11.2. Ультрадыбыстық допплерография (уддг)

Адам қан тамырларындағы қан жүрісін зерттеу үшін Допплер әсері принципімен (1842) жұмыс істейтін ультрадыбыс аспаптары қолданылады. Бұл әсердің мәні — ультрадыбыс сигналы жиілігінін

кез келген қозғалып тұрған заттан шағылғанда, мысалы, қан элементтерінің қозғалып тұратын бөлшектерінен, жиілігін өзгерететіндігінде.Допплер құралдары арқылы ультрадыбыс толқындарының ағыны тербеліп тұрған кристалмен адамның терісі арқылы қанға беріледі. Ультрадыбыстың бір бөлігі адам денесінің әр түрлі тіндерімен шағылады да басқа тіндермен немесе сол кристалдың өзімен қабылданады. Кристалл ультрадыбыс сүңгісінде орналасады. Қанның арнаулы элементтерінен, атап айтқанда, эритроциттерден шағылған ультрадыбыс олардың қимыл жылдамдығына пропорционал жиілікте қозғалады.

Қан тамырлары зақымдануын анықтау кезінде Допплер сигналының бес түрлі сипаттамасы толық пайдаланылуы керек. Олар:

1) амплитуда;

2) жиіліктің таралуы; қан ағысының кезеңі (фазасы) немесе бағыты;

4) серпіндік (импульстік) өзгерістер;

5) сигнал шығаратын орын (жер). Механикалық қысым немесе дәрі-дәрмектер ықпалынан аталған сипаттар өзгсруі мүмкін.

Ультрадыбыс көмегімен қан тамырдағы қан жүруі жылдамдығын зерттеу кезінде тамыр қабырғаларының созылғыштығы неғұрлым жоғары, қысымы әсерлі және қан жүруіне қарсылығы көп болса Допплер әсері айқын білінеді. Атеросклерозға байланысты қан тамырлары қабырғасының созылғыштығы (икемділігі) біртіндеп төмендеуінен УДДГ толқындарының иректері формасын (қалпын) өзгертеді, олардың үшкір ұшын жұмырландырады да табанын кеңітеді.

Ұйқы артерияларының ультрадыбыс допплерографиясын сырқаттың шалқасынан жатқан кейпінде жазады. Тері мен ультрадыбыс сүңгісі арасындағы дыбыс өткізгішін қамтамасыз ету үшін акустикалық паста қолданылады. Сүңгі ұшының жиілігі 9 мгц. Дәрігер сырқаттың жанына отырады да еппен ұйқы артерияларын саусағының ұшымен басып, оның орналасу тереңдігін, қозғалу белсенділігін және соғылу күшін мұқият байқайды. Датчикті (ультрадыбыс сүңгісін) жалпы ұйқы артериясының үстіңгі жағына оның ашасынан 2-4 см төмен 145° көлбей басқа қарай бағыттайды. Таза артерия дыбысы естілгенше және жылдамдық шкаласы тілі мейлінше ауытқығанша датчикті қатты баспай, оның бұрыш еңкіштігін баяу (ақырындап) өзгертеді. Осыдан кейін жазғыш қондырғыны қосып допплерограмманы жаза бастайды.

Қан жүрісінің сызықтық жылдамдығы (ҚЖСЖ) өлшенеді де мына төмендегі формула бойынша ҚЖСЖ-ның асимметриялык коэффициенті (АК) анықталады:

АК = ҚЖОКмакс - ҚЖСЖмин х 100%

ҚЖСЖмин

Артерия зақымдануына байланысты ҚЖСЖ-ның дәл мағынсына назар аударылмайды, өйткені тері арқылы ҚЖСЖ кезінде датчиктің қан жүрісіне бұрыш еңкіштігін дәл табу мүмкін емес. Бұған қоса, әр түрлі аспаптарда допплер сигналын тауып өндеу барысында біркелкі инженерлік тәсілдің жоқтығы ҚЖСЖ көрсеткіштерін дәлдікпен табуға мүмкіндік бермейді. Ю.М.Никитиннің деректеріне қарағанда, жалпы ұйқы артерияларындағы ҚЖСЖ 20 мен 30 жастың маңайындағы адамдарда 14-тен 30 см/сек дейінгі тұрақсыздықта болады. Ал Моль (1975) осы жастардағы адамдарда ҚЖСЖ 16 мен 55 см/сек аралығында деп пайымдайды.

Роигсеіоі өзінің авторларымен біріге отырып (1977), айналым кедергісі индексін (АКИ) есептеуді ұсынды. Бұл индекс систолалық кұйылу мөлшері мен жалпы ағуы (құйылу) өсімінің арақатынасы:

АКИ= Н/(Н-Н₂)

Мүнда АКИ — айналым кедергісі индексі; Н—АКН қалыпты жағдайда 0,55—0,75 шамасында болады. Ұйқы артериясында қан құйылу кедергісі жоғарлауы АКИ өсуімен қарбалас келеді. Бұл құбылыс ұйқы артериясы мен ми қан тамырлары зақымданғанда пайда болады. Қан келу (құйылу) кедергісінің төмендеуі АКИ-ның жоғарыда көрсетілген мөлшерінен әлдеқайда аз болады. Мұндай жағдай артерия-веналық мальформацияларға тән.