Рецепция, сезімталдықтың және сезімталдықтың бұзылуының түрлері мен типтері

2.1. Анализатор және оның құрылымы

Нерв жүйесінің аса маңызды қызметі анализатор жүйесі көмегімен организмнің қоршаған ортамен қарым-қатынасын және тепе-тендігін қамтамасыз ету болып табылатыны мәлім. Нерв жүйесінің анализаторлық қызметі туралы ілімінің негізін атақты орыс ғалымы И.П.Павлов қалыптастырған. Анализатор дегеніміз сыртқы тітіркеніс энергиясын саналы түрде зерделенген ақиқатқа айналдыратын нерв жүйесі механизмі.

Анализатор үш бөліктен тұрады. Олар рецепторлық, өткізгіш және ми қыртысы бөліктері.

Анализатор теріде, кілегей қабықтарда, сіңірлерде, буындарда, бұлшық еттерде, қан тамырларында және ішкі ағзаларда орналас-қан рецепторлардан басталады. Рецепторлардың құрылымы алуан түрлі. Олар - ерікті нерв жалғаулары, Мейснер, Краузе және Руф-фини денешіктері. Рецептор аппараты құрылымының бұлайша әр түрлі болып келуі сезімділіктің әртектілігіне (ыстық, суық, ауыр-сыну, жанасу т.б.) байланысты. Ерікті нерв жалғаулары ауырсыну тітіркенуін, Краузе денешіктері суықты, Руффини денешіктері жылуды, Мейснер денешіктері жанасу әсерлерін қабылдайды. Де-генмен олардың өзіндік ерекшеліктері біршама. Қалай болғанда да ауырсынуды сезіну ерікті жалғауларды тітіркендіруге ғана байла-нысты емес, сонымен қатар ол Мейснер, Руффини тағы басқа дене-шіктер тітіркенуі арқылы сезіледі.

Анализатордың өткізгіш бөлігі үш нейроннан тұрады. Сыртқы нервтердің сезгіш талшықтары әрқилы. Олар А, В және С талшықтары болып ажыратылады. Миелиннің қалың қабатымен қапталған А талшықтары терең және жанасу импульстарын секундына 50 м жылдамдықпен өткізеді. Жұқа миелин қабатымен қапталған В талшықтары түрақты ауырсынуды және ыстық-суықты қабылдайтын импульстерді секундына 10-14 м жылдамдықпен өткізеді. Миелинсізденген жұқа С талшыктары тұрақсыз ауырсыну сияқты өте жайсыздығымен ерекшеленетін сезіну импульстарын секундына 0,7-1,3 м жылдамдықпен өткізеді.

Анализатордың ми қыртысы бөлігі - ми қыртысына орналасқан бір текті нерв клеткаларының жиынтығы. Анализатордың ми қыртысына тірелетін ұшы қабылданатын тітіркеністерді бірінен-бірін ажыратып, оларды қорытындылайды (жинақтайды).

2.2. Түйсік және оның таралу жолдары

Тітіркеністер рецепцияларда қабылданады да түйсік саналы түрде сезіледі. Алайда рецепция түйсіктен әлдеқайда алшақ екенін білген жөн. Қабылданғандардың бәрі саналы түрде сезіле бермейді. Рецепция адамның санасына қайтседе жете беруге міндетті емес. Ал түйсік адамның санасы арқылы жете түйсінгендікті білдіреді. Түйсік қоршаған ортаның адамның сезім мүшелеріне әсері арқылы пайда болса да оның әзіндік сапалы әзгешеліктері де бар. Дегенмен түйсік арқылы заттардың нақтылы (объективті) қасиеттері бейнеленеді.

Сезім жолдары арқылы ми қыртысына бағытталған импульстардың алғашқы сатысы ми қыртысы асты түйіндер аймағы, соның ішінде көру төмпешігі болып табылады. Онда шартсыз рефлекстік әрекет, сезім, ашулану және құштарлық қажеттері қанағаттандырылады (шешімін табады).

Көру төмпешіктері — сезімталдыққа, ми қыртысы астындағы орталығы. Көру тәмпешіктерінде біріккен бірнеше клеткалар тобы бар. Олардың ішінде алдыңғы ядролар тобы иіс пен дәмге ортада-ғылары (әсіресе оның ішкі жағындағылары) интерорецептивтік сезімталдыққа, артқы ішкі жағындағы ядро жалпы сезімділік жол-дарына қатысы бар. Артқы ядролар тобы құрамына көру төмпешігінің жастығы, сыртқы және ішкі буынды денелер кіреді. Олар көру жәнс есту анализаторларымен байланысты болып табы

лады.

Сезімталдықтың екінші сатысы - бірінші сигнал жүйесіне қатысты ми қыртысы құрылымдары. Бірінші сигнал жүйесі – көрнекі бейнелеу және сезіну арқылы таным, түйсік, елестету және әсерлеу жүйелері. Бұл жүйе малда да, адамда да бар.

Қоршаған орта тітіркеністерін сезінудің үшінші сатысы - екінші сигнал жүйесі. Бұл жүйенің ми қыртысы қызметі арқылы абстракты ойлауға тікелей қатысы бар. Нерв жүйесінің аталған қызметі сөйлеп, ойлауға негізделгендіктен ұғым, пікір, ой қорыту және теория, болжам сияқты нәтижелер береді.

Сонымен түйсіктерді саналы түрде ұғыну барысында сыртқы тітіркеністер импульсы рецепцияда басталып бірінші сигнал жүйесіне өтеді де, одан екінші сигнал жүйесіне жетіп өңделеді.