасынан өндіреді.

Бастапқы целлюлозаны 18-20%- ды натрий гидроксидімен өңдеп ,мерсеризациялайды,жаңа химиялық қосылыс сілтілік целлюлоза ,мына теңдеу бойынша түзіледі:

[C₆H₇O₂(OH)₃]_n + nNaOH=[C₆H₇O₂(OH)₂ ONa]_n+H₂O

Ісінген сілтілік целлюлоза жапырқтарын сығып натрий гидроксидінің артық мөлшерінен босатады(сілті регенерацияланып, өндіріс цикліне қосылады) және ұсатады. Осыдан соң ұсатылған борпылдақ массаны 60С темп.да 3 сағат ұстайды. Осы жағдайда ауа құрамындағы м оттекпен целлюлоза тотығып полимеризациялау дәрежесін төмендетеді.(800-1000-нан 500ге дейін ). «Жетілу алдындағы» процестен кейін 25-30С темп.да 2-3 сағат сілтілік целлюлозаны араластырғышқа күкіртті көміртекпен өңдейді.Өңдеу нәтижесінде қызғылт сары түсті ксантогенделген целлюлоза түзіледі (ксантогендеу процесі): S

[C₆H₇O₂(OH)₂ ONa]_n+nCS₂= C₆H₇O₂OC

SNa

Ксантогендеген целлюлозаның ,бастапқы және сілтілік целлюлозадан ерекшелігі 4-7%-ды натрий гидроксидінің ерітіндісінде жақсы ериді, тұтқырлық ксантогенденген целлюлозаны еріту ВА (вискоза аппараты) орындалады.Иірілетін ертінді формалау алдында 14-17С темп.да 16-20сағат ұсталынады.Осы жетілу процесінде ксантогенаттың толық гидролизденбегенін вискозаны,талшықты ылғал әдісімен формалағанда коагуляциялану қабілеті артады.Иірілетін ерітінді жетілу кезеңінде сүзгі процесте сүзіліп және вакуум бактарында тұндырылып ауа көбікшелерінен және басқа қоспалардан тазартылады.Құрамы 6-9% целлюлоза, 6-7% натрий гидроксиді, 2,2-2,3%күкірт және 82-83% судан құралып дайындалған иірілетін ерітінді иіргіш машинасына келеді.

Сүзгіден өткен және газсыздалған иірме ерітінді жалпы вискозақұбырдан тісті иірме сараптама мен алынады,шамды сүзгі арқылы қоспалардан толық тазарғанға дейін қысылады және имек түтікше арқылы тұнбалық астауға батырылған фильерге беріледі.Фильердің тесіктерінен шығатын вискозаның ағыны астауда ыдырайды. Түзілген талшықтар иірме дискілермен ілініп алынып,құйғыш жіп айналып тұрған центрифугалық ыдысқа түседі.Орталықтан тепкіш күш арқылы жіп ыдыстың ішкі қабырғаларына лақтырылады және «кулич» деп аталатын нәрсе түзеді.Иірме дисісінен құйғыштың төменгі шетіне дейінгі учаскеде элементарлық талшықтар өздігінен айналады да кешенді жіп түзеледі. «Кулич» оралымы біткеннен кейін алынып,өңдеуге түседі.

Фильерден сорғалап аққан вискоза коагуляциялайтын ертіндімен жанасады.Тұндырғыш астауда электролиттердің әсерінен ксантогенден целлюлоза ыдырап регенацияланған целлюлозаға талшықтанады:Вискоза өндірісі кәсіптерінде көптеген әртүрлі материалдар: жібек және штапель кездемелері,арқан есестін материалдар және мақталар ,жұқа целлофан ,жасанды қаракөл және т.б. өндіріледі.Вискозаны талшықтары органикалық еріткіштерге және 100-120С температураға дейін жылуға төзімді.Негізгі кемшіліктері сілтілерде және дымқыл күйінде беріктегін 40-50% ға төмендетеді.

Синтетикалық талшықтарды синтетикалық полимерлерден гетеротізбекті және карботізбекті өндіреді.Полиамид шайырын (поликапроамид) балқыған күйінде формалау арқылы капрон талшығын алады, бастапқы шайырларды тұйық тізбекті капролактам мономерін (лактам Е аминокапрон қышқылы) термиялық полимеризациялау әдісімен алады.

Процесс судың қатысуымен жүреді,су тұйытың ашылуына және ұзын макромолекуласының түзілуіне ,оның полимеризациялануына жағдай туғызады (иницирлейді). Полимеризация,болжаумен,сатылау механизмімен жүретін болғандықтан тізбектің ұзартылуы сірке қышқылымен реттеледі.